PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Tìm hiểu pháp luật Việt Nam hiện hành về giới hạn quyền con người, quyền công dân. Nghiên cứu chuyên sâu về các quy định, thực tiễn thi hành và giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Lê Quỳnh Mai
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Đặng Minh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Luật - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến Pháp và Luật Hành Chính
• Đề tài: Pháp Luật Về Giới Hạn Quyền Con Ngƣời, Quyền Công Dân ë Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về giới hạn quyền
• 1.2. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về lý luận giới hạn quyền
• 1.3. Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng quy định pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến giới hạn quyền
• 1.5. Tình hình nghiên cứu ở trong nước về giới hạn quyền và pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam
• 1.6. Các công trình nghiên cứu trong nước về lý luận giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 1.7. Các công trình nghiên cứu về nội dung quy định giới hạn quyền con người, quyền công dân trong pháp luật Việt Nam
• 1.8. Các công trình nghiên cứu liên quan đến giải pháp hoàn thiện pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam
• 1.9. Đánh giá tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.10. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.11. Những nội dung nghiên cứu đã làm rõ và được luận án kế thừa, phát triển
• 1.12. Những nội dung cần tiếp tục được nghiên cứu trong Luận án
• 1.13. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.13.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.13.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.14. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIỚI HẠN QUYỀN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN
• 2.1. Lý luận về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.2. Lịch sử và vai trò của giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.3. Khái niệm và đặc điểm giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.4. Nội dung giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.5. Phân loại quyền theo các trường hợp quyền bị giới hạn
• 2.6. Lý luận về pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.7. Khái niệm và đặc điểm pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.8. Nội dung pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.9. Cách thức quy định giới hạn quyền con người, quyền công dân trong pháp luật
• 2.10. Thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.11. Giám sát pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.12. Phương pháp đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp của quy định giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.13. Những yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 2.13.1. Hệ tư tưởng và sức ảnh hưởng của các học thuyết
• 2.13.2. Quan điểm chính trị
• 2.13.3. Truyền thống lập hiến, lập pháp
• 2.14. Pháp luật giới hạn quyền con người, quyền công dân tại một số quốc gia
• 2.14.1. Giới hạn quyền trong pháp luật của Cộng hòa Liên bang Đức
• 2.14.2. Giới hạn quyền trong pháp luật của Hoa Kỳ
• 2.14.3. Giới hạn quyền trong pháp luật của Trung Quốc
• 2.15. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ GIỚI HẠN QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN VÀ THỰC TIỄN THỰC THI
• 3.1. Khái quát quá trình hình thành và thay đổi của pháp luật Việt Nam về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.2. Quy định của pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân trước năm 2013
• 3.3. Quy định của pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân sau năm 2013
• 3.4. Thực trạng quy định của pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân tại Việt Nam
• 3.5. Thực trạng nội dung pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.6. Thực trạng về cách thức quy định giới hạn quyền con người, quyền công dân trong pháp luật Việt Nam
• 3.7. Thực trạng quy định về thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân tại Việt Nam
• 3.8. Thực trạng pháp luật về cơ chế giám sát tính hợp hiến của pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.9. Nhận xét, đánh giá chung quy định pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân tại Việt Nam
• 3.9.1. Nhận xét, đánh giá chung
• 3.9.2. Nguyên nhân của thực trạng
• 3.10. Thực tiễn thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân tại Việt Nam
• 3.10.1. Thực tiễn ban hành văn bản dưới luật thực hiện pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.10.2. Thực tiễn giám sát văn bản quy phạm pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.10.3. Thực tiễn kiểm soát của Tòa án đối với hoạt động thi hành pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.11. Những hạn chế, tồn tại và nguyên nhân của hạn chế về thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 3.12. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ BẢO ĐẢM THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN QUYỀN CON NGƯỜI QUYỀN CÔNG DÂN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Quan điểm về hoàn thiện pháp luật và bảo đảm thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.2.1. Xây dựng pháp luật cần đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.2.2. Hoàn thiện pháp luật về điều kiện giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.2.3. Hoàn thiện khoảng trống pháp lý trong Hiến pháp 2013 liên quan đến quy định giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.3. Giải pháp bảo đảm thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.3.1. Hoàn thiện cơ chế giám sát của Quốc hội đối với việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.3.2. Tăng cường vai trò và tính độc lập của Tòa án
• 4.3.3. Hoàn thiện cơ chế giám sát của Mặt trận tổ quốc Việt Nam và của các tổ chức chính trị - xã hội, đồng thời phát huy vai trò giám sát của Nhân dân
• 4.3.4. Hoàn thiện cơ chế chuyên trách bảo vệ quyền con người, quyền công dân
• 4.3.5. Tăng cường và nâng cao việc giải thích pháp luật
• 4.3.6. Hoàn thiện quy trình, phương pháp xác định tính hợp hiến, hợp pháp của quy định giới hạn quyền con người, quyền công dân
• 4.3.7. Nâng cao nhận thức để bảo đảm thực thi pháp luật về giới hạn quyền
• 4.3.8. Các giải pháp hỗ trợ
• 4.4. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan Nghiên cứu pháp lý về Giới hạn Quyền ở VN

Các quan điểm về Quyền Con Người (QCN) và giới hạn QCN được đề cập tại Điều 29 Tuyên ngôn Quốc tế về nhân quyền, 1948. Tư tưởng này cụ thể hóa qua ICCPR và ICESCR năm 1966. Một số quốc gia như Hoa Kỳ, Nam Phi, Đức... có quy định về giới hạn QCN, Quyền Công Dân (QCD) trong Hiến pháp. Các quốc gia này có cách giải thích và áp dụng pháp luật thông qua hoạt động xét xử. Tuy nhiên, có rất ít nghiên cứu về pháp luật giới hạn quyền tại quốc gia theo mô hình xã hội chủ nghĩa (XHCN). Giới hạn Quyền là nội dung khoa học mới ở Việt Nam, được thảo luận nhiều kể từ khi soạn thảo Hiến pháp năm 2013. Trước năm 2013, tư tưởng về giới hạn quyền vẫn được thể hiện trong 04 bản Hiến pháp và các văn bản quy phạm pháp luật. Do đó, cần có sự khảo cứu quy định về Giới hạn Quyền Con Người và QCD qua các bản Hiến pháp, qua các giai đoạn hình thành và phát triển của pháp luật.

