Luận án tiến sĩ lịch sử quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất ở thái nguyên từ sau cách mạng tháng tám năm 1945 đến hết cải cách ruộng đất

Luận án tiến sĩ phân tích quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên từ 1945 đến hết cải cách ruộng đất, cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử.

• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Thụ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên từ 1945 đến cải cách ruộng đất
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2099
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH RUỘNG ĐẤT Ở THÁI NGUYÊN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG 8 NĂM 1945
• 1.1. VÀI NÉT VỀ TÌNH THÁI NGUYÊN
• 1.2. SỞ HỮU RUỘNG ĐẤT Ở THÁI NGUYÊN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG 8 NĂM 1945
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH RUỘNG ĐẤT CỦA ĐẢNG Ở THÁI NGUYÊN (TỪ 9/1945 ĐẾN 7/1957)
• 2.1. NHỮNG CẢI CÁCH TỪNG PHẦN VÀ QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN
• 2.2. NHỮNG CHUYỂN BIẾN VỀ SỞ HỮU RUỘNG ĐẤT DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NHỮNG CẢI CÁCH TỪNG PHẦN
• 2.3. NHỮNG CHUYỂN BIẾN VỀ GIAI CẤP
• 2.4. THÍ ĐIỂM TRIỆT ĐỂ GIẢM TÔ Ở THÁI NGUYÊN
• 2.5. THÍ ĐIỂM VÀ HOÀN THÀNH CẢI CÁCH RUỘNG ĐẤT
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ RÚT RA QUA NGHIÊN CỨU QUÁ TRÌNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ RUỘNG ĐẤT Ở THÁI NGUYÊN (TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 1957)
• 3.1. NHỮNG THÀNH QUẢ VÀ SAI LẦM CỦA VIỆC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ RUỘNG ĐẤT Ở THÁI NGUYÊN (TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 1957)
• 3.2. MỘT VÀI SUY NGHĨ TỪ VIỆC NGHIÊN CỨU QUÁ TRÌNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ RUỘNG ĐẤT Ở THÁI NGUYÊN (TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 1957)
• KẾT LUẬN
• CHÚ THÍCH
• CÁC BIỂU CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỤC LỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tình hình ruộng đất ở Thái Nguyên trước Cách mạng tháng Tám năm 1945

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, ruộng đất ở Thái Nguyên chủ yếu thuộc về giai cấp địa chủ và một số ít nông dân. Sự phân chia ruộng đất không đồng đều dẫn đến tình trạng bần cùng hóa nông dân. Các chính sách của thực dân Pháp đã làm gia tăng sự bóc lột, khiến nông dân không có khả năng cải thiện đời sống. Theo các tài liệu lịch sử, ruộng đất trở thành vấn đề nóng bỏng, ảnh hưởng đến sự ổn định xã hội. Nông dân không chỉ đấu tranh cho quyền lợi kinh tế mà còn cho quyền sống. Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận thức rõ tầm quan trọng của ruộng đất trong cuộc cách mạng, xác định đây là một trong những nhiệm vụ hàng đầu trong chiến lược cách mạng. Việc sở hữu ruộng đất không chỉ ảnh hưởng đến đời sống kinh tế mà còn tạo ra những tương quan chính trị - xã hội phức tạp.

1.1. Sở hữu ruộng đất ở Thái Nguyên

Sở hữu ruộng đất ở Thái Nguyên trước Cách mạng tháng Tám chủ yếu tập trung vào tay giai cấp địa chủ. Họ nắm giữ phần lớn diện tích ruộng đất, trong khi nông dân chỉ có thể thuê mướn để canh tác. Điều này dẫn đến sự bất bình đẳng trong xã hội, tạo ra mâu thuẫn giữa các giai cấp. Nông dân không chỉ phải chịu áp lực từ địa chủ mà còn từ chính sách thuế nặng nề của thực dân. Tình hình này đã tạo ra một bầu không khí căng thẳng, dẫn đến sự hình thành các phong trào đấu tranh của nông dân nhằm đòi lại quyền lợi chính đáng của mình.

II. Quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở Thái Nguyên từ 9 1945 đến 7 1957

Sau Cách mạng tháng Tám, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhanh chóng thực hiện các chính sách cải cách ruộng đất nhằm giải quyết vấn đề ruộng đất. Chính sách này không chỉ nhằm mục đích phân phối lại ruộng đất mà còn tạo ra sự công bằng xã hội. Thái Nguyên được chọn làm một trong những địa phương thí điểm cho chính sách này. Các biện pháp như giảm tô, tạm cấp ruộng đất cho nông dân đã được thực hiện. Tuy nhiên, quá trình thực hiện gặp nhiều khó khăn, từ sự kháng cự của địa chủ đến sự thiếu hụt nguồn lực. Đảng đã phải điều chỉnh các chính sách để phù hợp với thực tiễn địa phương. Kết quả của chính sách này đã tạo ra những chuyển biến tích cực trong đời sống nông dân, giúp họ có cơ hội làm chủ ruộng đất.

2.1. Những cải cách từng phần và quá trình thực hiện

Chính sách cải cách ruộng đất được thực hiện qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng. Đảng đã tiến hành thí điểm tại một số xã, từ đó rút ra kinh nghiệm để áp dụng rộng rãi. Các biện pháp như giảm tô, tịch thu ruộng đất của địa chủ đã được thực hiện. Tuy nhiên, sự phản kháng từ phía địa chủ và những khó khăn trong việc tổ chức thực hiện đã khiến cho quá trình này không diễn ra suôn sẻ. Đảng đã phải điều chỉnh các chính sách để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của cải cách ruộng đất.

III. Một số vấn đề rút ra qua nghiên cứu quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên từ năm 1945 đến năm 1957

Nghiên cứu quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên từ năm 1945 đến năm 1957 cho thấy nhiều bài học quý giá. Đầu tiên, việc thực hiện chính sách cải cách ruộng đất cần phải có sự đồng thuận từ các tầng lớp xã hội, đặc biệt là nông dân. Thứ hai, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt tổ chức và nguồn lực để đảm bảo tính khả thi của các chính sách. Cuối cùng, việc theo dõi và đánh giá kết quả thực hiện chính sách là rất quan trọng để điều chỉnh kịp thời. Những thành công và thất bại trong quá trình này đã góp phần định hình chính sách ruộng đất trong các giai đoạn tiếp theo.

