Nghiên cứu và đề xuất giải pháp phát triển rừng phòng hộ tại thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu cơ sở thực tiễn và đề xuất một số giải pháp phát triển rừng phòng hộ, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Tác giả: Đặng Văn Khánh
• Người hướng dẫn: TS. Dương Văn Thảo
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Rừng Phòng Hộ Tại Đồng Hới, Quảng Bình
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Đồng Hới

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu
• 1.2.2. Ý nghĩa khoa học, thực tiễn
• 1.2.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm và vai trò của hệ sinh thái rừng phòng hộ
• 2.1.1. Khái niệm
• 2.1.2. Tài nguyên rừng
• 2.1.3. Rừng phòng hộ
• 2.1.3.1. Rừng phòng hộ đầu nguồn
• 2.1.3.2. Rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay
• 2.1.3.3. Rừng phòng hộ bảo vệ môi trường
• 2.1.4. Phục hồi rừng
• 2.1.5. Tái sinh rừng
• 2.2. Các kết quả nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Kết quả nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.1.1. Các kết quả nghiên cứu về tổ chức quản lý rừng phòng hộ
• 2.2.1.2. Các biện pháp quản lý rừng
• 2.2.1.3. Sự tham gia của hộ gia đình trong phục hồi rừng phòng hộ đầu nguồn
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Quan điểm và cách tiếp cận của đề tài
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.2.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá thực trạng rừng phòng hộ tại thành phố Đồng Hới
• 4.1.1. Diện tích đất đai và tình hình sử dụng đất tại thành phố Đồng Hới
• 4.1.2. Hiện trạng thực vật rừng
• 4.1.3. Thực trạng công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình
• 4.1.3.1. Công tác quản lý, bảo vệ rừng phòng hộ
• 4.1.3.2. Các chính sách trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ
• 4.1.3.3. Thu nhập của người dân từ rừng phòng hộ
• 4.1.4. Đánh giá công tác khoanh nuôi bảo vệ và trồng rừng mới tại TP Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình
• 4.2. Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển rừng phòng hộ
• 4.2.1. Ảnh hưởng của các yếu tố điều kiện tự nhiên
• 4.2.2. Ảnh hưởng về chính sách và tổ chức thực hiện
• 4.2.3. Kết quả phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ tại thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình
• 4.3. Đề xuất một số biện pháp phát triển rừng phòng hộ tại TP Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình
• 4.3.1. Tăng cường phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức, vai trò, trách nhiệm của các cấp, các ngành và các tầng lớp nhân dân
• 4.3.2. Giải pháp lâm nghiệp
• 4.3.3. Giải pháp về tổ chức
• 4.3.4. Giải pháp về Chính sách
• 4.3.4.1. Chính sách phát triển nguồn nhân lực
• 4.3.5. Giải pháp về Phát triển kinh tế xã hội, nâng cao thu nhập cho cộng đồng
• 4.3.6. Giải pháp về khoa học công nghệ
• 4.3.7. Giải pháp về tăng cường thực thi luật pháp liên quan đến quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng
• 4.3.8. Nâng cao trách nhiệm của chủ rừng, chính quyền các cấp và sự tham gia của các ngành, các tổ chức xã hội vào bảo vệ rừng
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về rừng phòng hộ tại Đồng Hới Quảng Bình

Rừng phòng hộ tại thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Rừng phòng hộ không chỉ giúp điều hòa nguồn nước, chống lũ quét, mà còn bảo vệ đất và duy trì đa dạng sinh học. Theo số liệu, diện tích rừng phòng hộ tại Đồng Hới chiếm khoảng 31,8% tổng diện tích rừng của tỉnh. Tuy nhiên, sự phát triển đô thị hóa đã dẫn đến việc chuyển đổi diện tích rừng sang đất xây dựng, gây ra nhiều thách thức cho công tác quản lý rừng. Việc bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ là một yêu cầu cấp thiết nhằm đảm bảo sự bền vững cho môi trường và đời sống của người dân địa phương.

1.1. Tình hình hiện tại của rừng phòng hộ

Hiện trạng rừng phòng hộ tại Đồng Hới đang gặp nhiều khó khăn. Diện tích rừng bị thu hẹp do việc lấn chiếm đất rừng và chặt phá. Các chính sách bảo vệ rừng chưa được thực thi hiệu quả, dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng rừng. Theo báo cáo, nhiều hộ dân vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của rừng phòng hộ. Cần có các biện pháp tuyên truyền và giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của rừng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cần được đặt lên hàng đầu trong các chính sách phát triển địa phương.