1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu pháp lý về Giới hạn Quyền

Việc ghi nhận Giới hạn Quyền bằng điều khoản độc lập trong Hiến pháp 2013 là bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, để có chung cách hiểu trong quy định tại khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013 là không đơn giản vì vẫn còn nhiều nội dung cần được làm rõ. Việt Nam chưa có một cơ quan chuyên trách giám sát pháp luật về Giới hạn Quyền để xử lý các VBQPPL vi hiến, trái luật; thiếu một quy trình, phương pháp để đánh giá tính tương xứng của các quy định giới hạn QCN, QCD. Bên cạnh đó, Giới hạn Quyền là chủ đề nhạy cảm, dễ gây xung đột. Trong các Báo cáo thực hiện các Công ước về QCN của Việt Nam chủ yếu đề cập nguyên văn quy định giới hạn QCN, QCD tại khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013 mà không có nhiều kiến giải thêm. Thực tiễn thực hiện pháp luật về giới hạn QCN, QCD cũng cho thấy một số quy định chưa phù hợp. Xuất phát từ thực tế trên, trong bối cảnh sắp tới tổng kết 10 năm thi hành Hiến pháp 2013, việc hệ thống lý luận pháp luật về giới hạn QCN, QCD tại Việt Nam và đưa ra được quan điểm, giải pháp để hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thi hành pháp luật về giới hạn QCN, QCD tại Việt Nam là hoạt động mang tính cấp thiết cho một đề tài mang tính lý luận và giải pháp chuyên sâu.

1.2. Mục tiêu và phạm vi của nghiên cứu về Giới hạn Quyền

Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận, thực tiễn về pháp luật và thực thi pháp luật về Giới hạn Quyền Con Người, Quyền Công Dân ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, Luận án đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về Giới hạn Quyền, cũng như các giải pháp đảm bảo việc thực thi pháp luật về Giới hạn Quyền theo chuẩn mực quốc tế và phù hợp với tình hình tại Việt Nam. Luận án tập trung nghiên cứu quy định giới hạn QCN, QCD trong bản Hiến pháp ban hành năm 2013 và các VBQPPL trực tiếp quy định giới hạn quyền. Luận án khảo sát về thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về Giới hạn Quyền trên lãnh thổ nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. Luận án đề cập đến pháp luật về Giới hạn Quyền tại một số quốc gia mà Việt Nam có thể tham khảo. Phạm vi thời gian: từ khi ban hành Hiến pháp năm 2013 đến nay.

II. Cách tiếp cận Lý luận về Giới hạn Quyền Con Người

Để triển khai đề tài, luận án tiếp cận dưới góc độ triết học và đặc biệt là phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin về nhà nước và pháp luật; quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về Nhà nước pháp quyền, về bảo đảm Quyền Con Người, Quyền Công Dân. Từ lý thuyết về đảm bảo Quyền Con Người trước các quy định Giới hạn Quyền trong các công ước quốc tế cơ bản về Quyền Con Người. Đồng thời, luận án sử dụng các khung lý thuyết, phương pháp tiếp cận như: Khung lý thuyết về tự do và dân chủ, Chủ nghĩa hợp hiến và Nhà nước pháp quyền và Phương pháp tương xứng.

2.1. Khung lý thuyết về tự do và dân chủ và Giới hạn Quyền

Tại các quốc gia có nền dân chủ mạnh mẽ, các giá trị dân chủ và tự do được gắn chặt với nhau và trong một xã hội dân chủ có nhiều thành tích tốt về bảo đảm Quyền Con Người, Quyền Công Dân. Theo đó, điều khoản Giới hạn Quyền không cần rõ ràng, bởi sẽ được Tòa án làm rõ khi thụ lý giải quyết vụ việc. Cần giáo dục cho công dân về tự do và dân chủ cũng như có cơ chế để duy trì và đưa các chuẩn mực về dân chủ vào trong xã hội. Yếu tố dân chủ tại mỗi quốc gia như là công cụ để sẽ chi phối cách làm luật như mở rộng hay thu hẹp điều kiện Giới hạn Quyền trong pháp luật, về cách giải thích điều khoản Giới hạn Quyền, về ủy quyền lập pháp, và về giám sát việc tổ chức thi hành pháp luật nhằm ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực của cơ quan nhà nước.

2.2. Chủ nghĩa hợp hiến và Nhà nước pháp quyền trong Giới hạn Quyền

Cần nhìn bản Hiến pháp như là công cụ không chỉ ràng buộc cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lực nhà nước được ủy quyền và còn ngăn ngừa những hành vi vi phạm của chính các cơ quan này khi sử dụng quyền lực trên thực tế. Chủ nghĩa hợp hiến yêu cầu về tính tối cao của Hiến pháp, về nhu cầu cần có cơ chế giám sát pháp luật cũng như có cơ quan tư pháp độc lập và có phương pháp để “hãm phanh” các quy định được hình thành chỉ bằng lý trí. Các nguyên tắc pháp quyền của mỗi nhà nước sẽ chi phối nguyên tắc xây dựng pháp luật và nguyên tắc tổ chức thi hành pháp luật về Giới hạn Quyền, đặc biệt là các nguyên tắc này sẽ đưa các quyền cơ bản của con người vào trung tâm hệ thống pháp luật và trường tồn qua việc sửa đổi các bản Hiến pháp.

2.3. Phương pháp tương xứng và sự cần thiết của Giới hạn Quyền

Phương pháp tương xứng hay còn được biết đến là học thuyết tương xứng với tiêu chí của sự công bằng và công lý khi ban hành pháp luật, giải thích và thực thi pháp luật nhằm hướng tới việc cân bằng giữa các quy định Giới hạn Quyền với biện pháp áp đặt và mức độ nghiêm trọng của hành vi bị giới hạn hay bị cấm. Đây là phương pháp tiếp cận xuyên suốt của luận án nhằm hỗ trợ chủ thể quyền khi sử dụng cơ chế nhằm bảo vệ quyền của mình trước quy định giới...

