CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Ngân hàng Thương Mại và hoạt động cho vay của Ngân hàng Thương Mại 1. Ngân hàng Thương Mại là gì? Ngân hàng là một trong những tổ chức tài chính quan trọng nhất trong nền kinh tế. Ngân hàng bao gồm nhiều loại phụ thuộc vào sự phát triển của nền kinh tế nói chung và hệ thống tài chính nói riêng, trong đó ngân hàng thương mại thường chiếm tỷ trọng lớn nhất về qui mô tài sản, thị phần và số lượng các ngân hàng.
Theo luật các TCTD 47/2015/QH12: “ Ngân hàng thương mại là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động của ngân hàng và các hoạt động khác được quy định tại Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận. Trong đó, hoạt động tín dụng là hoạt động đặc trưng để phân biệt các NHTM với các tổ chức tài chính mà chức năng, nghiệp vụ cũng như dịch vụ của các tổ chức này cung cấp ngày càng được mở rộng và không ngừng đổi mới, phát triển”. Hệ thống ngân hàng hiện nay được chia làm 2 bộ phận chính: Ngân hàng Trung ương (NHTW) và các ngân hàng trung gian. Bộ phận lớn nhất trong nhóm các Ngân hàng trung gian là hệ thống Ngân hàng thương mại (Commercial banking system).
Với chức năng trung gian tài chính, Ngân hàng thương mại (NHTM) là một thiết chế kinh doanh chuyên việc đưa những người tín dụng và đi vay gặp nhau. Nói cách khác, các NHTM là trung gian tài chính vì nó chuyển hoá những khoản tiền tiết kiệm, tài sản chưa sử dụng của một số bộ phận nhân dân này đến tay những bộ phận nhân dân khác đang cần vay để sản xuất kinh doanh hoặc tiêu dùng. 11 - Cá nhân Tiền - Cá nhân, hộ - Hộ gia tiết gia đình vay đình kiệm Tiền Cho tiêu dùng - Giới sản gửi vay - Sản xuất xuất TS kinh doanh kinh chưa sử thiếu vốn doanh dụng - Chính quyền, - Chính Trả lãi người nước quyền Trả lãi tiền vay ngoài thiếu - Người tiền tiền nước gửi ngoài Hình 1.1 : NHTM là trung gian tài chính (Nguồn: Tiền và hoạt động NH của Lê Vinh Danh – NXBCT Quốc Gia – Hà nội 1996) NHTM là tổ chức thu hút tiết kiệm lớn nhất trong hầu hết mọi nền kinh tế. Hàng triệu cá nhân, hộ gia đình và các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế xã hội đều gửi tiền tại ngân hàng.
NHTM đóng vai trò người thủ quỹ cho toàn xã hội. Thu nhập từ ngân hàng là nguồn thu nhập quan trọng của nhiều hộ gia đình. Ngân hàng là tổ chức cho vay chủ yếu đối với các doanh nghiệp, cá nhân, hộ gia đình và một phần đối với Nhà nước. Đối với các doanh nghiệp, ngân hàng thường là tổ chức cung cấp cho vay để phục vụ cho việc mua hàng hóa dự trữ hoặc xây dựng nhà máy, mua sắm trang thiết bị.
Khi doanh nghiệp và người tiêu dùng phải thanh toán cho các khoản mua hàng hóa và dịch vụ, họ thường sử dụng séc, ủy nhiệm chi, thẻ cho vay hay tài khoản điện tử. Khi họ cần thông tin tài chính hay lập kế hoạch tài chính, họ thường đến các ngân hàng để nhận được lời tư vấn. Các khoản cho vay của ngân hàng cho Chính phủ (thông qua mua các chứng khoán của Chính phủ) là nguồn tài chính quan trọng để đầu tư chứng khoán. NHTM là một trong những tổ chức trung gian tài chính quan trọng nhất, thực hiện các chính sách kinh tế, đặc biệt là chính sách tiền tệ, vì vậy là một kênh quan trọng trong chính sách kinh tế của chính phủ nhằm bảo đảm cho nền kinh tế vận động nhịp nhàng và hữu hiệu.
Đặc điểm của Ngân hàng Thương Mại NHTM là một doanh nghiệp đặc thù kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ - tín dụng. Các hoạt động của NHTM nhằm thúc đẩy và lưu chuyển các dòng tiền tệ phục vụ cho 12 việc giao dịch, thanh toán, phát sinh hàng ngày trong nền kinh tế, đồng thời thông qua các hoạt động huy động vốn và cho vay. Các NHTM có khả năng tạo tiền từ các nghiệp vụ kinh doanh của mình thông qua các công cụ lãi suất, tỷ giá. Vì vậy, NHTM là một mắt xích góp phần ổn định chính sách tiền tệ quốc gia, đặc biệt là đối với các quốc gia đang chuyển đổi nền kinh tế để tham gia hội nhập khu vực và quốc tế như Việt Nam.
Sản phẩm mà ngân hàng kinh doanh và làm dịch vụ là hàng hóa tài chính. Nói cách khác, đó là tiền và các chứng từ có giá như là: cổ phiếu, thương phiếu, hối phiếu, trái phiếu và tín phiếu. Đây là những sản phẩm cao cấp của nền kinh tế thị trường vì vậy được vận hành theo một quy trình và phải được điều hành bởi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn nhất định, dựa trên những cơ sở pháp lý do luật pháp quy định. Trong quá trình hoạt động, NHTM tạo ra sản phẩm và dịch vụ trực tiếp cung ứng cho người tiêu dùng khi có nhu cầu.