3.1. Những thành quả và sai lầm của việc giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên

Việc giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên đã đạt được nhiều thành quả đáng kể, như việc phân phối lại ruộng đất cho nông dân, tạo điều kiện cho họ phát triển sản xuất. Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận những sai lầm trong quá trình thực hiện, như việc áp dụng chính sách một cách cứng nhắc, dẫn đến sự phản kháng từ địa chủ và một số tầng lớp nông dân. Những sai lầm này đã gây ra những hệ lụy không nhỏ cho quá trình phát triển nông nghiệp và đời sống nông dân sau này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề ruộng đất là nội dung cốt lõi của đời sống kinh tế - xã hội và chính trị tại các quốc gia nông nghiệp. Tại Việt Nam, giải quyết vấn đề ruộng đất cho giai cấp nông dân gắn liền với nhiệm vụ giải phóng dân tộc trong tiến trình cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân. Tỉnh Thái Nguyên giữ vị trí chiến lược ở phía Bắc, vừa là căn cứ địa cách mạng, trung tâm của An toàn khu (ATK) Trung ương trong kháng chiến chống thực dân Pháp, vừa là địa bàn được Trung ương Đảng và Chính phủ lựa chọn để triển khai các cuộc thí điểm giảm tô và Cải cách ruộng đất (CCRĐ) đầu tiên trên toàn quốc. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án thực hiện, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống và chuyên biệt về toàn bộ tiến trình giải quyết vấn đề ruộng đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên từ sau năm 1945 đến khi hoàn thành công tác sửa sai (năm 1957). Việc thực hiện luận án đáp ứng yêu cầu làm rõ mối quan hệ giữa nhiệm vụ dân tộc và dân chủ, làm sáng tỏ vị trí lịch sử của địa phương và cung cấp cơ sở thực tiễn cho các chính sách nông nghiệp, nông thôn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được tác giả xác định cụ thể gồm 3 nội dung:

1. Hệ thống hóa các nguồn tư liệu lịch sử về vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến hết Cải cách ruộng đất.
2. Dựng lại bức tranh toàn diện về sở hữu ruộng đất và quan hệ giai cấp trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến năm 1957.
3. Phân tích, đánh giá những thành quả, sai lầm và bài học kinh nghiệm rút ra từ quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất tại địa phương trong tiến trình lịch sử.

Nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu của luận án tập trung làm rõ:

• Tình trạng chiếm hữu ruộng đất và các phương thức bóc lột của thực dân Pháp, giai cấp địa chủ, phú nông ở Thái Nguyên trước năm 1945 diễn ra như thế nào?
• Quá trình thực hiện các chính sách cải cách từng phần (1945–1953), phong trào triệt để giảm tô (1952–1953) và các đợt Cải cách ruộng đất (1953–1956) cùng công tác sửa sai (đến tháng 7/1957) tại địa phương đã được triển khai qua những bước đi cụ thể nào?
• Những chuyển biến căn bản về cơ cấu sở hữu ruộng đất, quan hệ giai tầng xã hội nông thôn và đóng góp của nông dân cho cuộc kháng chiến chống Pháp cùng công cuộc phục hồi kinh tế sau hòa bình lập lại đạt được kết quả ra sao?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất trên các phương diện: mức độ sở hữu ruộng đất của các thành phần (chủ đồn điền, địa chủ, phú nông, trung nông, bần nông, cố nông, ruộng đất công, ruộng nhà chung); phương thức khai thác và bóc lột ruộng đất (phát canh thu tô, thuê mướn nhân công, cho vay lãi); cùng quá trình thi hành các chủ trương, chính sách ruộng đất của Đảng và Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn tỉnh Thái Nguyên, trong đó tập trung nghiên cứu sâu 4 huyện trực tiếp thực hiện Cải cách ruộng đất là Đại Từ, Đồng Hỷ, Phổ Yên và Phú Bình. Các huyện còn lại được đề cập ở mức độ làm sáng tỏ bức tranh chung của địa phương.
• Thời gian: Từ tháng 9/1945 (Cách mạng tháng Tám thành công, thành lập chính quyền nhân dân) đến tháng 7/1957 (thời điểm hoàn thành cơ bản công tác sửa sai Cải cách ruộng đất tại địa phương).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề, tác giả Nguyễn Duy Tiến đã phân loại và điểm luận các nhóm công trình nghiên cứu trước đây theo từng mảng nội dung cụ thể:

Nhóm công trình về chế độ ruộng đất thời kỳ cổ - trung - cận đại: Tác giả dẫn dụng các chuyên khảo của Phan Huy Lê [103], Trương Hữu Quýnh [135], Vũ Huy Phúc [126], [127] cùng các bài nghiên cứu trên tạp chí Văn - Sử - Địa, Nghiên cứu Lịch sử, Dân tộc học và các luận án, luận văn tại Viện Sử học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN), Đại học Sư phạm Hà Nội I. Các công trình này cung cấp cơ sở nhận thức về sự vận động của chế độ ruộng đất công và ruộng đất tư trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Nhóm tác phẩm của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước: Bao gồm các công trình chính trị - lý luận nền tảng như Giai cấp vô sản với vấn đề nông dân trong cách mạng Việt Nam của Lê Duẩn [66], Vấn đề dân cày của Qua Ninh và Vân Đình (Trường Chinh và Võ Nguyên Giáp) [114], Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân của Trường Chinh [58]. Nhóm tài liệu này xác định đường lối chiến lược của Đảng về liên minh công nông và chính sách "Người cày có ruộng".

Nhóm công trình nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế nông nghiệp và Cải cách ruộng đất ở Việt Nam: Bao gồm các khảo cứu: Kinh tế nông nghiệp Đông Dương của Yves Henry [91], Phác qua tình hình ruộng đất và đời sống nông dân trước Cách mạng Tháng Tám của Nguyễn Kiến Giang [86], Cách mạng ruộng đất ở Việt Nam do Trần Phương chủ biên (cùng Hoàng Ước, Lê Đức Bình) [129], Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại của Viện Sử học [202], cùng các bài viết đánh giá về phong trào phản phong như bài của tác giả Văn Phong [124], Minh Nghĩa [118], và Văn Tạo trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (số 2-1993) [148].

