CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. HOẠT ĐỘNG CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm * Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Cho vay là một trong những hoạt động chủ yếu của ngân hàng thương mại, đáp ứng nhu cầu cần vốn của cá nhân, doanh nghiệp để sản xuất kinh doanh, tiêu dùng. Đây là hoạt động mang lại lợi nhuận lớn nhất nhưng cũng là hoạt động chứa đựng nhiều rủi ro tiềm ẩn có thể xảy đến với ngân hàng.
Tại khoản 16, điều 4 của Văn bản hợp nhất 07/VBHN-VPQH năm 2017 về hợp nhất Luật Các tổ chức tín dụng có định nghĩa cho vay: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Cho vay có thể được phân loại theo các tiêu thức khác nhau như căn cứ vào thời hạn, căn cứ vào mục đích sử dụng vốn, căn cứ vào phương thức,… tùy theo mục đích nghiên cứu. Căn cứ theo đối tượng khách hàng, cho vay được phân loại thành cho vay khách hàng cá nhân và cho vay khách hàng doanh nghiệp. Trong đó, cho vay khách hàng cá nhân là nội dung chính của luận văn này.
* Hoạt động cho vay khách hàng cá nhân Cho vay khách hàng cá nhân là một hình thức cấp tín dụng, theo đó ngân hàng thương mại chuyển quyền sử dụng vốn tạm thời cho khách hàng là cá nhân, hộ gia đình nhằm tài trợ cho như cầu vốn sản xuất kinh doanh và tiêu dùng dựa trên nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Đối tượng của hoạt động cho vay khách hàng cá nhân là các cá nhân hoặc hộ gia đình - những người có nhu cầu vay vốn cho mục đích tiêu dùng như mua sắm, du lịch, học hành,… hoặc cho mục đích sản xuất kinh doanh quy mô nhỏ. Theo điều 7, Thông tư 39/2016/TT-NHNH, cá nhân đủ điều kiện để ngân hàng có thể xem xét, 6 quyết định cho vay khách hàng cá nhân: “là cá nhân từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lục hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của pháp luật hoặc từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị mất hoặc hạn chế hành vi dân sự theo quy định của pháp luật; Nhu cầu vay vốn để sử dụng vào mục đích hợp pháp; Có phương án sử dụng vốn khả thi; Có khả năng tài chính để trả nợ. Đặc điểm của cho vay khách hàng cá nhân * Quy mô của từng hợp đồng vay nhỏ nhưng số lượng các khoản vay lớn.
Không như các khoản vay lớn của các doanh nghiệp, các khoản vay cá nhân thường nhỏ do nhu cầu vay vốn của khách hàng chủ yếu nhằm thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng hàng ngày hay sản xuất kinh doanh quy mô nhỏ. Đối tượng khách hàng này cũng thường tìm đến ngân hàng để được hỗ trợ, bổ sung thêm vốn khi đã có khoản tích lũy nhất định. Tuy vậy, số lượng các khoản vay này lại lớn do nhu cầu tín dụng của khách hàng cá nhân khá đa dạng và phong phú khi khách hàng là mọi cá nhân trong xã hội, thuộc các thành phần kinh tế khác nhau và có mức thu nhập khác nhau. * Cho vay khách hàng cá nhân thường mang lại rủi ro cao Cùng với tính hợp lý và hợp pháp của nhu cầu vốn, khả năng trả nợ và TSĐB thì khi thẩm định cho vay, thông tin tài chính cũng là một yếu tố cực kỳ quan trọng để ngân hàng đưa ra quyết định cho khách hàng vay.
Đối với các khách hàng doanh nghiệp, việc thu thập thông tin khách hàng tương đối thuận lợi do có nhiều nguồn thông tin được công khai như: báo cáo tài chính, xếp hạng tín dụng, uy tín với đối tác, tình hình nộp thuế… Nhưng đối với khách hàng cá nhân, hộ gia đình thì thông tin thường do khách hàng cung cấp nên việc đánh giá nhân thân, nguồn trả nợ, mục đích sử dụng vốn vay thường khó đầy đủ, rõ ràng và chính xác dẫn đến rủi ro thông tin bất cân xứng, khiến cho việc thẩm định khách hàng thiếu chính xác. Khi ngân hàng đưa ra quyết định sai lầm thì rủi ro tín dụng là khó tránh khỏi. Tuy nhiên, mỗi khoản cho vay khách hàng cá nhân thường có giá trị nhỏ cùng với số lượng khoản vay lớn nên rủi ro được phân tán cho nhiều người. * Cho vay khách hàng cá nhân gây tốn kém nhiều chi phí 7 Do số lượng khách hàng cá nhân nhiều và phân tán rộng nên ngân hàng sẽ tốn kém nhiều chi phí cho các công tác mở rộng hệ thống tiếp cận khách hàng ở từng khu vực, phát triển nhân sự phục vụ khách hàng cũng như các chi phí khác như: chi phí quản lý, văn phòng phẩm, điện, nước,… Bên cạnh đó, ngân hàng cũng sẽ phải bỏ ra một khoản chi phí lớn cho việc thẩm định và xét duyệt vay do thông tin về nhân thân, lai lịch và tình hình tài chính của khách hàng thường không đầy đủ và khó thu thập.