III. Thực trạng Pháp luật về Giới hạn Quyền Con Người ở VN

Thực tiễn thực hiện pháp luật về Giới hạn Quyền Con Người, Quyền Công Dân cho thấy một số quy định chưa phù hợp, thiếu các quy định về cơ chế bảo đảm, thực thi dẫn đến khó khăn trong việc triển khai thi hành pháp luật, ảnh hưởng tới việc bảo đảm, bảo vệ Quyền Con Người, Quyền Công Dân. Pháp luật về Giới hạn Quyền cần phải tạo ra giới hạn cho quyền lực nhà nước trong việc can thiệp vào khoảng không tự do của mỗi quyền.

3.1. Thiếu cơ chế giám sát hiệu quả về Giới hạn Quyền Con Người

Việt Nam chưa có một cơ quan chuyên trách giám sát pháp luật về Giới hạn Quyền để xử lý các VBQPPL vi hiến, trái luật; thiếu một quy trình, phương pháp để đánh giá tính tương xứng của các quy định giới hạn QCN, QCD trong các VBQPPL có hợp hiến, hợp pháp và cần thiết.

3.2. Bất cập trong thực thi pháp luật về Giới hạn Quyền Công Dân

Thực tiễn thực hiện pháp luật về Giới hạn Quyền Con Người, Quyền Công Dân cho thấy một số quy định chưa phù hợp, thiết các quy định về cơ chế bảo đảm, thực thi dẫn đến khó khăn trong việc triển khai thi hành pháp luật, ảnh hưởng tới việc bảo đảm, bảo vệ Quyền Con Người, Quyền Công Dân cũng như hiệu quả của việc áp dụng các biện pháp này.

IV. Giải pháp Hoàn thiện pháp luật về Giới hạn Quyền ở VN

Luận án đề xuất các giải pháp phù hợp, có tính khả thi để hoàn thiện pháp luật về Giới hạn Quyền, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về đảm bảo Quyền Con Người, Quyền Công Dân. Từ đó đề xuất giải pháp bảo đảm cho việc thực thi pháp luật về Giới hạn Quyền tại Việt Nam.

4.1. Xây dựng pháp luật theo tiêu chuẩn quốc tế về Giới hạn Quyền

Cần nghiên cứu các chuẩn mực quốc tế và pháp luật một số quốc gia về Giới hạn Quyền nhằm vận dụng linh hoạt vào điều kiện thực tế của Việt Nam; đánh giá các quy định hiện hành liên quan đến điều khoản giới hạn QCN, QCD tại Việt Nam nhằm tìm ra các khoảng trống pháp lý khi so sánh tương quan với pháp luật quốc tế và pháp luật một số quốc gia nhằm đưa ra định hướng, giải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật.

4.2. Hoàn thiện cơ chế giám sát và thực thi về Giới hạn Quyền

Đề xuất các giải pháp phù hợp, có tính khả thi để hoàn thiện pháp luật về Giới hạn Quyền, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về đảm bảo Quyền Con Người, Quyền Công Dân. Từ đó đề xuất giải pháp bảo đảm cho việc thực thi pháp luật về Giới hạn Quyền tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo vệ quyền con người, quyền công dân đồng thời xác lập ranh giới pháp lý cho sự can thiệp của quyền lực nhà nước là trụ cột cốt lõi của chủ nghĩa hợp hiến hiện đại. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Lê Quỳnh Mai thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đặng Minh Tuấn tại Trường Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (Mã số chuyên ngành: 9380101.02) là công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và tiên phong về lý thuyết giới hạn quyền trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Khoảng trống học thuật (research gap) trọng tâm mà luận án nhận diện xuất phát từ việc sau khi Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên hiến định nguyên tắc giới hạn quyền tại khoản 2 Điều 14, hệ thống lý luận và thực tiễn thi hành vẫn tồn tại sự bất cập sâu sắc: sự nhầm lẫn giữa "giới hạn quyền" trong điều kiện bình thường và "tạm đình chỉ quyền" trong tình trạng khẩn cấp; sự vắng bóng tiêu chí phân biệt giữa quyền tuyệt đối (non-derogable rights) và quyền tương đối (derogable rights); tình trạng lạm dụng ủy quyền lập pháp qua văn bản dưới luật; và đặc biệt là sự thiếu hụt một phương pháp luận chuẩn hóa như nguyên tắc tương xứng (proportionality principle) cùng cơ chế tài phán bảo hiến chuyên trách để rà soát tính hợp hiến của các quy định hạn chế quyền.

Luận án xây dựng hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1: Khung lý thuyết và chuẩn mực quốc tế về giới hạn quyền con người, quyền công dân được cấu trúc như thế nào, và các quốc gia tiến bộ trên thế giới áp dụng các bài kiểm tra pháp lý nào để kiểm soát giới hạn quyền?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2: Thực trạng quy định pháp luật Việt Nam từ bản Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013 và các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật bộc lộ những khoảng trống, xung đột và hạn chế nào trong việc quy định điều kiện, thẩm quyền giới hạn quyền?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3: Mô hình, phương pháp và lộ trình thể chế nào khả thi để hoàn thiện pháp luật và bảo đảm thực thi hiệu quả cơ chế giám sát tính hợp hiến, hợp pháp đối với các biện pháp giới hạn quyền tại Việt Nam?

• Giả thuyết nghiên cứu: Việc nội luật hóa chuẩn mực quốc tế về giới hạn quyền thông qua áp dụng học thuyết tương xứng, phân định ranh giới giữa luật của Quốc hội và văn bản hành pháp, kết hợp thiết lập cơ chế kiểm hiến độc lập sẽ khắc phục nguy cơ lạm quyền, bảo vệ tối đa không gian tự do của công dân mà vẫn bảo đảm trật tự công cộng và an ninh quốc gia.

Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lập hiến Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992 và trọng tâm là giai đoạn 10 năm thi hành Hiến pháp năm 2013 đến năm 2023), kết hợp so sánh đối chiếu với khung pháp lý quốc tế (UDHR 1948, ICCPR 1966, ICESCR 1966, ECHR 1950) và kinh nghiệm lập hiến tại Cộng hòa Liên bang Đức, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Cộng hòa Nam Phi.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh các luồng tư tưởng đa chiều xoay quanh bản chất và giới hạn của quyền tự do:

flowchart TD
    subgraph InternationalStreams["Luồng nghiên cứu Quốc tế"]
        A["Học thuyết Tương xứng & Cân bằng<br/>Robert Alexy (2002, 2014)<br/>Aharon Barak (2012)"]
        B["Bảo vệ Bản chất Cốt lõi của Quyền<br/>Koen Lenaerts (2019)<br/>Eckart Klein (2021)"]
        C["Phê phán & Thách thức Tư pháp<br/>Stavros Tsakyrakis (2009)<br/>Gregoire Webber (2009)"]
    end
    subgraph NationalStreams["Luồng nghiên cứu Trong nước"]
        D["Hiến định nguyên tắc khoản 2 Điều 14<br/>Phan Trung Lý (2016), Bùi Tiến Đạt (2015)"]
        E["Khoảng trống & Ranh giới Lập pháp<br/>Nguyễn Văn Hiển & Trương Hồng Quang (2019)<br/>Nguyễn Minh Tuấn (2015), Phạm Hữu Nghị (2014)"]
    end
    subgraph ThesisPositioning["Định vị Đột phá của Luận án (Lê Quỳnh Mai, 2023)"]
        F["Tích hợp HRBA + Chủ nghĩa hợp hiến + Phép thử Tương xứng 4 bước<br/>vào mô hình Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam"]
    end
    InternationalStreams --> ThesisPositioning
    NationalStreams --> ThesisPositioning

Về luồng nghiên cứu quốc tế: Robert Alexy (2002, 2014) với tác phẩm kinh điển "A Theory of Constitutional Rights" đã định danh các quyền cơ bản là "nguyên tắc tối ưu hóa" (optimization requirements) và thiết lập "Luật cân bằng" (Law of Balancing) thông qua nguyên tắc tương xứng. Aharon Barak (2012) trong "Proportionality: Constitutional Rights and Their Limitations" đã phát triển bài kiểm tra tương xứng 4 bước (mục đích hợp pháp, tính phù hợp, tính cần thiết, và tính tương xứng theo nghĩa hẹp), khẳng định "mọi quy định giới hạn quyền đều là vi hiến trừ khi nó tương xứng". Ngược lại, Koen Lenaerts (2019) nhấn mạnh học thuyết bản chất cốt lõi của quyền (essence of fundamental rights) theo Điều 52(1) Hiến chương EU, cho rằng can thiệp làm tổn hại cốt lõi của quyền là tự động vi hiến mà không cần cân bằng. Ở góc độ hoài nghi, Stavros Tsakyrakis (2009) trong "Proportionality: An assault on human rights?" cảnh báo phương pháp cân bằng có thể biến quyền con người thành các phép toán thực dụng tùy tiện của thẩm phán.

Về luồng nghiên cứu trong nước: Các công trình của Phan Trung Lý (2016), Nguyễn Linh Giang (2018), Nguyễn Văn Hiển và Trương Hồng Quang (2019), Bùi Tiến Đạt (2015, 2017, 2018), Nguyễn Minh Tuấn (2015), Phạm Hữu Nghị (2014), Vũ Công Giao và Nguyễn Đăng Dung (2014) đã đặt nền móng giải thích khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở phân tích quy phạm văn bản, mô tả hiện tượng hoặc khảo sát từng ngành luật đơn lẻ.

Định vị học thuật của luận án: Luận án của NCS. Lê Quỳnh Mai lấp đầy khoảng trống nghiên cứu khi lần đầu tiên giải quyết căn bản bài toán giới hạn quyền trong một thể chế chính trị - pháp lý đặc thù: Nhà nước xã hội chủ nghĩa không áp dụng mô hình phân chia quyền lực tam quyền phân lập cổ điển, không trao quyền giải thích hiến pháp cho Tòa án, và chưa có Tòa án Hiến pháp độc lập. Bằng việc so sánh trường hợp kinh nghiệm Đức (Mục 19 Luật Cơ bản bảo vệ nội hàm cốt lõi), Hoa Kỳ (các cấp độ rà soát tư pháp Strict Scrutiny), Trung Quốc (mô hình giám sát tính hợp hiến tập trung của Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc), Zimbabwe (Mục 86 Hiến pháp) và Kenya, luận án xác lập khung chuyển hóa tiêu chuẩn quốc tế vào cấu trúc thể chế Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển biến nhận thức lý luận (paradigm shift) đối với khoa học luật hiến pháp Việt Nam trên 4 phương diện:

1. Tái định nghĩa bản chất pháp lý của giới hạn quyền: Xác định giới hạn quyền không đồng nhất với sự thu hẹp hay tước đoạt quyền, mà là việc vạch rõ đường biên pháp lý (boundaries of rights) nhằm giải quyết xung đột lợi ích giữa tự do cá nhân và trật tự công cộng, như Gregoire Webber (2009) từng luận giải.
2. Phân biệt rành mạch giữa Giới hạn quyền (Limitation) và Tạm đình chỉ quyền (Derogation): Luận án chứng minh sự vắng mặt của điều khoản tạm đình chỉ quyền trong Hiến pháp năm 2013 đã tạo ra lỗ hổng pháp lý nghiêm trọng, khiến các biện pháp áp dụng trong tình trạng khẩn cấp (như đại dịch Covid-19) bị đồng nhất sai lệch với các hạn chế quyền thông thường.
3. Khẳng định sự tồn tại của Quyền tuyệt đối: Khắc phục cách hiểu sai lầm cho rằng mọi quyền trong Hiến pháp đều có thể bị hạn chế, luận án phân loại rõ nhóm quyền tuyệt đối không thể bị xâm phạm trong bất kỳ hoàn cảnh nào (như quyền sống, quyền không bị tra tấn theo Điều 4 ICCPR) và nhóm quyền tương đối có thể bị giới hạn.
4. Bổ sung học thuyết kiểm soát quyền lực: Khẳng định quy định giới hạn quyền thực chất là một "cơ chế tự giới hạn quyền lực nhà nước" (self-limitation of state power), ràng buộc cơ quan lập pháp và hành pháp không được can thiệp tùy tiện vào quyền tự do của nhân dân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng từ sự tích hợp liên ngành giữa ba trụ cột lý thuyết lớn:

• Lý thuyết Chủ nghĩa hợp hiến và Nhà nước pháp quyền: Đòi hỏi tính tối cao của Hiến pháp, giới hạn quyền lực công quyền và bảo vệ quyền tự nhiên của con người.
• Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền (Human Rights-Based Approach - HRBA): Đặt các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế làm trung tâm định hình quy trình lập pháp và thực thi pháp luật.
• Học thuyết tương xứng (Proportionality Framework): Cấu trúc quy trình đánh giá tính hợp hiến của quy định giới hạn quyền qua phép thử 4 bước: (i) Tính mục đích chính đáng (Legitimate Aim); (ii) Tính phù hợp (Suitability); (iii) Tính cần thiết/Biện pháp ít xâm phạm nhất (Necessity / Least Intrusive Means); (iv) Tính tương xứng theo nghĩa hẹp (Proportionality Stricto Sensu).

             [ĐẠT: HỢP HIẾN, HỢP PHÁP]                  [KHÔNG ĐẠT: VI HIẾN]

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án kết hợp lập trường triết học duy vật biện chứng Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật với chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) và thuyết diễn giải hiến pháp. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp giữa phân tích học thuyết chuẩn tắc (normative doctrinal analysis), so sánh luật học (comparative law) và phương pháp xã hội học pháp luật thực chứng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 4 tầng dữ liệu và phương pháp:

• Thu thập và phân tích quy phạm: Rà soát 05 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013), hơn 50 đạo luật chuyên ngành (Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015/2017, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Luật Đầu tư 2014/2020, Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012/2020...) và hàng trăm Nghị định của Chính phủ.
• So sánh luật học: Khảo cứu án lệ của Tòa án Nhân quyền Châu Âu (ECtHR), Tòa án Công lý Châu Âu (CJEU), Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức.
• Khảo cứu tài liệu thứ cấp: Tổng hợp các báo cáo rà soát văn bản quy phạm pháp luật trái pháp luật của Bộ Tư pháp, Báo cáo rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Liên Hợp Quốc, và các báo cáo tổng kết thực tiễn thi hành Hiến pháp năm 2013.

Data và phân tích

Để bổ trợ cho phân tích định tính lý luận, luận án tiến hành nghiên cứu xã hội học pháp luật với công cụ điều tra bảng hỏi (Questionnaire) tại Phụ lục 03.

• Mẫu khảo sát: Điều tra lấy ý kiến đa tầng đối với các chuyên gia pháp lý, nhà nghiên cứu luật học, giảng viên đại học, thẩm phán, luật sư và sinh viên luật tại Hà Nội và các địa phương.
• Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả mức độ nhận thức về nguyên tắc giới hạn quyền theo khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013, đo lường sự đồng thuận đối với thẩm quyền ban hành văn bản hạn chế quyền và sự cần thiết của cơ quan bảo hiến độc lập.
• Độ tin cậy: Dữ liệu định lượng kết hợp đối chiếu chéo (triangulation) với số liệu kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật thực tế của Bộ Tư pháp nhằm bảo đảm tính khách quan và giá trị khoa học cao.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Từ quá trình khảo cứu lý luận và thực tiễn, luận án rút ra 4 phát hiện mang tính đột phá:

1. Khoảng trống lập hiến về "quyền tuyệt đối" và "tình trạng khẩn cấp": Hiến pháp năm 2013 sử dụng kỹ thuật lập hiến quét chung (general limitation clause) tại khoản 2 Điều 14 mà không minh định các quyền không thể bị bãi bỏ/hạn chế trong mọi hoàn cảnh, tạo nguy cơ các đạo luật chuyên ngành có thể xâm phạm vào phần cốt lõi của quyền nhân thân bất khả xâm phạm.
2. Hiện tượng "lạm dụng ủy quyền lập pháp" và "nghị định hóa luật": Thực tiễn ban hành văn bản quy phạm pháp luật bộc lộ xu hướng cơ quan hành pháp ban hành các Nghị định đặt ra điều kiện hạn chế quyền mới chưa được Quốc hội quy định trong luật (ví dụ: các hạn chế về quyền tự do hội họp, quyền lập hội, tự do cư trú trong giai đoạn dịch bệnh). Điều này vi phạm trực tiếp nguyên tắc "chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật" do Quốc hội ban hành.
3. Sự mơ hồ của 6 căn cứ giới hạn quyền: Các thuật ngữ hiến định như "an ninh quốc gia", "trật tự, an toàn xã hội", "đạo đức xã hội" chưa được giải thích chính thức, dẫn đến việc cơ quan áp dụng pháp luật giải thích tùy nghi, mở rộng phạm vi can thiệp của nhà nước.
4. Sự khuyết thiếu phương pháp đánh giá tính tương xứng và cơ quan tài phán bảo hiến: Các cơ quan nhà nước Việt Nam chưa áp dụng quy trình kiểm tra tính cần thiết và mức độ tương xứng khi ban hành quy định giới hạn quyền; đồng thời Quốc hội hiện đóng vai trò vừa lập pháp vừa tự giám sát tính hợp hiến nên hiệu quả xử lý các văn bản vi hiến chưa đạt kỳ vọng.

graph LR
    subgraph Bottlenecks["4 Nút thắt Thể chế Hiện nay"]
        N1["Thiếu minh định Quyền tuyệt đối"]
        N2["Nghị định hóa điều kiện giới hạn quyền"]
        N3["Mơ hồ thuật ngữ: An ninh quốc gia, Đạo đức xã hội"]
        N4["Vắng bóng Cơ quan Tài phán Bảo hiến & Phép thử Tương xứng"]
    end
    subgraph Solutions["4 Nhóm Giải pháp Đột phá của Luận án"]
        S1["Sửa đổi HP / Luật hóa danh mục Quyền bất khả xâm phạm"]
        S2["Siết chặt ủy quyền lập pháp: Giới hạn quyền CHỈ bằng ĐẠO LUẬT"]
        S3["Quy chuẩn hóa Tiêu chuẩn Tương xứng 4 bước trong thẩm tra VB"]
        S4["Xây dựng Hội đồng Bảo hiến / Trao quyền Giải thích cho Tòa án"]
    end
    N1 ==> S1
    N2 ==> S2
    N3 ==> S3
    N4 ==> S4