Nhóm công trình và tài liệu nghiên cứu địa phương Thái Nguyên: Vấn đề ruộng đất tại Thái Nguyên được phản ánh tóm lược trong Lịch sử Đảng bộ Bắc Thái [108], các cuốn lịch sử Đảng bộ huyện Đại Từ [105], Đồng Hỷ [106], Phổ Yên [107], và hai luận văn thạc sĩ: Đảng lãnh đạo thực hiện chính sách ruộng đất ở Đại Từ, Thái Nguyên (1945-1954) của Nguyễn Trọng Cán [57] và Đảng lãnh đạo thực hiện chính sách ruộng đất trong những năm 1945-1953 của Vũ Thị Hải [89].

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Các công trình xuất bản trước đây chủ yếu dừng lại ở việc phản ánh bức tranh chung toàn quốc hoặc nghiên cứu tóm lược, cục bộ trong phạm vi hẹp từng huyện, từng thời đoạn ngắn. Toàn bộ tiến trình giải quyết vấn đề ruộng đất từ cải cách từng phần, qua thí điểm giảm tô, các đợt Cải cách ruộng đất đến giai đoạn sửa sai trên địa bàn toàn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 1945–1957 chưa từng được khảo cứu có hệ thống và đầy đủ trong một chuyên khảo độc lập. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của đề tài là các nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề nông dân và ruộng đất trong cách mạng vô sản, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về thực hiện nhiệm vụ phản đế và phản phong kiến trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, kết hợp quan điểm đổi mới trong việc nhìn nhận, đánh giá lịch sử.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được luận án sử dụng:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đóng vai trò là nguyên tắc phương pháp luận chỉ đạo xuyên suốt, xem xét các hiện tượng kinh tế - xã hội trong sự vận động, liên hệ khách quan và bối cảnh lịch sử cụ thể.
• Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc: Là hai phương pháp nghiên cứu chủ yếu. Tác giả tái hiện tiến trình giải quyết vấn đề ruộng đất theo thứ tự thời gian lịch sử, đồng thời kết hợp phương pháp lôgíc để khái quát các quy luật, đặc điểm bản chất về cơ cấu giai cấp, sở hữu và các tác động chính trị - xã hội.
• Phương pháp thống kê, phân tích, đối chiếu và so sánh lịch sử: Tác giả tiến hành xử lý, đối chiếu các bảng biểu số liệu thống kê thời kỳ 1945–1957, so sánh số liệu giữa các báo cáo lưu trữ của các ngành và giữa các mốc thời gian nhằm khắc phục sự thiếu nhất quán do điều kiện thống kê thời chiến.
• Phương pháp điền dã dân tộc học và khảo sát thực địa: Tác giả trực tiếp khảo sát thực địa tại các làng xã từng triển khai giảm tô và Cải cách ruộng đất ở Thái Nguyên, tiếp xúc và phỏng vấn các nhân chứng lịch sử cao tuổi để kiểm chứng, bổ sung cho các dữ liệu văn bản lưu trữ.

Nguồn tư liệu nghiên cứu gồm:

• Nguồn tài liệu lưu trữ: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị, nghị quyết, thông tư, sắc lệnh, báo cáo tổng kết và biểu mẫu thống kê của Đảng và chính quyền các cấp lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, Phòng Lưu trữ Tỉnh ủy Thái Nguyên, Phòng Lưu trữ UBND tỉnh Thái Nguyên và Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Thái Nguyên.
• Nguồn tư liệu điền dã thực địa tại các xã thuộc các huyện Đại Từ, Đồng Hỷ, Phổ Yên, Phú Bình.
• Nguồn tài liệu thứ cấp là các công trình nghiên cứu, sách báo chuyên ngành đã xuất bản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình ruộng đất ở Thái Nguyên trước Cách mạng tháng Tám năm 1945

Chương 1 trình bày điều kiện tự nhiên, kinh tế, dân cư và bức tranh sở hữu ruộng đất tại tỉnh Thái Nguyên trước năm 1945 thông qua hai nội dung lớn:

1. Vài nét về tỉnh Thái Nguyên: Thái Nguyên có diện tích tự nhiên 3.541,5 km², cách Hà Nội 80 km về phía Bắc. Về tự nhiên, địa bàn chia làm 3 vùng rõ rệt: Vùng phía Tây và Tây Bắc (Đại Từ, Định Hóa, tây Phú Lương) địa hình đồi núi hiểm trở xen kẽ ruộng bậc thang dốc hẹp; Vùng phía Đông (Đồng Hỷ, Võ Nhai) đặc trưng bởi các khối núi đá vôi đồ sộ; Vùng trung du (nam Phú Lương, tây Đồng Hỷ, Phổ Yên, Phú Bình, TP. Thái Nguyên, TX. Sông Công) gồm đồi thấp xen lẫn đồng bằng. Về dân cư, theo Báo cáo tổng kết CCRĐ năm 1953, dân số tỉnh có 212.796 người, trong đó người Kinh chiếm số lượng lớn nhất (154.645 người), tiếp theo là Tày (28.952 người), Nùng (8.478 người), Trại Đất (8.058 người), Sán Chí (5.444 người), Mán (3.658 người), Hoa Kiều (3.320 người), Cao Lan (146 người), Ngái (73 người), Mèo (9 người), Thống (6 người), Nhật (6 người), Thái (1 người). Do các luồng di cư từ các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ lên lập nghiệp trong giai đoạn 1930–1938 (tổng cộng 24.028 người), lực lượng bần cố nông làm thuê cho các đồn điền và chủ đất tăng lên nhanh chóng.