II. Đề xuất giải pháp phát triển rừng phòng hộ

Để phát triển rừng phòng hộ tại Đồng Hới, cần có một chiến lược tổng thể và đồng bộ. Các giải pháp bao gồm tăng cường công tác quản lý rừng, cải thiện chính sách bảo vệ và phát triển rừng, và nâng cao ý thức của cộng đồng. Cần thiết lập các chương trình hợp tác giữa chính quyền và người dân trong việc bảo vệ rừng. Việc áp dụng công nghệ mới trong quản lý rừng cũng là một yếu tố quan trọng. Các dự án phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ rừng cần được triển khai để tạo ra nguồn thu nhập cho người dân, từ đó khuyến khích họ tham gia vào công tác bảo vệ rừng.

2.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng

Cần có các chính sách cụ thể để tăng cường quản lý rừng. Việc thành lập các đội kiểm lâm và tổ chức cộng đồng tham gia vào công tác bảo vệ rừng là rất cần thiết. Các biện pháp xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng cần được thực hiện nghiêm túc. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo cho cán bộ quản lý rừng và người dân về kỹ thuật bảo vệ và phát triển rừng. Việc xây dựng các mô hình quản lý rừng bền vững sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ.

III. Tác động của rừng phòng hộ đến môi trường và kinh tế

Rừng phòng hộ có tác động tích cực đến môi trường và kinh tế địa phương. Rừng phòng hộ giúp điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước và giảm thiểu thiên tai. Ngoài ra, rừng còn cung cấp các dịch vụ môi trường quan trọng như du lịch sinh thái, tạo ra nguồn thu nhập cho người dân. Việc phát triển rừng phòng hộ không chỉ bảo vệ môi trường mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững. Cần có các nghiên cứu đánh giá tác động của rừng đến đời sống người dân để từ đó có những chính sách phù hợp.

3.1. Lợi ích kinh tế từ rừng phòng hộ

Rừng phòng hộ không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Các hoạt động như du lịch sinh thái, khai thác lâm sản ngoài gỗ có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Việc phát triển các sản phẩm từ rừng như mật ong, nấm, và các loại thảo dược cũng cần được khuyến khích. Chính quyền địa phương cần hỗ trợ người dân trong việc xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường để nâng cao giá trị sản phẩm từ rừng phòng hộ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững, chiếm khoảng 31% diện tích bề mặt trái đất với gần 4 tỷ ha, trong đó 93% là rừng tự nhiên (FAO, 2010). Tại Việt Nam, tổng diện tích rừng tự nhiên đạt khoảng 10.434 ha, rừng trồng 4.786 ha, với độ che phủ rừng đạt 41,89% (BNN&PTNT, 2020). Thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình, có diện tích đất lâm nghiệp 5.900,75 ha, chiếm 37,9% diện tích tự nhiên, trong đó rừng phòng hộ chiếm 4.069,53 ha, đóng vai trò quan trọng trong điều hòa nguồn nước, chống xói mòn, bảo vệ môi trường và phát triển du lịch sinh thái. Tuy nhiên, sự phát triển đô thị và các hoạt động khai thác đã làm giảm diện tích và chất lượng rừng phòng hộ, đặt ra thách thức lớn trong công tác quản lý và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng tài nguyên rừng phòng hộ tại Đồng Hới, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển rừng, đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ phù hợp với điều kiện địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 5 xã, phường có diện tích rừng phòng hộ lớn gồm Thuận Đức, Đồng Sơn, Hải Thành, Quang Phú và Bảo Ninh, trong giai đoạn từ năm 2017 đến 2019. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung cơ sở dữ liệu và luận cứ khoa học cho công tác quản lý rừng phòng hộ, đồng thời mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng giúp chính quyền địa phương và cộng đồng nâng cao nhận thức, tham gia bảo vệ và phát triển rừng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý tài nguyên rừng bền vững, bao gồm:

• Lý thuyết hệ sinh thái rừng phòng hộ: Rừng phòng hộ là hệ sinh thái phức hợp gồm cây gỗ, động vật, vi sinh vật và các yếu tố môi trường, có chức năng bảo vệ đất, nguồn nước, điều hòa khí hậu và phòng chống thiên tai (Luật Lâm nghiệp, 2017).

