CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HẠN CHẾ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CHO VAY TRUNG VÀ DÀI HẠN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CHO VAY TRUNG VÀ DÀI HẠN CỦA NHTM 1. Hoạt động cho vay trung và dài hạn của NHTM a. Khái niệm cho vay trung và dài hạn Có rất nhiều căn cứ để đưa ra khái niệm cho vay T&DH, như theo thời hạn cho vay, theo đối tượng cho vay, theo mục đích sử dụng vốn… Nếu sử dụng tiêu thức thời hạn cho vay, có thể đưa ra khái niệm về cho vay T&DH của các NHTM như sau: “Cho vay T&DH là hình thức cấp tín dụng có thời hạn từ một năm trở lên”.371] Trong đó, các NHTM thường qui định: - Cho vay trung hạn là các khoản vay có thời hạn từ 1 đến 5 năm.
Loại hình cho vay này được cấp chủ yếu là nhằm vào mục đích tài trợ cho đầu tư tài sản cố định, cải tiến đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất và xây dựng các công trình nhỏ, có thời gian thu hồi vốn nhanh. - Cho vay dài hạn là các khoản vay có thời hạn trên 5 năm, loại hình cho vay này được cấp chủ yếu nhằm vào mục đích tài trợ vốn cho các dự án xây dựng cơ bản, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, đầu tư xây dựng nhà máy, cho vay tiêu dùng mua nhà ở, đất ở, cho vay mua ô tô… b. Đặc điểm cho vay trung và dài hạn của NHTM - Vốn đầu tư lớn: cho vay T&DH có thời gian dài, độ rủi ro cao hơn so với cho vay ngắn hạn. Để giảm bớt rủi ro, ngoài việc quy định khoản vay phải có đảm bảo, ngân hàng cho vay còn quy định khách hàng phải có vốn chủ sở hữu tham gia vào dự án cao hay thấp tùy thuộc vào mức độ rủi ro và hiệu quả của dự án.
Luan van 8 - Thời hạn trả nợ dài: thời hạn trả nợ vốn vay T&DH phụ thuộc vào đối tượng cho vay, tính chất, đặc điểm của dự án đầu tư. Nhưng thời hạn trả nợ cũng có thể rút ngắn trong trường hợp hiệu quả mang lại của dự án cao. Một số hình thức khách hàng trả nợ đối với việc vay vốn T&DH như: gốc trả đều mỗi kỳ hoặc gốc trả các kỳ không bằng nhau tùy thuộc vào nguồn thu của dự án hoặc kế hoạch trả nợ của khách hàng. Khách hàng có thể trả nợ trước hạn nếu được sự đồng ý của ngân hàng cho vay, việc trả nợ trước hạn sẽ giúp ngân hàng thu được nợ chắc chắn nhưng đôi khi ảnh hưởng đến kế hoạch sử dụng vốn của ngân hàng.
Các khoản cho vay T&DH được dùng chủ yếu cho nhu cầu mua sắm tài sản cố định và tài sản lưu động thường xuyên, thời gian hoàn vốn chậm, cho nên nguồn trả nợ chính của khoản vay này là từ nguồn khấu hao và một phần lợi nhuận do dự án đầu tư mang lại. Ngoài ra các khoản cho vay này cũng được các ngân hàng tài trợ cho các khách hàng cá nhân có mục đích vay tiêu dùng, nguồn thu nhập ổn định từ lương nên có thời hạn trả nợ vay kéo dài. - Giải ngân một lần hoặc nhiều lần theo tiến độ dự án: đối với khoản cho vay T&DH có thể giải ngân một lần hoặc nhiều lần nhằm đảm bảo khách hàng sử dụng tiền vay đúng mục đích. Ngân hàng hạn chế cho rút vốn khi các nhu cầu thanh toán chưa phát sinh hoặc không có chứng từ phù hợp.
Ngân hàng và khách hàng thỏa thuận rút hết tiền vay một lần trong trường hợp vay để mua sắm máy móc, thiết bị. Đối với các tài sản hình thành trong một thời gian dài thì việc giải ngân được thực hiện theo tiến độ dự án hoàn thành. - Lãi suất cho vay cao: đối với lãi suất các khoản cho vay T&DH, ngoài lãi suất cơ bản còn phụ thuộc vào cấu trúc rủi ro và cấu trúc kỳ hạn của nguồn vốn. Mức độ rủi ro càng cao, thời hạn cho vay càng dài thì mức bù rủi ro cho ngân hàng càng lớn, do đó lãi suất cho vay càng cao và ngược lại.
Lãi suất đối với các khoản cho vay T&DH thường cao hơn lãi suất cho Luan van 9 vay ngắn hạn, do nguồn vốn để cho vay T&DH chủ yếu phụ thuộc vào nguồn vốn huy động hay nguồn vốn điều chuyển từ hội sở. Đối với các nguồn vốn huy động để cho vay với thời gian dài thì chi phí huy động thường cao hơn so với các nguồn có kỳ hạn thấp hơn do tính ổn định và mức độ khan hiếm nguồn. Ngoài ra, ngân hàng cũng phải tốn nhiều chi phí trong công tác thẩm định, thực hiện và giám sát sau cho vay. Những khoản vay có thời hạn dài, hay những dự án đầu tư cho vay T&DH thường khó xác định chính xác mức độ hiệu quả và tính khả thi.