2. Sở hữu ruộng đất và phương thức bóc lột trước năm 1945:

• Sở hữu của tư bản Pháp và các đồn điền: Thực dân Pháp cấp phép chiếm đất lập đồn điền từ năm 1887. Đến năm 1918, Thái Nguyên có 24 đồn điền Pháp (chiếm 5% tổng số đồn điền nhưng chiếm tới 80,35% tổng diện tích đồn điền toàn Bắc Kỳ). Báo cáo tổng kết CCRĐ xác nhận chỉ riêng 10 địa chủ Pháp đã chiếm hữu 24.366 mẫu ruộng đất (tương đương 56,8% diện tích ruộng đất toàn tỉnh). Bên cạnh đó, có 6 đồn điền lớn của người Việt (như đồn điền Nguyễn Kim Lan tại Phú Bình rộng 5.845 mẫu; đồn điền Cát Hanh Long của Nguyễn Thị Năm tại Đồng Hỷ/Phúc Trìu thành lập từ năm 1942–1943). Hình thức khai thác đồn điền ban đầu thử nghiệm tư bản chủ nghĩa nhưng sau chuyển sang phương thức bóc lột phong kiến (phát canh thu tô, tô thóc 7–9 nồi/mẫu kết hợp tô trâu, tô phụ và lao dịch).
• Sở hữu của địa chủ người Việt: Luận án dẫn số liệu điều tra cho thấy 24 địa chủ lớn chiếm 8.154 mẫu 4 sào 3 thước (6,7% diện tích toàn tỉnh). Địa chủ sử dụng các thủ đoạn chiếm đoạt đất đai như: bao chiếm đuổi dân làng (như làng Thanh Thù, Kim Tỉnh ở Phổ Yên); mở sòng bạc, buôn thuốc phiện cho vay nợ gán ruộng; đầu cơ ép giá thầu dầu; bán chịu hàng tạp hóa tính lãi mẹ đẻ lãi con; tháo nước ruộng để ép bán đất. Phương thức bóc lột chính là phát canh thu tô (tô ré và tô đong, mức 6–9 nồi thóc/mẫu, mỗi nồi 22 kg) kết hợp cho thuê trâu (tô trâu 10–15 nồi thóc/con/năm), thuê mướn nhân công (ở năm, thuê theo phiên chợ) và cho vay nặng lãi (lãi suất phổ biến 100%/vụ).
• Sở hữu của phú nông và nông dân: Phú nông chiếm hữu bình quân 1 mẫu 8 sào 6 thước/nhân khẩu (tại 28 xã), chủ yếu làm giàu bằng thuê mướn nhân công và cho vay lãi. Trong khi đó, các tầng lớp nông dân lao động chiếm tuyệt đại đa số nhưng sở hữu rất ít tư liệu sản xuất.
• Ruộng đất công và bán công bán tư: Ruộng công toàn tỉnh có 1.617 mẫu (chiếm 1,3% diện tích canh tác); ruộng nhà chung có 211 mẫu (0,17%). Phần lớn ruộng công bị kỳ hào, chức dịch thao túng thông qua đấu thầu hoặc chiếm đoạt làm của riêng.

Thành phần sở hữu tại 5 xã điển hình (1945)	Diện tích chiếm hữu (mẫu, sào, thước)	Tỷ lệ % so với tổng diện tích	Bình quân trên một nhân khẩu
Địa chủ	1.096 mẫu 8 sào 07 thước	24,19%	2 mẫu 0 sào 03 thước
Phú nông	387 mẫu 3 sào 04 thước	8,53%	1 mẫu 8 sào 06 thước
Trung nông	1.453 mẫu 0 sào 08 thước	32,04%	0 mẫu 5 sào 13 thước
Bần nông	388 mẫu 5 sào 08 thước	8,57%	0 mẫu 2 sào 02 thước
Cố nông	57 mẫu 2 sào 05 thước	1,26%	0 mẫu 0 sào 08 thước

Chương 2: Quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở Thái Nguyên (từ 9/1945 đến 7/1957)

Chương 2 phân tích các giai đoạn thực hiện đường lối ruộng đất của Đảng và Chính phủ trên địa bàn tỉnh:

1. Những cải cách từng phần và chuyển biến giai cấp (1945–1953): Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Nhà nước thực hiện sắc lệnh giảm tô 25%, xóa nợ lãi cũ, hoãn nợ, ban hành quy chế lĩnh canh, tạm cấp ruộng đất tịch thu của thực dân Pháp và Việt gian phản động cho nông dân nghèo, tạm chia công điền công thổ. Các chính sách cải cách từng phần đã bước đầu hạn chế sự bóc lột của địa chủ, nâng cao đời sống nông dân, tạo điều kiện huy động sức người, sức của cho cuộc kháng chiến bảo vệ căn cứ địa ATK Thái Nguyên.

2. Thí điểm triệt để giảm tô (11/1952 – 7/1953):

• Tháng 11/1952: Trung ương chỉ đạo nghiên cứu thí điểm chủ trương phát động quần chúng đấu tranh giảm tô tại 2 xã Đồng Bẩm và Dân Chủ thuộc huyện Đồng Hỷ.
• Từ tháng 4/1953 đến tháng 7/1953: Triển khai thí điểm triệt để giảm tô diện rộng hơn tại các xã: Dân Chủ, Đồng Bẩm, Phúc Xuân (huyện Đồng Hỷ); Đức Liên, Nhã Lộng (huyện Phú Bình); và Hùng Sơn (huyện Đại Từ). Kết quả thí điểm giảm tô đã cung cấp kinh nghiệm thực tiễn cho Trung ương chuẩn bị ban hành Luật Cải cách ruộng đất (tháng 12/1953).