• Mô hình quản lý rừng cộng đồng: Nhấn mạnh vai trò của cộng đồng dân cư trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, dựa trên sự phân cấp, chuyển giao quyền quản lý và chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan (Nguyễn Văn Hùng, 2002).

• Phân tích SWOT: Được sử dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong công tác quản lý và phát triển rừng phòng hộ tại Đồng Hới, từ đó đề xuất các chiến lược phù hợp.

Các khái niệm chính bao gồm: rừng phòng hộ đầu nguồn, rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát, phục hồi rừng, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, và các chính sách quản lý rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, kết hợp phân tích định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ các báo cáo quản lý rừng của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Bình, Hạt Kiểm lâm thành phố Đồng Hới, các bản đồ quy hoạch rừng, số liệu điều tra thực địa tại 5 xã, phường đại diện.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn 5 xã, phường có diện tích rừng phòng hộ lớn, trong mỗi xã chọn 3 thôn điển hình theo diện tích đất lâm nghiệp, phỏng vấn 1 cán bộ xã và 3 hộ gia đình ngẫu nhiên tại mỗi thôn, tổng cộng 50 phiếu điều tra hộ gia đình và 5 phiếu cán bộ xã.

• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Excel để xử lý số liệu thống kê, áp dụng các hàm SUMIFS, COUNTIFS để tổng hợp dữ liệu; phân tích SWOT để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và phân tích số liệu giai đoạn 2017-2019, kết hợp điều tra thực địa và phỏng vấn trong năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diện tích và hiện trạng rừng phòng hộ: Tổng diện tích rừng phòng hộ tại Đồng Hới là 4.069,53 ha, chiếm gần 70% diện tích đất lâm nghiệp. Trong đó, rừng tự nhiên chiếm 61,3% (2.494,8 ha), rừng trồng chiếm 19,95% (811,74 ha), đất chưa có rừng chiếm 18,75% (762,99 ha). Độ che phủ rừng tại các xã dao động từ 16,68% (Bảo Ninh) đến 59,37% (Thuận Đức).

2. Chất lượng rừng và trữ lượng gỗ: Rừng tự nhiên chủ yếu là rừng thứ sinh với chất lượng trung bình, trữ lượng gỗ đạt 272.486 m³, trong đó rừng tự nhiên chiếm 238.486 m³. Rừng trồng chủ yếu gồm Keo tai tượng, Keo lá tràm và Phi lao, chiếm khoảng 60% diện tích rừng trồng.

3. Công tác quản lý và bảo vệ rừng: Công tác tuyên truyền pháp luật được thực hiện thường xuyên với 500 tờ rơi phát hành và các chương trình truyền hình, phát thanh. Hạt Kiểm lâm phối hợp chặt chẽ với các lực lượng chức năng trong kiểm tra, xử lý vi phạm, phòng cháy chữa cháy rừng. Từ 2017-2019, diện tích rừng chuyển đổi mục đích sang xây dựng công trình công cộng là 76,7 ha, trong đó rừng phòng hộ chỉ chiếm 0,67 ha.

4. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển rừng: Qua phân tích SWOT, điểm mạnh là diện tích rừng phòng hộ lớn, sự quan tâm của chính quyền; điểm yếu gồm nguồn vốn hạn chế, địa hình khó khăn; cơ hội từ các chính sách hỗ trợ của Nhà nước; thách thức là sự phát triển đô thị, khai thác trái phép và biến đổi khí hậu.

Thảo luận kết quả

Diện tích rừng phòng hộ chiếm tỷ lệ lớn trong tổng diện tích đất lâm nghiệp của Đồng Hới, thể hiện vai trò quan trọng trong quy hoạch phát triển bền vững của thành phố. Tuy nhiên, chất lượng rừng tự nhiên chủ yếu là rừng thứ sinh với trữ lượng gỗ trung bình, cho thấy cần có các biện pháp khoanh nuôi, phục hồi để nâng cao chức năng phòng hộ. Độ che phủ rừng không đồng đều giữa các xã, phản ánh sự khác biệt về điều kiện tự nhiên và mức độ quản lý.