Chính vì vậy đòi hỏi ngân hàng phải tăng cường việc thẩm định, quản lý và giám sát khoản vay, việc này khiến các ngân hàng phải bỏ ra khá nhiều công sức và chi phí, nhưng bù lại các dự án T&DH mang lại giá trị rất lớn và ổn định. Hơn nữa, những ngân hàng tài trợ vốn cho các dự án lớn, mang lại hiệu quả cao thường tạo được danh tiếng và ưu thế cạnh tranh trên thị trường. Các loại hình cho vay trung và dài hạn [4] - Cho vay theo dự án đầu tư: là việc ngân hàng cho khách hàng vay để thực hiện các dự án đầu tư mới, các dự án nâng cấp, mở rộng sản xuất kinh doanh; giúp khách hàng thuận lợi trong việc triển khai hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ hoặc mở rộng quy mô hoạt động kinh doanh của mình. - Cho vay tiêu dùng: nhằm giúp các KHCN có nguồn tài chính để mua sắm trang thiết bị đồ dùng gia đình, chi tiêu cá nhân, nhu cầu nhà ở.
Căn cứ vào cách thức hoàn trả, cho vay tiêu dùng có thể chia thành 3 loại. + Cho vay tiêu dùng trả một lần: theo cách cho vay này, khách hàng thanh toán cho ngân hàng một lần khi đến hạn, loại cho vay này thường áp dụng đối với khoản vay có giá trị nhỏ, thời hạn cho vay không dài. + Cho vay tiêu dùng trả góp: loại này thường áp dụng đối với khoản vay tiêu dùng có giá trị lớn hay thu nhập định kỳ của người vay không đủ khả năng thanh toán hết một lần gốc vay. Loại hình cho vay này thường có thời gian trung và dài hạn.
Luan van 10 + Cho vay tiêu dùng tuần hoàn: là khoản cho vay trong đó ngân hàng cho phép khách hàng sử dụng thẻ tín dụng. Trong thời gian thỏa thuận, căn cứ vào nhu cầu chi tiêu và thu nhập từng thời kỳ, khách hàng vay và trả nợ một cách tuần hoàn theo một hạn mức tín dụng. - Cho vay luân chuyển: là hình thức cho phép khách hàng kinh doanh có thể vay với một mức tối đa xác định trước, hoàn trả toàn bộ hoặc một phần khoản vay, nếu có nhu cầu thì khách hàng có thể nhận nợ đến khi hợp đồng tín dụng hết hạn. Đây là một trong những loại hình cho vay có tính linh hoạt, thời gian cho vay có thể kéo dài đến 5 năm.
Loại hình tín dụng này được áp dụng nhiều nhất khi Khách hàng không chắc chắn về thời gian của các luồng tiền mặt, hoặc quy mô chính xác của nhu cầu vay vốn trong tương lai. Cho vay luân chuyển có thể giúp khách hàng giảm mức độ biến động trong chu kỳ kinh doanh, cho phép khách hàng vay thêm khi doanh số bán hàng giảm và hoàn trả khi nguồn thu bằng tiền mặt của khách hàng tăng lên. Trong thời hạn của hình thức cho vay luân chuyển, ngân hàng có thể tín phí cam kết vay vốn trên phần tín dụng không sử dụng hoặc trên toàn bộ giá trị hợp đồng cho vay luân chuyển. - Cho vay hợp vốn: là hình thức cho vay trong đó có từ hai hay nhiều tổ chức tín dụng tham gia vào một dự án đầu tư hoặc phương án sản xuất kinh doanh của một khách hàng vay vốn.
Bên cho vay hợp vốn là hai hay nhiều tổ chức tín dụng cam kết với nhau để thực hiện đồng tài trợ cho một dự án. Bên nhận tài trợ là pháp nhân hay thể nhân có nhu cầu được bên đồng tài trợ cấp tín dụng để thực hiện dự án. Trong một số trường hợp cho vay hợp vốn thuộc hình thức cho vay T&DH, các ngân hàng cho vay với mục đích để đầu tư tài sản cố định như mua sắm máy móc thiết bị, xây dựng nhà xưởng, dây chuyền sản xuất. Cho vay hợp vốn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như: nhu cầu xin cấp tín dụng để thực hiện dự án vượt quá giới hạn cho vay của ngân hàng, khả năng Luan van 11 tài chính và nguồn vốn của một ngân hàng không đáp ứng được nhu cầu cấp tín dụng của một dự án đầu tư.
Hoặc đối với các dự án vay vốn có quy mô lớn, mức độ rủi ro cao thì các ngân hàng có nhu cầu cho vay hợp vốn để phân tán rủi ro. Rủi ro tín dụng trong cho vay trung và dài hạn của NHTM a. Khái niệm về rủi ro tín dụng Rủi ro được nhiều nhà kinh tế định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, nhưng khái quát lại có thể hiểu rủi ro là mức thiệt hại có thể bị gánh chịu do hậu quả của một sự kiện nhất định và khả năng xảy ta sự kiện đó. Rủi ro trong hoạt động tín dụng nói chung và trong hoạt động cho vay T&DH nói riêng được biết đến như một đặc thù, là yếu tố tất yếu khách quan của kinh doanh tiền tệ của ngân hàng.
Rủi ro thường gây ra tổn thất cho ngân hàng, tùy theo cấp độ rủi ro mà hoạt động kinh doanh phải chịu tổn thất lơn hay nhỏ. Theo quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của Thống đốc NHNN Việt Nam thì “Rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”. Đặc điểm của rủi ro tín dụng Trong hoạt động của ngân hàng, rủi ro tín dụng trong cho vay T&DH luôn tiềm ẩn và có hậu quả khó lường, do vậy để hạn chế rủi ro thì việc nhận biết các đặc điểm của rủi ro tín dụng là rất cần thiết.