3. Thí điểm và các đợt thực hiện Cải cách ruộng đất (12/1953 – 1956):

• Thí điểm CCRĐ tại 6 xã huyện Đại Từ (12/1953 – 3/1954): Gồm các xã An Mỹ, Bình Thuận, Độc Lập, Hùng Sơn, Tân Thái, Trần Phú. Đây là cuộc thí điểm CCRĐ đầu tiên trong cả nước theo Luật Cải cách ruộng đất.
• Cải cách ruộng đất Đợt I (4/1954 – 8/1954): Triển khai tại 47 xã thuộc 3 huyện: Đại Từ (8 xã: An Khánh, Cù Vân, Hà Thượng, Ký Phú, Lục Ba, Phục Linh, Vạn Thọ, Yên Lãng), Đồng Hỷ (17 xã: Cao Ngạn, Cam Giá, Dân Chủ, Đồng Bẩm, Đồng Quang, Đồng Tiến, Gia Sàng, Hóa Trung, Lương Sơn, Minh Lập, Phúc Trìu, Phúc Xuân, Quang Vinh, Quyết Thắng, Tân Cương, Tích Lương, Túc Duyên) và Phú Bình (22 xã: Bảo Lý, Cấp Tiến, Dương Thành, Đồng Liên, Hà Châu, Hương Sơn, Hồng Phong, Lương Sơn, Lương Phú, Nga My, Tân Đức, Tân Hòa, Tân Kim, Tân Khánh, Tân Thành, Thắng Lợi, Thanh Minh, Thượng Đình, Trần Phú, Quyết Tiến, Xuân Phương, Yên Thịnh).
• Cải cách ruộng đất Đợt II (10/1954 – 1/1956): Triển khai tại 22 xã thuộc 3 huyện: Phổ Yên (16 xã: Đại Xuân, Đắc Sơn, Đồng Tiến, Hợp Thành, Hồng Tiến, Minh Đức, Nam Tiến, Tân Tiến, Tân Phú, Tân Hương, Thành Công, Thuận Thành, Trung Thành, Tiên Phong, Thắng Lợi, Phúc Thuận), Đồng Hỷ (4 xã: Bình Sơn, Thanh Công, Thịnh Đức, Tân Quang) và Đại Từ (2 xã: Bình Dân, Phúc Thọ).
• Công tác sửa sai (cuối năm 1956 đến tháng 7/1957): Triển khai nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 10, tỉnh Thái Nguyên tiến hành chỉnh đốn tổ chức, xác định lại thành phần giai cấp bị quy sai, minh oan cho cán bộ, đảng viên và người dân bị xử lý oan, hoàn trả tài sản và củng cố khối đoàn kết nông thôn.

Chương 3: Một số vấn đề rút ra qua nghiên cứu quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất ở Thái Nguyên (từ năm 1945 đến năm 1957)

Chương 3 tổng kết các kết quả, đánh giá ưu khuyết điểm và đúc kết bài học lịch sử:

1. Những thành quả và sai lầm:

• Thành quả: Xóa bỏ hoàn toàn chế độ chiếm hữu ruộng đất của thực dân Pháp và giai cấp địa chủ phong kiến trên địa bàn; thực hiện khẩu hiệu "Người cày có ruộng", chia lại ruộng đất, trâu bò, nông cụ cho nông dân nghèo; giải phóng sức sản xuất ở nông thôn, nâng cao địa vị chính trị - kinh tế của giai cấp nông dân; động viên kịp thời sức người, sức của phục vụ chiến trường Đông - Xuân 1953–1954, đỉnh cao là chiến dịch Điện Biên Phủ và công cuộc khôi phục kinh tế sau hòa bình.
• Sai lầm: Luận án chỉ rõ tình trạng rập khuôn máy móc kinh nghiệm nước ngoài, thổi phồng mâu thuẫn giai cấp ở địa bàn miền núi - trung du; đánh giá quá cao tỷ lệ địa chủ và bóc lột; mở rộng diện đấu tố quá mức; quy sai thành phần nghiêm trọng (quy trung nông thành phú nông, phú nông thành địa chủ, địa chủ kháng chiến thành địa chủ cường hào gian ác); vi phạm nguyên tắc dân chủ và pháp chế; làm tổn hại tổ chức cơ sở Đảng và khối đại đoàn kết dân tộc. Trường hợp tiêu biểu được luận án phân tích chi tiết là bà Nguyễn Thị Năm (chủ đồn điền Cát Hanh Long), một nhà tư sản - địa chủ có công đóng góp tiền của, nuôi giấu cán bộ và ủng hộ kháng chiến, bị quy sai thành phần là "địa chủ cường hào gian ác" và bị xử tử hình năm 1953, đến ngày 11/6/1987 đã được UBND tỉnh Bắc Thái ra Quyết định số 123/UB-QĐ sửa lại thành phần thành "Tư sản - địa chủ kháng chiến".

2. Một vài suy nghĩ và bài học kinh nghiệm:

• Giải quyết vấn đề ruộng đất phải luôn gắn liền với yêu cầu của nhiệm vụ giải phóng dân tộc và bối cảnh lịch sử cụ thể, không được tuyệt đối hóa đấu tranh giai cấp làm phá vỡ Mặt trận Dân tộc thống nhất.
• Phải nắm vững đặc thù kinh tế - xã hội, phong tục tập quán và cơ cấu ruộng đất của từng vùng miền, nhất là vùng trung du, miền núi có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số cùng sinh sống.
• Phương pháp phát động quần chúng phải dựa trên cơ sở pháp luật, tôn trọng thực tế khách quan, bảo đảm dân chủ, tránh chủ quan, nóng vội, tả khuynh và định kiến giai cấp.
• Xây dựng và củng cố tổ chức Đảng, chính quyền cơ sở phải gắn liền với việc bảo vệ khối đoàn kết toàn dân và ổn định đời sống nhân dân.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp khoa học chính như sau:

1. Là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống và đầy đủ về quá trình giải quyết vấn đề ruộng đất tại tỉnh Thái Nguyên từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến hết Cải cách ruộng đất (1945–1957).
2. Hệ thống hóa và xác minh nguồn tư liệu lưu trữ lịch sử, số liệu điều tra thống kê kinh tế - xã hội và tài liệu điền dã thực địa tại Thái Nguyên trong giai đoạn 1945–1957.
3. Tái hiện trung thực, khoa học bức tranh sở hữu ruộng đất, các phương thức bóc lột của đồn điền thực dân, địa chủ, phú nông trước năm 1945; làm rõ các bước đi từ cải cách từng phần, thí điểm giảm tô đến các đợt Cải cách ruộng đất và công tác sửa sai tại địa phương.
4. Đánh giá khách quan, toàn diện cả thành tựu to lớn và những sai lầm nghiêm trọng trong quá trình thực hiện Cải cách ruộng đất ở Thái Nguyên, phân tích nguyên nhân và đúc kết các bài học lịch sử có giá trị khoa học và thực tiễn đối với chính sách nông nghiệp, nông thôn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Nguồn tư liệu lưu trữ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp có những bất cập do trình độ thống kê lúc bấy giờ còn hạn chế, số liệu giữa các báo cáo trong cùng một thời kỳ còn thiếu nhất quán, đòi hỏi phải xử lý qua tính toán và thẩm định điền dã.
• Do trọng tâm của Cải cách ruộng đất tập trung tại vùng đồng bằng và trung du, luận án chủ yếu khảo sát sâu 4 huyện (Đại Từ, Đồng Hỷ, Phổ Yên, Phú Bình); các huyện miền núi cao như Định Hóa, Võ Nhai, Phú Lương chỉ được đề cập ở mức độ phối kiểm.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về chế độ sở hữu và phương thức quản lý ruộng đất truyền thống của các cộng đồng dân tộc thiểu số (Tày, Nùng, Dao, Sán Dìu) ở các vùng cao Thái Nguyên trước và sau năm 1945.
• Nghiên cứu tiến trình chuyển đổi quan hệ sản xuất nông nghiệp từ sau Cải cách ruộng đất (sau tháng 7/1957) bước vào phong trào hợp tác hóa nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp nguồn dữ liệu lịch sử và phân tích thực chứng có giá trị cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Địa phương học và Dân tộc học.
• Giảng viên giảng dạy lịch sử địa phương tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, các trường đại học, cao đẳng và trường chính trị trên địa bàn tỉnh.
• Các nhà nghiên cứu chính sách nông nghiệp, các cơ quan quản lý nhà nước về đất đai và nông thôn khi nghiên cứu lịch sử biến động sở hữu đất đai và các bài học quản trị kinh tế - xã hội nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Thái Nguyên được Trung ương chọn làm nơi thí điểm giảm tô và Cải cách ruộng đất đầu tiên trong cả nước? Thái Nguyên là căn cứ địa cách mạng, là trung tâm của An toàn khu (ATK) Trung ương và nơi đặt trụ sở các cơ quan đầu não kháng chiến của Đảng và Chính phủ. Tỉnh có phong trào quần chúng vững mạnh, chính quyền dân chủ nhân dân sớm được củng cố, đồng thời hội tụ đầy đủ các đặc trưng kinh tế - xã hội đan xen giữa đồng bằng, trung du và miền núi, thuận lợi cho Trung ương trực tiếp chỉ đạo, theo dõi và rút kinh nghiệm chỉ đạo toàn quốc.

2. Đồn điền của thực dân Pháp tại Thái Nguyên trước năm 1945 chiếm tỷ lệ sở hữu như thế nào? Theo các số liệu lưu trữ trong luận án, đến năm 1918, 24 đồn điền Pháp ở Thái Nguyên chiếm 80,35% tổng diện tích đồn điền toàn Bắc Kỳ. Đến năm 1945, chỉ riêng 10 địa chủ Pháp đã chiếm đoạt 24.366 mẫu ruộng đất, chiếm 56,8% tổng diện tích ruộng đất của toàn tỉnh Thái Nguyên.

3. Thí điểm Cải cách ruộng đất đầu tiên trên toàn quốc diễn ra tại những xã nào của Thái Nguyên? Cuộc thí điểm CCRĐ đầu tiên trên toàn quốc được tiến hành từ tháng 12/1953 đến tháng 3/1954 tại 6 xã thuộc huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, gồm: An Mỹ, Bình Thuận, Độc Lập, Hùng Sơn, Tân Thái và Trần Phú.

4. Sai lầm điển hình trong việc quy sai thành phần giai cấp tại Thái Nguyên được luận án phân tích qua trường hợp nào? Sai lầm điển hình là trường hợp bà Nguyễn Thị Năm (chủ đồn điền Cát Hanh Long tại Đồng Hỷ/Phúc Trìu). Mặc dù có nhiều đóng góp lớn về tài chính, vàng, thóc gạo, nuôi giấu cán bộ cách mạng và có con trai tham gia bộ đội chiến đấu, bà vẫn bị quy sai thành "địa chủ cường hào gian ác" và bị xử tử hình vào tháng 5/1953. Đến ngày 11/6/1987, UBND tỉnh Bắc Thái đã ban hành Quyết định số 123/UB-QĐ chính thức sửa lại thành phần cho bà là "Tư sản - địa chủ kháng chiến".

5. Mức độ sở hữu ruộng đất công tại Thái Nguyên trước Cải cách ruộng đất chiếm tỷ lệ bao nhiêu? Theo Báo cáo tổng kết CCRĐ của tỉnh Thái Nguyên, toàn tỉnh có 1.617 mẫu ruộng đất công (chiếm 1,3% tổng diện tích canh tác) và 211 mẫu ruộng nhà chung (chiếm 0,17% diện tích). Phần lớn diện tích này được các làng xã dùng vào việc thờ cúng đình chùa, trợ sưu hoặc bị kỳ hào chức dịch thao túng qua đấu thầu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Duy Tiến là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên khảo, tái hiện có hệ thống và khách quan toàn bộ tiến trình giải quyết vấn đề ruộng đất tại tỉnh Thái Nguyên từ tháng 9/1945 đến tháng 7/1957. Thông qua việc khai thác khối tư liệu lưu trữ phong phú kết hợp khảo sát thực địa, công trình đã làm sáng tỏ cơ cấu chiếm hữu ruộng đất trước năm 1945, các giai đoạn cải cách từng phần, các đợt thí điểm giảm tô, các đợt Cải cách ruộng đất và công tác sửa sai tại địa bàn trọng điểm ATK. Luận án phân tích sâu sắc cả thành tựu to lớn trong việc thực hiện khẩu hiệu người cày có ruộng phục vụ kháng chiến lẫn các sai lầm nghiêm trọng trong chỉ đạo thực tiễn, qua đó đúc kết những bài học lịch sử có giá trị khoa học cho công tác nghiên cứu lịch sử dân tộc và quản lý nông thôn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TINH HÌNH RUONG ĐẤT Ở THÁI NGUYÊN TRƯỚC CÁCH MANG THÁNG 8 NĂM 1945 1. VÀI NÉT VỀ TINH THÁI NGUYEN 1. Địa lý hành chính Thái Nguyên là một trong 13 tỉnh miền núi phía Bac của Việt Nam, có diện tích tự nhiên 3541,5 km, cách trung tâm thủ đô Hà Nội 80 km về phía Bắc; giáp cư với các tỉnh: Bắc Cạn (phía Bắc), Bắc Giang (phía Đông Nam), Lạng Sơn (phía Đông Bắc), thành phố Hà Nội (phía Nam), Vĩnh Phúc, Tuyên Quang (phía Tây và Tây Nam). Với vị trí địa lý như vậy, Thái Nguyên là cầu nối giữa đồng bằng sông Hồng với các tỉnh miền núi phía Bắc: Tuyên Quang, Bắc Cạn, Lạng Sơn.