Công tác quản lý rừng được thực hiện tương đối hiệu quả với sự phối hợp đa ngành, tuy nhiên vẫn còn tồn tại các nguy cơ từ việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất và khai thác trái phép. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, việc phát huy vai trò cộng đồng trong quản lý rừng là yếu tố then chốt, phù hợp với mô hình quản lý rừng cộng đồng đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia như Nepal, Thái Lan và Phần Lan.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ diện tích rừng theo loại và độ che phủ rừng tại các xã, bảng tổng hợp trữ lượng gỗ và số liệu chuyển đổi mục đích sử dụng đất để minh họa rõ nét hơn về thực trạng và xu hướng phát triển.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật: Đẩy mạnh phổ biến các quy định về bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ đến từng hộ gia đình, cộng đồng dân cư, nâng cao ý thức trách nhiệm bảo vệ rừng. Thời gian thực hiện: liên tục hàng năm. Chủ thể: Hạt Kiểm lâm, UBND các xã, phường.

2. Phát triển kỹ thuật khoanh nuôi, trồng rừng mới: Ưu tiên áp dụng các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp trồng bổ sung các loài cây bản địa có giá trị phòng hộ cao, tăng độ che phủ và đa dạng sinh học. Thời gian: 3-5 năm. Chủ thể: Ban quản lý rừng phòng hộ, các hộ gia đình nhận khoán.

3. Củng cố tổ chức quản lý và phối hợp liên ngành: Tăng cường vai trò Ban quản lý rừng phòng hộ, phối hợp chặt chẽ với lực lượng công an, quân sự, dân quân tự vệ trong công tác bảo vệ rừng, phòng chống cháy rừng. Thời gian: ngay lập tức và duy trì thường xuyên. Chủ thể: UBND thành phố, các lực lượng chức năng.

4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ và cơ chế chia sẻ lợi ích: Xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính, kỹ thuật cho các hộ gia đình tham gia bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời minh bạch hóa quyền lợi và nghĩa vụ để khuyến khích sự tham gia tích cực của cộng đồng. Thời gian: 1-2 năm. Chủ thể: Sở NN&PTNT, UBND tỉnh, các tổ chức chính trị xã hội.

5. Ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý rừng: Sử dụng công nghệ GIS, viễn thám để theo dõi diễn biến rừng, phát hiện sớm các vi phạm và hỗ trợ công tác quy hoạch, trồng rừng. Thời gian: 2-3 năm. Chủ thể: Ban quản lý rừng, các cơ quan nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp: Giúp xây dựng chính sách, quy hoạch và nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng phòng hộ tại địa phương.

2. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo về lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực tiễn phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và phát triển các mô hình quản lý rừng bền vững.

3. Cộng đồng dân cư và hộ gia đình nhận khoán rừng: Nâng cao nhận thức, kỹ năng quản lý và bảo vệ rừng, đồng thời hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ trong công tác phát triển rừng phòng hộ.

4. Các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và phát triển bền vững: Tham khảo để thiết kế các chương trình hỗ trợ, hợp tác phát triển rừng phòng hộ và bảo tồn đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Rừng phòng hộ có vai trò gì trong phát triển bền vững tại Đồng Hới?
   Rừng phòng hộ giúp điều hòa nguồn nước, chống xói mòn, bảo vệ đất đai và môi trường, đồng thời góp phần phát triển du lịch sinh thái, tạo cảnh quan và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

2. Tình hình hiện tại của rừng phòng hộ tại Đồng Hới như thế nào?
   Tổng diện tích rừng phòng hộ là khoảng 4.069 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 61,3%. Rừng chủ yếu là rừng thứ sinh với chất lượng trung bình, độ che phủ không đồng đều giữa các xã.

3. Những thách thức lớn nhất trong quản lý rừng phòng hộ tại Đồng Hới là gì?
   Bao gồm sự phát triển đô thị làm chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác trái phép, nguồn vốn hạn chế cho trồng rừng và địa hình khó khăn trong công tác bảo vệ.

4. Các giải pháp kỹ thuật nào được đề xuất để phát triển rừng phòng hộ?
   Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, trồng bổ sung các loài cây bản địa đa tầng, áp dụng biện pháp tỉa thưa để nâng cao chất lượng rừng và tăng cường ứng dụng công nghệ quản lý rừng.