Implications đa chiều

• Về lý luận: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để hoàn thiện lý luận Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đặt quyền con người vào vị trí trung tâm của hệ thống chính trị.
• Về lập pháp: Đưa ra hướng dẫn cụ thể cho Quốc hội trong quy trình thẩm tra tính hợp hiến của các dự án luật; thiết lập nguyên tắc cấm văn bản dưới luật đặt ra các hạn chế quyền mới.
• Về tư pháp: Đề xuất trao quyền giải thích áp dụng pháp luật và kiểm soát tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản hành chính cho hệ thống Tòa án nhân dân, phát huy vai trò của Tòa án như "cái khiên cuối cùng" bảo vệ công lý.
• Về thực thi chính sách: Xác lập quy chuẩn để cơ quan hành chính các cấp áp dụng các biện pháp ngăn chặn hành chính đúng thẩm quyền, tránh lạm quyền xâm hại quyền tự do của công dân.

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu thừa nhận một cách khách quan:

• Do tính chất nhạy cảm chính trị - pháp lý của chủ đề giới hạn quyền tại Việt Nam, nguồn số liệu định lượng về các văn bản bị tuyên vô hiệu hoặc các vụ việc khiếu kiện hiến pháp còn phụ thuộc vào báo cáo tổng kết thứ cấp của các cơ quan nhà nước.
• Luận án tập trung chủ yếu vào nhóm quyền dân sự, chính trị; phạm vi nghiên cứu các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế thị trường chưa được đào sâu tương đương.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

1. Xây dựng bộ tiêu chí và thuật toán kiểm tra tính tương xứng (Automated Proportionality Compliance) tích hợp trong quy trình số hóa thẩm định văn bản quy phạm pháp luật.
2. Nghiên cứu giới hạn quyền con người trên không gian mạng và môi trường trí tuệ nhân tạo (AI), bao gồm quyền riêng tư dữ liệu và tự do biểu đạt số.
3. Nghiên cứu mô hình tài phán hiến pháp chuyên trách (Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Bảo hiến) phù hợp với Cương lĩnh chính trị và Hiến pháp Việt Nam sửa đổi giai đoạn 2030–2045.
4. Mở rộng khảo sát so sánh chuyên sâu về cơ chế giới hạn quyền trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Lê Quỳnh Mai mang lại giá trị tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác giảng dạy, đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật trọng điểm như Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; mở ra nhánh nghiên cứu chuyên sâu về học thuyết tương xứng trong luật hiến pháp Việt Nam.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ việc tổng kết 10 năm thi hành Hiến pháp năm 2013 và định hướng triển khai Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy nhận thức pháp lý của cộng đồng, tạo công cụ lý luận cho các tổ chức xã hội, luật sư và người dân thực hiện quyền giám sát, phản biện xã hội đối với hoạt động của bộ máy nhà nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Luật: Tiếp cận hệ thống lý luận cập nhật chuẩn quốc tế về học thuyết giới hạn quyền và phương pháp so sánh luật học.
• Đại biểu Quốc hội và Cơ quan Lập pháp: Khai thác bộ tiêu chuẩn thẩm định tính hợp hiến, hợp pháp của các dự án luật giới hạn quyền.
• Thẩm phán và Hệ thống Tòa án: Sử dụng phương pháp luận tương xứng để cân bằng lợi ích trong quá trình xét xử các vụ án hành chính, hình sự liên quan đến quyền con người.
• Cán bộ hoạch định chính sách thuộc Bộ Tư pháp và cơ quan hành pháp: Nắm vững ranh giới thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật, triệt tiêu tình trạng ban hành thông tư, nghị định trái luật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc tích hợp thành công Học thuyết tương xứng (Proportionality Theory) của Robert Alexy và bài kiểm tra 4 bước của Aharon Barak vào hệ thống lý luận khoa học luật hiến pháp xã hội chủ nghĩa Việt Nam, chứng minh rằng tính tương xứng là điều kiện tiên quyết để bảo đảm khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 không bị biến thành công cụ lạm quyền.
2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu? So với công trình của Phan Trung Lý (2016) và Nguyễn Văn Hiển (2019) vốn nặng về bình luận quy phạm tĩnh, luận án kết hợp phương pháp luận tiếp cận dựa trên quyền (HRBA), phân tích so sánh đối chiếu đa quốc gia (Đức, Mỹ, Trung Quốc, Nam Phi) và nghiên cứu xã hội học pháp luật thực chứng với bảng hỏi điều tra đa đối tượng.
3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tiễn là gì? Đó là sự thiếu hụt nhận thức phân biệt giữa "giới hạn quyền" và "tạm đình chỉ quyền" ngay trong đội ngũ cán bộ soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, dẫn đến việc nhiều quy định hành chính hạn chế quyền tự do cơ bản trong thời kỳ đại dịch Covid-19 được ban hành bằng các chỉ thị, công điện hành chính mà thiếu cơ sở luật định từ Quốc hội.
4. Quy trình thẩm tra tính hợp hiến được luận án kiến nghị như thế nào? Quy trình thẩm tra 4 bước bắt buộc trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật: Đánh giá căn cứ mục đích chính đáng -> Kiểm tra tính phù hợp của công cụ can thiệp -> Đánh giá tính cần thiết (không có giải pháp thay thế ít thiệt hại hơn) -> Cân bằng định lượng lợi ích công cộng và mức độ hạn chế quyền.
5. Lộ trình hoàn thiện thể chế 10 năm tới được phác thảo ra sao? Giai đoạn 1 (2023–2026): Hoàn thiện Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và các luật chuyên ngành theo nguyên tắc chỉ Quốc hội mới có quyền giới hạn quyền; Giai đoạn 2 (2026–2030): Thí điểm giao thẩm quyền giải thích pháp luật và xem xét tính hợp hiến của văn bản dưới luật cho Tòa án nhân dân; Giai đoạn 3 (sau 2030): Nghiên cứu sửa đổi Hiến pháp thành lập Hội đồng Bảo hiến hoặc Tòa án Hiến pháp chuyên trách.