Thái Nguyên có hai đoạn Quốc lộ chạy qua: Quốc lộ số 3 chạy theo hướng Bắc - Nam, từ cầu Đa Phúc (Phổ Yên) đến cầu Ổ Gà - Phú Lương, giáp giới với tinh Bắc Cạn); Quốc lộ 1B chạy theo hướng Tay Nam - Đông Bắc từ cầu Gia Bay (thành phố Thái Nguyên) đến cầu Mỏ Gà (Phú Thượng- Võ Nhai). Ngoài ra Thái Nguyên còn có hai tuyến đường sắt: Thái Nguyên- Hà Nội: Thái Nguyên- Kép cùng nhiều tuyến giao thông nội tỉnh và liên tỉnh như đường qua Đại Từ lên Tuyên Quang; xuôi Đồng Hỷ, Phú Bình về Bắc Ninh, Hà Nội. rất thuận lợi cho việc giao lưu giữa các địa phương trong tỉnh va với các tỉnh bạn. Thái Nguyên theo sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi là phên dau thứ hai về phương Bắc [191, 238].

Địa danh Thái Nguyên xuất hiện từ đầu thời Lý (đầu thế kỷ XI). Khi đó Thái Nguyên là một châu, ngang cấp lộ. Đến năm 1226, nhà Trần đổi thành 14 trấn Thái Nguyên, tươn g đư ơn g, vớ i ph ần đấ t củ a 2: tỉ nh : Th ái Ng uy ên , Bắ c Cạ n và mộ t ph ần tỉ nh Ca o Bằ ng ng ày na y. Thờ i thu ộc Min h (14 07- 142 7), vào nam Vĩn h Lạc thứ 5 (14 07) , trấ n Thái Nguyên đổi thành phủ Thái Nguyên, trực thuộc ty Bố Chính, lãnh II huy ện.

Nă m thứ 6 (14 08) thă ng làm phủ, năm thứ I7 nhậ p huy ện Tư Nôn g vào huyện An Định, huyện Động Hy vào huyện Phú Lương, huyện Đại Từ vào huyện Tuyên Hoá. Năm 1428, vương triều Lê được thành lập, Lê Thái Tổ chia đất nước thành 5 đạo: Tây Đạo, Đông Đạo, Bắc Đạo, Nam Đạo và Hải Tây Đạo. Thái Nguyên thuộc Bắc Đạo. Dưới đạo là trấn, lộ rồi đến phủ, huyện, châu và cuối cùng là xã.

Năm Quang Thuận thứ 7 (1466), Lê Thánh Tông đổi thành Thái Nguyên thừa tuyên. Năm 1467 nhà Lê tiến hành điều tra địa hình, địa giới của các đạo, xây dựng bản đồ Hồng Đức và hoàn thành vào năm 1469, xác định chặt chẽ hơn lãnh thổ và biên giới đất nước, đổi Thái Nguyên thành Ninh Sóc thừa tuyên. Đến năm 1483 gọi là xứ Thái Nguyên với 3 phủ, 7 huyện và 6 châu [69, 147]. Thái Nguyên guy theo sách Tén làng § vĩ Việt ¢ Nam đâu thé ky.

XIX, 8 gồm 2 phủ (Phú Bình và Thong Hoá), II huyện, 2 châu, 79 tổng, 379 xã, thon, phường, trang, mỏ, phố [201, 78-82| Năm 1831, Vua Minh Mệnh chia cả nước thành 29 tinh, dưới tinh là phủ, huyện. châu, tổng và xã. Thái Nguyên là một tỉnh gồm 2 phủ Phú Bình và Thông Hoá. Năm Minh Mệnh thứ I6 (1835), Châu Định, 3 huyện (Văn Lãng, Đại Từ và Phú Lương) được tách ra lập thành phủ Tòng Hóa.

Đến lúc này Thái Nguyên gồm 3 phủ, 9 huyện và 2 châu, được chia như sau: - Phú Phú Bình gồm 5 huyện: Tư Nông (nay là huyện Phú Bình), Phổ Yên, Động Hỷ (nay là Đồng Hỷ). Bình Xuyên (nay thuộc Vĩnh Phúc) và Vũ Nhai. 15 - Phủ Tong Hoá gồ m 1 ch âu , 3 hu yệ n: Ch âu Đị nh (n ay là hu yệ n Đị nh Hoá ), huy ện Dai Từ, Phú Lươ ng. - Phi Thông Hoá gồm | huyện, | châu: huyện Cảm Hoá (nay la dat huyện Na Rì, vùng Phủ Thông của Bạch Thông và huyện Ngân Sơn tỉnh Bắc Cạn) và châu Bạch Thông (nay là dat các huyện Bạch Thông, Chợ Đồn, Chợ Rã tỉnh Bác Cạn).

Đến cuối thế ky XIX, theo Dai Nam nhất thống chí, Thái Nguyên gồm 3 phủ. 9 huyện, 2 châu, 81 tổng, 371 xã, thôn, phường [69, 147-153]. Sau khi đánh chiếm và bình dịnh Thái Nguyên, để cai trị và dan áp các cuộc nổi day của nhân dan ta, ngày 20 - 10- 1890, thực dân Pháp cắt huyện Bình Xuyên của phủ Phú Bình để nhập vào Vĩnh Yên; các huyện còn lại của phủ Phú Bình và phủ Tòng Hoá tách khỏi tỉnh Thái Nguyên để góp phần tạo nên Tiểu quân khu Thái Nguyên (một trong ba tiểu quân khu thuộc Đạo quan bình I Pha Lại thành lập ngày 9- 9- 1891) [130, 356-365]; châu Bạch Thong tách ra khỏi phủ Thông Hoá tạo thành một bộ phận của Tiểu quân khu Lạng Sơn; huyện Cảm Hoá tách khỏi phủ Thông Hoá là bộ phận của Tiểu quân khu Cao Bằng. Như vậy, từ thang 10- 1890 đến tháng 9- 1892, tinh dân sự Thái Nguyên bị xoá bỏ, sáp nhập vào các địa bàn khác nhau đặt dưới quyền quản lý của giới cầm quyền quân sự Pháp.