5. Vai trò của cộng đồng dân cư trong bảo vệ rừng phòng hộ là gì?
   Cộng đồng dân cư là lực lượng chủ lực trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, khi được giao quyền và hỗ trợ kỹ thuật, tài chính sẽ nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng và phát triển bền vững.

Kết luận

• Rừng phòng hộ tại thành phố Đồng Hới có diện tích lớn, đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xã hội địa phương.
• Chất lượng rừng tự nhiên chủ yếu là rừng thứ sinh, cần có các biện pháp khoanh nuôi, phục hồi để nâng cao chức năng phòng hộ.
• Công tác quản lý, bảo vệ rừng được thực hiện tương đối hiệu quả nhưng vẫn còn nhiều thách thức từ phát triển đô thị và khai thác trái phép.
• Đề xuất các giải pháp tổng hợp về kỹ thuật, chính sách, tổ chức và cộng đồng nhằm phát triển bền vững rừng phòng hộ.
• Khuyến nghị triển khai các bước tiếp theo trong 3-5 năm tới, đồng thời kêu gọi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cộng đồng và các tổ chức liên quan để bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ tại Đồng Hới.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ "lá phổi xanh" của thành phố Đồng Hới, góp phần xây dựng môi trường sống bền vững cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và vai trò của hệ sinh thái rừng phòng hộ 1. Khái niệm Rừng là một tổng thể cây gỗ, có mối quan hệ lẫn nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định ở mặt đất và trong khí quyển. Rừng chiếm phần lớn bề mặt trái đất và là một bộ phận của cảnh quan địa lý.

Rừng là một bộ phận của cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể các cây gỗ, cây bụi, cây cỏ, động vật và vi sinh vật. Trong quá trình phát triển của của mình chúng có mối quan hệ sinh học và ảnh hưởng lẫn nhau với hoàn cảnh bên ngoài. Rừng là sự hình thành phức tạp của tự nhiên, là thành phần cơ bản của sinh quyển địa cầu (Dẫn theo Vương Thị Thu Hà, 2017). Rừng là một hệ sinh thái bao gồm các loài thực vật rừng, động vật rừng, nấm, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó thành phần chính là một hoặc một số loài cây thân gỗ, tre nứa, cây họ cau có chiều cao được xác định theo hệ thực vật trên núi đất, núi đá, đất ngập nước, đất cát hoặc hệ thực vật đặc trưng khác; diện tích liền vùng từ 0,3 ha trở lên; độ tàn che từ 0,1 trở lên (Luật Lâm nghiệp, 2017).

Tài nguyên rừng Tài nguyên rừng là một phần của tài nguyên thiên nhiên, thuộc loại tài nguyên tái tạo được. Nhưng nếu sử dụng không hợp lý, tài nguyên rừng có thể bị suy thoái không thể tái tạo lại. Tài nguyên rừng có vai trò rất quan trọng đối với khí quyển, đất đai, mùa màng, cung cấp các nguồn gen động thực vật quý hiếm cùng nhiều lợi ích khác. Rừng giúp điều hòa nhiệt độ, nguồn nước và không khí.

Con người có thể sử dụng tài nguyên thiên nhiên này để khai thác, sử dụng hoặc chế biến ra những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu đời sống. Ở những vùng khí hậu khác nhau thì tài nguyên rừng cũng khác nhau. Rừng phòng hộ Rừng phòng hộ được sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, sạt lở, lũ quét, lũ ống, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hòa khí hậu, góp phần bảo vệ môi trường, quốc phòng, an ninh, kết hợp du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí; cung ứng dịch vụ môi trường rừng; được phân theo mức độ xung yếu bao gồm: rừng phòng hộ đầu nguồn; rừng bảo vệ nguồn nước của cộng đồng dân cư; rừng phòng hộ biên giới; rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay; rừng phòng hộ chắn sóng, lấn biển (Luật Lâm nghiệp, 2017) 1. Rừng phòng hộ đầu nguồn Rừng phòng hộ đầu nguồn là rừng được xác lập nhằm tăng cường khả năng điều tiết nguồn nước của các dòng chảy, hồ chứa nước để hạn chế lũ lụt, giảm xói mòn, bảo vệ đất, hạn chế bồi lấp các lòng sông, lòng hồ.