Do đó, với quy mô mỗi khoản vay nhỏ chi phí tổ chức cho vay khách hàng cá nhân, hộ gia đình thường cao khiến lãi suất cho vay khách hàng cá nhân cũng thường cao. * Cho vay khách hàng cá nhân có tính nhạy cảm theo chu kỳ Nguồn trả nợ của khách hàng cá nhân chủ yếu là từ thu nhập. Khi nền kinh tế tăng trưởng, kỳ vọng thu nhập của người dân tăng lên thì nhu cầu chi tiêu của khách hàng cũng tăng, hoạt động cho vay mở rộng. Ngược lại, khi nền kinh tế rơi vào trạng thái suy thoái, tình trạng thất nghiệp tăng lên, người dân có xu hướng thắt chặt chi tiêu thì hoạt động cho vay bị thu hẹp cả về số lượng và quy mô.
Bên cạnh đó, hoạt động cho vay khách hàng cá nhân còn có tính nhạy cảm theo chu kỳ thời gian bởi khách hàng có xu hướng chi tiêu nhiều hơn cũng như mở rộng kinh doanh vào các dịp lễ tết, hội hè và ngược lại. * Nguồn trả nợ của khách hàng có thể biến động lớn Nguồn trả nợ của khách hàng cá nhân là từ chênh lệch của thu nhập với chi phí sinh hoạt, có thể bị biến động do ảnh hưởng bởi các yếu tố khách quan và chủ quan. Yếu tố khách quan có thể do ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thiên tai như hạn hán, lũ lụt, mất mùa,… Còn trình độ học vấn, tuổi tác, sức khỏe, hay những sự cố bất thường của khách hàng vay là những yếu tố chủ quan ảnh hưởng tới khả năng trả nợ của khách hàng. Các hình thức cho vay khách hàng cá nhân Hiện nay, các ngân hàng đều nghiên cứu đưa ra nhiều hình thức cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng, phức tạp của khách hàng từ đó đa dạng hóa danh mục đầu tư, tăng trưởng lợi nhuận, phân tán rủi ro và đứng vững trong cạnh tranh.
Hoạt động cho vay khách hàng cá nhân có thể được phân loại theo một số tiêu thức: 8 * Căn cứ vào mục đích cho vay Cho vay tiêu dùng: là khoản vay nhằm phục vụ cho nhu cầu chi tiêu, tiêu dùng của cá nhân, hộ gia đình như mua xe, du lịch, học hành, giải trí, chữa bệnh,… Các khoản vay này thường có quy mô nhỏ, thời gian ngắn, rủi ro thấp. Tuy nhiên cũng có một số khoản vay có thời hạn dài và quy mô lớn như các khoản cho vay khách hàng cá nhân nhằm phục vụ mục đích cư trú, xây dựng, mua sắm, sửa chữa nhà cửa. Cho vay sản xuất kinh doanh: là khoản vay nhằm tài trợ cho các phương án sản xuất kinh doanh nhỏ của cá nhân, hộ gia đình, phục vụ cho mục đích sản xuất kinh doanh như bổ sung vốn lưu động, trả lương cho công nhân viên, mua nguyên vật liệu, hàng hóa,… Các khoản vay này thường có thời hạn ngắn, phụ thuộc vào mặt hàng kinh doanh, quy mô khoản vay phụ thuộc vào phương án của khách hàng. Rủi ro của các khoản vay này thường cao và có khả năng xảy ra rủi ro đạo đức.
* Căn cứ vào thời hạn cho vay Cho vay ngắn hạn: là khoản cho vay có thời hạn nhỏ hơn 1 năm, chủ yếu nhằm mục đích tài trợ cho tài sản lưu động hoặc phục vụ nhu cầu tiêu dùng cần thiết của cá nhân, hộ gia đình. Ngân hàng có thể áp dụng cho vay trực tiếp hay gián tiếp, cho vay theo món hoặc theo hạn mức, có hoặc không có đảm bảo, dưới hình thức chiết khấu, thấu chi hoặc luân chuyển. Cho vay trung hạn dài hạn: là cho vay thời hạn trên 1 năm và tối đa 5 năm đối với các khoản vay trung hạn và thời hạn trên 5 năm đối với các khoản vay dài hạn, phục vụ cho các nhu cầu tiêu dùng trung, dài hạn như mua ô tô, mua nhà đất,… hoặc đầu tư vào tài sản cố định, mở rộng sản xuất kinh doanh của khách hàng. * Căn cứ vào nguồn gốc khoản nợ Cho vay trực tiếp: là hình thức cấp tín dụng mà ngân hàng cấp vốn trực tiếp cho khách hàng có nhu cầu vay vốn và khách hàng hoàn trả nợ vay trực tiếp cho ngân hàng.
Việc cho vay được tiến hành trực tiếp giữa ngân hàng và khách hàng nên ngân hàng có thể sử dụng triệt để trình độ, kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng của cán bộ tín dụng. Cho vay trực tiếp với đối tượng khách hàng cá nhân rất đa dạng do đó việc đưa 9 ra các dịch vụ tiện ích mới thường thuận lợi và đồng thời cũng là hình thức để ngân hàng tăng cường quảng bá hình ảnh đến khách hàng. Cho vay gián tiếp: là hình thức ngân hàng cấp vốn vay qua một trung gian thương mại đã bán chịu hàng hóa hoặc đã cung cấp các dịch vụ cho khách hàng cá nhân của ngân hàng. Theo hình thức này, các trung gian thương mại có thể là các nhà cung cấp vật tư, nguyên liệu đầu vào cho quá trình sản xuất kinh doanh hay các công ty, các đại lý bán buôn lớn,.
Hình thức cho vay này giúp ngân hàng dễ dàng mở rộng và tăng doanh số cho vay, tiết kiệm và giảm chi phí khi cho vay, mở rộng quan hệ với khách hàng và tạo điều kiện phát triển các hoạt động khác của ngân hàng.