Tháng 10-1892, thực dan Pháp lập lại tinh Thái Nguyên g6m phủ Tong Hoá, phủ Phú Bình, châu Bạch Thông và huyện Cam Hoá, đặt dưới quyền cai trị của một viên một công sứ [56, 10]. Từ dây cho đến Cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp, địa lý hành chính của tỉnh Thái Nguyên không có gì thay đổi. l6 Hoà bình lập lại, tháng 8 - 1956 thành lập Khu tự trị Việt Bác, Thái Nguyên là một trong sáu tỉnh (Cao Bằng, Bắc Can, Lang Sơn, Thái Nguyên, Hà Giang, Tuyên Quang) và trở thành thủ phủ của Khu tự trị Việt Bắc. Trước yêu cầu của sự nghiệp cách mang, ngày 21- 4 - 1965, Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà quyết định hợp nhất Thái Nguyên với Bắc Cạn thành tỉnh Bắc Thái.

Đến 29 - 12 - 1978, Quốc hội khoá VI ra Quyết nghị sáp nhập 2 huyện Ngân Sơn và Chợ Rã vào tỉnh Cao Bằng. Ngày II- 4- 1985, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) ra Quyết định số 113 QD/HDBT thành lập thị xã Song Công (gồm | thị trấn và 3 xã của huyện Phổ Yên và Đồng Hy cat sang). Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế- xã hội trong thời kỳ đổi mới và để thuận tiện hơn về mặt quan lý các đơn vị hành chính, ngày 6- II- 1996, kỳ họp thứ 10 Quốc hội khoá IX ra Nghị quyết về phân định lại địa giới hành chính một số tỉnh. Bắc Thái được tách thành 2 tỉnh: Bắc Cạn và Thái Nguyên (từ ngày I- I- 1997).

Tinh Thái Nguyên được tai lập gồm | thành phố trực thuộc tỉnh (thành phố Thái Nguyên), I thị xã (thị xã Sông Công) và 7 huyện: Phú Lương, Đại Từ, Định Hoá, Đồng Hy, Phú Bình. Phổ Yên va Võ Nhai với 177 phường, xã, thị trấn. Điều kiện tự nhiên Địa hình Thai Nguyên chia làm 3 vùng: - Vùng phía Tây và Tây Bắc của tỉnh bao gồm các huyện: Đại Từ, Định Hoá và các xã phía Tây của huyện Phú Lương là vùng núi rừng hiểm tro, địa hình chia cắt mạnh. Xen giữa các dai núi là các khu ruộng nhỏ đốc, hep.

- Vùng phía Đông gồm hai huyện Đồng Hỷ và Võ Nhai, độ cao trung bình 500-600m, địa hình phức tạp, với những khối núi đá vôi to lớn ở Thần |7 Sa, Thượng Nu ng , Ng hi nh Tư ờn g, da c biệ t là khố i núi đá vôi Ph ươ ng Gi ao Ở phía Đông Na m huy ện Võ Nha i dồ sộ và hiể m trở, tạo ra nhi ều thu ng lũn g hẹp và sâu. Trong lòng núi đá vôi ở các huyện Võ Nhai và Định Hoá có nhiều hang, hầm rộng, trong chiến tranh có thể làm kho chứa hàng hoá, vũ khí hoặc làm nơi trú chân thuận tiện. - Vùng trung du gồm các xã phía Nam của huyện Phú Lương, phía Tây huyện Đồng Hy, thành phố Thái Nguyên, thị xã Sông Cong và các huyện Phú Bình, Phổ Yên đồi núi thấp xen lẫn với đồng bằng. Điều kiện tự nhiên của ba vùng trên đây đã tạo cho Thái Nguyên thế manh trong quân sự khi chiến tranh xây ra, đó là sự hỗ trợ lẫn nhau, kết hợp tân công và phòng ngự; và trong hoà bình đó là thế mạnh phát triển kinh té kết hợp giữa nông - lâm nghiệp.

Điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý của tỉnh đã phân hoá khí hậu nơi đây thành 3 vùng: Phía Tây nóng và mưa nhiều, phía Đông lạnh và ít mưa; phía Nam khí hậu có tính chất trung gian chuyển tiếp giữa phía Dong và phía Tây, giữa các tỉnh miền núi đông bắc và đồng bằng Bác Bộ. Khí hậu Thái Nguyên không khắc nghiệt, sự phân hoá theo độ cao không lớn, mọi vùng trong tỉnh đều có hệ sinh thái đảm bảo cho con người sinh sống. Đất Thái Nguyên chủ yếu là dat Feralít, đất đá vôi và đất ruộng. Dat đồi rat thuận tiện cho việc trồng chè và cà phê.

Vùng đồi còn thuận lợi cho việc chăn nuôi đại gia súc, tạo nguồn phân bón cho cây trồng [79, 39]. Day là điều kiện thuận lợi cho việc thành lập các đồn điền trồng các loại cây công nghiệp. Trong lòng đất Thái Nguyên có nhiều khoáng sản quý như than, vàng, ` quặng, thiếc, chì.; các mỏ sắt, bạc, vàng, chì, kém từ lâu đã là nguồn hấp dẫn đối với nhiều nhà khai khoáng trong và ngoài nước. Theo Đại Nam nhất thong chí, chi tính riêng khoảng thời gian trị vì của 4 triều vua: Gia Long, 18 Minh Mệnh, Thiệu Trị , Tự Đứ c, cả tỉ nh có 13 9 mỏ đư ợc kh ai th ác (r on g dó có 4 mỏ chì ) thì mỏ chì ở Qu án Tri ều - Thá i Ng uy ên là mỏ lớn.

Đâ y là mộ t tro ng nhữ ng côn g trư ờng kha i mỏ có quy mô, tập tru ng hàn g tră m côn g nhâ n. Lực lượng lao dong ở các hầm mỏ thời đó gồm cả binh lính và dan phu. sản xuất theo chế độ lao dịch, cưỡng bức với tiền công rất thấp. Ngoài chì, thì trữ lượng của sắt, than, quặng nơi đây cũng khá lớn và cần thiết cho việc phát triển nền công nghiệp của đất nước.

Vẫn theo Đại Nam nhất thống chí, thời Nguyễn, thuế mỏ vàng ở Võ Nhai (các mo Kim Hi, Thuần Nang, Bao Nang) là 53 lạng/I năm; thuế sắt ở các mỏ Phổ Yên, Đồng Hy, Phú Lương là 10.