Do vậy, hoạt động của ngân hàng dựa vào thương hiệu và uy tín tạo ra đối với khách hàng. Vì thế, hoạt động của NHTM là một chuỗi liên kết không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ cung cấp và quảng bá tiếp thị hình ảnh của mình tới khách hàng. Hoạt động của NHTM là cầu nối giữa các nhà đầu tư với các doanh nghiệp, những cá nhân có vốn nhàn rỗi với các nhà đầu tư, các doanh nghiệp với các cá nhân có nhu cầu vay vốn. Các NHTM góp phần không nhỏ vào việc giải quyết nạn thất nghiệp, nâng cao thu nhập và mức sống của dân cư cũng như góp phần bảo đảm vốn đối với các ngành kinh tế nhằm phát triển ngành nghề, chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong một quốc gia.
Hoạt động cơ bản của Ngân hàng thương mại Xu hướng hiện nay của NHTM là tổ chức hoạt động theo hướng đa năng. Tuy nhiên, chúng ta có thể phân chia các hoạt động của ngân hàng thương mại theo 3 nhóm chính, đó là: a. Huy động vốn Huy động vốn là hoạt động quan trọng của ngân hàng thương mại. Ngân hàng tạo lập nguồn vốn của mình từ các khoản tiền nhàn rỗi trong nền kinh tế dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi phát séc.
13 Theo Luật các tổ chức tín dụng thì tiền gửi được hiểu là: “ số tiền khách hàng gửi lại tổ chức tín dụng dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các hình thức khác. Tiền gửi được hưởng lãi hoặc không hưởng lãi và phải được hoàn trả cho người gửi tiền”. Theo thời gian, hoạt động huy động vốn của NHTM cũng phong phú hơn như có thêm hình thức vay vốn từ dân cư, các tổ chức kinh tế trong và ngoài nước bằng cách chủ động phát hành kỳ phiếu hay trái phiếu ngân hàng. Ngoài ra, NHTM còn được vay vốn từ các NHTM khác, vay nước ngoài, vay Ngân hàng Trung ương dưới hình thức tái cấp vốn và tái chiết khấu.
Với tư cách là trung gian tài chính, ngân hàng thu hút một số lượng lớn các tổ chức và cá nhân mở tài khoản tại ngân hàng. Ngân hàng trở thành người thủ quỹ cho vô số các khách hàng, thực hiện thu chi theo lệnh của chủ tài khoản. Ngày nay, ở các nước có nền kinh tế phát triển, hầu hết các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân đều mở tài khoản tại ngân hàng. Các giao dịch thanh toán, thu chi được thực hiện qua hệ thống ngân hàng bằng cách trích chuyển tài khoản.
Các giao dịch này được thực hiện thông qua các lệnh của khách hàng bằng các hình thức ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu. Các chủ tài khoản ủy quyền cho ngân hàng thực hiện các lệnh chuyển tiền trên tài khoản của mình. Thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế tăng lên đủ lớn cho các NHTM, lượng tiền gửi thanh toán ngày càng tăng theo và đây là nguồn vốn huy động rất có lợi vì ngân hàng chỉ phải trả một số tiền lãi rất nhỏ. Với mục tiêu tập trung và tích tụ các nguồn vốn trong nền kinh tế để cấp tín dụng cho những khách hàng có nhu cầu vốn để phát triển sản xuất kinh doanh thì bên cạnh tiền gửi thanh toán các ngân hàng rất chú trọng đến việc huy động tiền gửi có kỳ hạn, đây sẽ là khoản nguồn vốn quan trọng để các ngân hàng có thể đầu tư cho vay, tài trợ cho nền kinh tế.
Như vậy, bằng nghiệp vụ huy động vốn tiền gửi, có thể nói ngân hàng thương mại đã nắm trong tay một bộ phận lớn của cải xã hội về mặt giá trị, tức là vốn tiền tệ. Để huy động được số tiền tệ như vậy, các ngân hàng thương mại phải bỏ ra một khoản chi phí nhất định đó là tiền lãi phải trả cho người gửi tiền và các khoản chi phí quản lý khác. Hoạt động tín dụng của Ngân hàng thương mại b. Khái niệm, phân loại Theo quyết định số 1627/QĐ-NHNN ngày 31.2001 của Thống đốc Ngân hàng nhà nước Việt Nam về việc ban hành quy chế cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng thì “cho vay” được định nghĩa như sau: “ Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao cho khách hàng sử dụng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi”.
Hoạt động cho vay có ý nghĩa quan trọng đối với nền kinh tế vì nó chính là nguồn hỗ trợ cho yêu cầu phát triển, đáp ứng vốn cho nền kinh tế một cách linh hoạt kịp thời, khắc phục nhược điểm của các hình thức cho vay khác trong lịch sử. Cho vay là hoạt động đem lại thu nhập chủ yếu cho ngân hàng. Lãi suất thu được từ cho vay sẽ dùng để bù đắp chi phí tiền gửi, chi phí dữ trữ, chi phí kinh doanh, chi phí quản lý, chi phí thuế và các khoản chi phí khác. Với vai trò quan trọng như vậy, NHTM đã có nhiều hình thức cho vay khác nhau để đáp ứng nhu cầu của các tổ chức kinh tế và các cá nhân nhằm đem lại lợi nhuận cao nhất.
Có nhiều cách phân loại cho vay khác nhau tuỳ theo yêu cầu của khách hàng và mục tiêu quản lý của ngân hàng. Sau đây là một số cách phân loại: Theo thời gian.