Kết luận

Luận án tiến sĩ luật học của Lê Quỳnh Mai ghi dấu ấn học thuật với 5 đóng góp học thuyết và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận khoa học về giới hạn quyền con người, quyền công dân trong khoa học pháp lý Việt Nam hiện đại.
2. Làm sáng tỏ ranh giới bản chất pháp lý giữa giới hạn quyền (limitation), tạm đình chỉ quyền (derogation) và xác lập vị trí bất khả xâm phạm của các quyền con người tuyệt đối.
3. Nhận diện sâu sắc thực trạng "nghị định hóa luật" và khoảng trống thiếu vắng phương pháp đánh giá tính tương xứng trong thực tiễn lập hiến, lập pháp Việt Nam.
4. Đề xuất quy chuẩn áp dụng phép thử tương xứng 4 bước tiệm cận chuẩn mực quốc tế phù hợp với điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
5. Định hình giải pháp tổng thể về đổi mới cơ chế kiểm soát quyền lực, tăng cường tính độc lập của Tòa án và kiến tạo lộ trình xây dựng thiết chế tài phán bảo hiến chuyên trách tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận về giới hạn quyền và pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân. Chương 3: Thực trạng pháp luật Việt Nam về giới hạn quyền con người, quyền công dân và thực tiễn thực thi. Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật và đảm bảo thực thi pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam.

11 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài về giới hạn quyền Các học giả trên thế giới đã nghiên cứu rất sớm về quy định giới hạn QCN với hàng trăm các cuốn sách chuyên khảo và bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín. Trong phần tổng quan và sự giới hạn khả năng ngôn ngữ, luận án đánh giá tổng quan một số tài liệu tiêu biểu bằng tiếng Anh và được xuất bản những năm gần đây, hữu ích và có giá trị tham khảo cho việc xây dựng pháp luật, giải thích, áp dụng pháp luật về giới hạn QCN, QCD tại Việt Nam trong thời gian tới. Các công trình ở nước ngoài mà luận án khảo sát cho đến thời điểm thực hiện đề tài, chưa có công trình nghiên cứu đề cập riêng về quy định giới hạn quyền trong pháp luật Việt Nam nói riêng hay pháp luật của quốc gia theo chính thể XHCN.

Các tài liệu này cũng cho thấy tính trừu tượng và sự thiếu giải thích rõ ràng trong pháp luật quốc tế và pháp luật tại một số quốc gia có quy định về giới hạn quyền, nhưng được cân bằng lại bởi việc trao quyền giải thích pháp luật cho Tòa án. Qua các tài liệu nghiên cứu cho thấy phương pháp tương xứng mặc dù được đánh giá cao và áp dụng hiệu quả tại một số quốc gia, nhưng đây cũng là phương pháp được tranh luận với nhiều quan điểm khoa học ủng hộ và không ủng hộ tại chính các quốc gia áp dụng. Điểm chung tại các quốc gia áp dụng phương pháp tương xứng (cân xứng) đó là trao quyền giải thích pháp luật cho Tòa án hay có hệ thống cơ quan bảo hiến hiệu quả - cơ chế bảo hiến độc lập mà Việt Nam đang tìm kiếm trong thời gian tới. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về lý luận giới hạn quyền 1.

Các công trình đề cập đến quan điểm về giới hạn quyền, phân loại quyền (quyền tuyệt đối, quyền tương đối) Các học giả nước ngoài đều đưa ra nhận định về một bản hiến pháp dân chủ cần ghi nhận quyền tuyệt đối (dù hiếm), nhưng mỗi quốc gia có những lý giải khác nhau về quyền tuyệt đối và có quan điểm khác nhau về cách tiếp cận giới hạn 12 quyền. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu cũng có những kiến giải khác nhau về cách hiểu giới hạn quyền, cụ thể: - Về khái niệm giới hạn quyền Trong cuốn sách “Proportionality: Constitutional Rights and Their Limitations” (tạm dịch Tính tương xưng: Quyền hiến pháp và những hạn chế của chúng) của Aharon Barak do Nhà xuất bản Đại học Cambridge xuất bản năm 2012. Đây là công trình tổng quan về giới hạn quyền và là sách chuyên khảo về lịch sử phát triển của các học thuyết về giới hạn quyền và nguyên tắc tương xứng trên thế giới với những phân tích cụ thể theo mô hình ở một số quốc gia như Úc, Canada, Israel, Ireland, Ấn Độ và Hòa Kỳ. Tác giả đưa ra khái niệm giới hạn quyền và cho rằng không có sự khác nhau về nghĩa của hai từ vi phạm quyền và giới hạn quyền đều là sự hạn chế quyền.

Aharon Barak đã khảo sát pháp luật các quốc gia phương Tây và thấy thuật ngữ được các quốc gia này sử dụng khi đề cập đến giới hạn quyền là “limitation”. Aharon Barak đưa ra cách hiểu rằng giới hạn quyền xảy ra bất cứ khi nào mà nhà nước có hành động từ chối hoặc ngăn cản chủ thể quyền thực thi quyền của mình ở trong phạm vi đầy đủ của nó. Tác giả có đưa ra thuật ngữ “giới hạn ngẫu nhiên” (incidental limitations) khi đề cập đến một quyền hiến định được giới hạn với điều khoản riêng biệt Webber, G trong cuốn sách “The Negotiable Constituion: On the Limitation of Righs” (tạm dịch Hiến pháp thương lượng: Về các giới hạn của quyền) do Nhà xuất bản Đại học Cambridge xuất bản năm 2009, đã làm rõ hơn cách hiểu trên của Aharon Barak. Webber, G có cách tiếp cận giới hạn quyền chính là xác định ranh giới của quyền.

Bởi ông cho rằng các từ như “vi phạm” (infringement) hay “suy giảm” (impairment) hay „violation‟ là đồng nghĩa với “limitation” (giới hạn) là tìm kiếm ranh giới của một quyền. Theo đó, vi phạm quyền không thể được xác định một cách thỏa đáng cho đến khi và chỉ khi ranh giới của quyền đã được xác định. Nếu theo cách hiểu này thì các quyền là không tuyệt đối và chúng đối lập với các yếu tố của một xã hội tự do và dân chủ. Tòa án sẽ gặp những thách thức khi được trao nhiệm xác định và giải thích sự không xác định các quyền hiến định.