Diện tích rừng phòng hộ đầu nguồn gồm diện tích rừng và đất lâm nghiệp do cơ quan có thẩm quyền quy hoạch để phát triển rừng phòng hộ. Quy mô của rừng phòng hộ đầu nguồn phù hợp với quy mô của lưu vực sông, hồ và việc quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn gắn với công tác quản lý tổng hợp lưu vực sông, hồ. Rừng phòng hộ đầu nguồn được phân ra cấp xung yếu và rất xung yếu, xác lập dựa trên các tiêu chí và chỉ số về: lượng mưa, độ dốc, độ cao tương đối, thành phần cơ giới, độ dày tầng đất và quy mô diện tích (Bộ Lâm nghiệp, 1991). Rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay Rừng phòng hộ chắn gió chắn cát bay là rừng phòng hộ được xác lập nhằm chắn cát bay, giảm cường độ gió, chắn cát di động, bảo vệ sản xuất nông nghiệp, bảo vệ khu dân cư, khu đô thị, vùng sản xuất và các công trình khác.

Diện tích rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay gồm diện tích rừng và đất lâm nghiệp do cơ quan có thẩm quyền quy hoạch theo quy định của Nhà nước nhằm mục đích chủ yếu bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay (Bộ Lâm nghiệp, 1991). Rừng phòng hộ bảo vệ môi trường Rừng phòng hộ bảo vệ môi trường được xác lập nhằm điều hoà khí hậu, chống ô nhiễm môi trường ở khu dân cư, đô thị và khu công nghiệp, kết hợp phục vụ du lịch, nghỉ ngơi. Rừng phòng hộ bảo vệ môi trường được xác lập dựa trên các tiêu chí và chỉ số về diện tích, các yếu tố môi trường, ô nhiễm, độc hại do hoạt động kinh tế, xã hội trong khu vực tạo nên hoặc yêu cầu về an ninh, quốc phòng. Diện tích rừng phòng hộ bảo vệ môi trường gồm diện tích rừng và đất lâm nghiệp do cơ quan có thẩm quyền quy hoạch để phát triển rừng phòng hộ (Bộ Lâm nghiệp, 1991).

Phục hồi rừng Quá trình hình thành nên rừng thứ sinh (Secondary forest) do diễn thế thứ sinh (Secondary succession) ở những nơi đã bị mất rừng là phục hồi rừng. Theo Trần Đình Lý (1995), phục hồi rừng là một quá trình sinh địa phức tạp gồm nhiều thời gian và kết thúc bằng sự xuất hiện một thảm thực vật cây gỗ (hoặc tre nứa) bắt đầu khép tán. Nói một cách khác, phục hồi rừng là quá trình tái tạo lại một hệ sinh thái, một quần xã sinh vật mà trong đó cây gỗ là yếu tố cấu thành chủ yếu, nó chi phối các quá trình biến đổi tiếp theo. Tái sinh rừng Tái sinh rừng, được hiểu theo nghĩa rộng là sự tái sinh của cả hệ sinh thái rừng.

Tái sinh rừng, hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi lại thành phần cơ bản của rừng (Phùng Ngọc Lan, 1986). Các kết quả nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 1. Kết quả nghiên cứu trên thế giới 1. Các kết quả nghiên cứu về tổ chức quản lý rừng phòng hộ Các chính sách Tổ chức, quản lý rừng phòng hộ Luan van 7 Phương thức Quản lý rừng cộng đồng (hay lâm nghiệp cộng đồng) xuất hiện đầu tiên ở Ấn Độ và dần dần biến thái thành các hình thức quản lý khác nhau như lâm nghiệp trang trại, lâm nghiệp xã hội (Nêpan, Thái Lan, Philippin,.

Nhằm khắc phục tình trạng khai thác rừng quá mức, các nhà khoa học cũng đã nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả Quản lý rừng như: Các nhà lâm học Đức (Heyer, 1883) đã đề xuất nguyên tắc lợi dụng lâu bền đối với rừng thuần loài đồng tuổi (Dẫn theo Phùng Ngọc Lan, 1986). Theo báo cáo của Oli Krishna Prasad (1999), tại Khu bảo tồn Hoàng gia Chitwan ở Nepal, để quản lý rừng bền vững, cộng đồng dân cư vùng đệm được tham gia hợp tác với một số bên liên quan trong việc quản lý tài nguyên vùng đệm phục vụ cho du lịch. Lợi ích của cộng đồng khi tham gia. Quản lý tài nguyên là khoảng 30 - 50% thu được từ du lịch hằng năm sẽ được đầu tư trở lại cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng.