13 Cách tiếp cận về khía cạnh xác định phạm vi của quyền và tính sẵn có của quyền để nhìn ra quyền bị giới hạn được Klein, E phân tích trong bài viết “On Limits and Restrictions of Human Rights: A Systematic Attempt” (tạm dịch là Về những giới hạn và hạn chế của quyền con người: Một sự cố gắng có hệ thống) được trình bày trong cuốn sách “Strengthening Human Rights Protections in Geneva, Israel, the West Bank and Beyond” (pp. Weiler biên tập, xuất bản năm 2021 tại Cambridge University Press. Tác giả cho rằng giới hạn quyền là sự giới hạn phạm vi của quyền để xác định quyền nào bị giới hạn và mức độ giới hạn. Tác giả cũng cho rằng những giới hạn được biện minh trong những điều kiện nhất định và cho phép nhà nước can thiệp vào các QCN để đạt được thừa nhận chung về mặt pháp lý; Nhà nước xác định phạm vi của quyền nhằm tránh hoặc giải quyết các va chạm với quyền của người khác và để bảo vệ hơn nữa phúc lợi chung của cộng đồng.

Các giới hạn này được quy định rõ ràng trong chính các điều khoản về QCN. Tác giả nhận định QCN được hưởng thụ theo khả năng, vì thế tính sẵn có tạo thành một giới hạn vĩnh viễn của quyền. Điều này đặt ra nghĩa vụ của nhà nước trong việc đảm bảo quyền. Về sự lý giải quyền tương đối, quyền tuyệt đối Có học giả ủng hộ quyền cơ bản của con người là tuyệt đối như Koen Lenaerts (2019) với bài “Limits on Limitations: The Essence of Fundamental Rights in the EU” đăng trên tạp chí German Law Journal.

Tác giả cho rằng các quyền cơ bản theo cách ghi nhận quyền tại Điều 52(1) của Hiến chương châu Âu về các quyền cơ bản năm 2012 là tuyệt đối, nghĩa là chúng không cần đưa ra để đánh giá cân bằng. Khi một biện pháp giới hạn quyền được áp đặt thì nó đã làm mất đi bản chất của quyền và tự động là không tương xứng. Bởi bản chất của quyền này được xác định là phạm vi tự do nơi mà sẽ được tự do thực hiện quyền – không bị can thiệp, và rằng không có sự can thiệp nào vào sự tự do mà được biện minh. Nhưng một số học giả lại cho rằng QCN gồm có cả quyền tuyệt đối và quyền tương đối như Aharon Barak [123].

Tác giả cho rằng hầu hết các quyền hiến định được bảo vệ một phần, bởi quy định giới hạn quyền có thể được biện minh cho việc 14 bảo vệ toàn bộ nội dung của quyền. Các quyền này được gọi là quyền tương đối. Quyền tuyệt đối là quyền mà phạm vi của nó được bảo vệ đầy đủ trong hiến pháp, và không có giới hạn nào đặt ra để giảm đi mức độ thực thi quyền trên thực tế. Quyền tương đối là quyền mà việc bảo vệ không đầy đủ trong phạm vi của quyền, khi quyền bị giới hạn thì phạm vi thực hiện của quyền sẽ bị hẹp hơn với nội dung nguyên bản của quyền.

Tác giả cho rằng các mệnh đề giới hạn quyền dù tổng quát hay cụ thể và quy định về nguyên tắc tương xứng (tỷ lệ) đều đã phản ảnh tính tương đối của quyền. Bài viết “Limitation of human rights in international law and the Zimbabwean Constitution” (tạm dịch Giới hạn quyền con người trong pháp luật quốc tế và Hiến pháp Zimbabwe) của Innocent Maja đăng trên Zimbabwe Electronic Law Journal năm 2017. Bài viết đã lập luận các QCN và quyền được ghi nhận tại Hiến pháp Zimbabwe không phải là quyền tuyệt đối và khi rơi vào các trường hợp đủ điều kiện sẽ phải chịu những hạn chế hợp lý vì những vấn đề xã hội quan trọng như trật tự công cộng, an ninh, sức khỏe và giá trị xã hội. Tác giả đưa ra cách giải thích hợp lý theo Phần 86 Hiến pháp Zimbabwe, rằng các quyền có thể bị giới hạn.

Nhưng để nhận định khả năng hưởng sự tuyệt đối của quyền là do Tòa án. Nhưng có những nghiên cứu chỉ ra Hiến pháp tại một số quốc gia nhận định việc áp dụng một mệnh đề chung của giới hạn quyền có nghĩa các quyền đều là tương đối, rằng mọi quyền cần phải được hạn chế theo các điều kiện cho trước, như: Alexey trong cuốn sách “A Theory of Constitutional Rights” (tạm dịch là Lý thuyết về các Quyền Hiến định) do Nhà xuất bản Đại học Oxford xuất bản năm 2002, cho rằng do các quyền hiến định không mang tính tuyệt đối; trong bài viết “Balancing Rights in Democracy: The Problems with Limitations and Overrides of Rights under the Victorian Charter of Human Rights and Responsibilities Act 2006” của Julie Debeljak đăng trên Melbourne Univeristy Law Review số 32 năm 2008. Tác giả phân tích theo Hiến chương thì các quyền là tương đối bởi chúng cần được cân bằng với các quyền được bảo vệ, các giá trị không được bảo vệ khác, và cả nhu cầu chung; quan điểm về hầu hết các quyền là tương đối cũng được ủng hộ bởi Matthias Klatt và Moritz Meister tại cuốn sách 15 “The Constitutional Structure of Proportionality” (tạm dịch Cấu trúc hiến pháp của nguyên tắc tương xứng), xuất bản năm 2012 bởi Nxb Đại học Oxford. Matthias Klatt và Moritz Meister cũng có nhận xét rằng hầu hết các quyền là tương đối và rất ít quyền tuyệt đối.

Các tác giả cho rằng quyền tuyệt đối là những quyền mà không có mệnh đề giới hạn. Đây cũng là cách quy định quyền của Hoa Kỳ khi có nhiều quyền không quy định rõ ràng về vấn đề giới hạn quyền [160, tr.