Các biện pháp quản lý rừng Ở Nam Phi tại vườn quốc gia Richtersveld việc nghiên cứu tìm ra phương thức hợp tác quản lý với cộng đồng dân cư dựa trên hương ước quản lý bảo vệ rừng, trong đó người dân cam kết bảo vệ đa dạng sinh học trên địa phận của mình còn chính quyền và Ban quản lý hỗ trợ người dân xây dựng cơ sở hạ tầng và cải thiện các điều kiện kinh tế xã hội khác đã đóng góp rất tích cực cho việc thực hiện quản lý rừng tại Vườn quốc (Ngô Đình Quế và cs, 2001). Một số nghiên cứu cho thấy các mối quan hệ truyền thống trong xã hội có vai trò quan trọng trong việc giải quyết những vấn đề về sở hữu, sử dụng tài nguyên. Thông qua các nghiên cứu và thực tiễn sản xuất, chính phủ các nước đã đưa ra các chương trình quan trọng như “Lâm nghiệp cộng đồng”, các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên và đều chú trọng đến sự tham gia của người dân, sự phân cấp và chuyển giao trách nhiệm quản lý tài nguyên sang các cộng đồng địa phương và các nhóm sử dụng (Dẫn theo Nguyễn Văn Hùng, 2002). Như vậy, có thể thấy rằng người dân đóng một vai trò hết sức quan trọng trong sử dụng đất bền vững và là nhân tố quyết định tới việc quản lý bảo vệ, phục hồi rừng Luan van 8 phòng hộ.

Ở Trung Quốc, Chính phủ khuyến khích sự tham gia của người dân thông qua hệ thống hợp đồng quản lý đất (dẫn theo Vũ Long, 2002). Ngoài ra, thông qua các chính sách đất đai cũng đã giải quyết được vấn đề như thúc đẩy kinh tế, bình đẳng và công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và sử dụng đất bền vững (dẫn theo Nguyễn Văn Hùng, 2002). Như vậy, sự hỗ trợ của nhà nước và các tổ chức, các chính sách về đất đai, dựa trên những mục tiêu củng cố vai trò của người dân địa phương, trong đó việc xác định rõ quyền sở hữu, sử dụng đất đai được coi như là cơ bản cho việc sử dụng đất hiệu quả, bền vững và bảo vệ tài nguyên. Sự tham gia của HGĐ trong phục hồi RPHĐN Trong những năm 1970 trở lại đây, nhiều nhà khoa học đã đi sâu nghiên cứu về quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng.

Ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương “nền lâm nghiệp cộng đồng” đã trở thành một chương trình quan trọng nhất về Lâm nghiệp được Chính phủ các nước thực hiện với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế. Phần lớn các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên đã được ban hành đều chú trọng đến sự tham gia của người dân, trong đó việc phân cấp và chuyển giao trách nhiệm quản lý tài nguyên từ các cơ quan thuộc Chính phủ sang các cộng đồng địa phương, các nhóm sử dụng và HGĐ được xem là một trong những việc làm quan trọng nhất. Việc thực hiện hình thức quản lý lâm nghiệp nhà nước đã không mang lại hiệu quả như mong muốn và hình thức quản lý rừng cộng đồng trở thành một hướng đi mới đầy triển vọng. Thực tế cho thấy, nơi nào mà vai trò làm chủ của người dân đối với rừng được khẳng định, có cơ chế hưởng lợi rõ ràng thì nơi đó rừng được giữ tốt và ngược lại.

Vai trò của HGĐ trong phục hồi rừng được khẳng định rõ ràng khi hầu hết các quốc gia trên thế giới hiện nay đều rất chú trọng tới giao rừng, bao gồm cả RPH cho các HGĐ bảo vệ, khai thác sử dụng và phát triển, có thể kể tới như: - Ở Thụy Điển 50% diện tích rừng và đất rừng được giao cho các HGĐ, cá nhân quản lý, sử dụng.