Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu Chương 3: Thiết kế nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Kết luận và giải pháp 6 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2.1 Khái niệm hành vi tiêu dùng và quá trình ra quyết định 2.1 Hành vi người tiêu dùng Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về hành vi người tiêu dùng. - Theo Kotler và Levy thì: Hành vi khách hàng là những hành vi của các đơn vị ra quyết định trong việc mua sắm, sử dụng và xử lý, thải bỏ những hàng hóa và dịch vụ. - Hành vi khách hàng là quá trình quyết định và hoạt động vật chất của các cá nhân khi có được, sử dụng và xử lý thải bỏ những hàng hóa và dịch vụ (London & Dclla Bitta). - Hành vi khách hàng là những hành động liên quan trực tiếp đến việc có được, tiêu dùng và xử lý thải bỏ những hàng hóa và dịch vụ, bao gồm các quá trình quyết định trước và sau những hành động này (Engla, Blackwell & Miniard).
Như vậy, hành vi người tiêu dùng là một khái niệm rộng liên quan đến các hoạt động nhận thức bao gồm những nguyên nhân và động lực của một cá nhân hay một nhóm cá nhân từ việc định hướng, mua hàng, sử dụng và hậu mãi của một loại hàng hóa hay dịch vụ nhằm thỏa mãn những ảnh hưởng nào đó xét về ngắn hạn và dài hạn xét trên cả phương diện cá nhân cũng như xã hội.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi người tiêu dùng 2.1 Các yếu tố thuộc về văn hóa- xã hội Theo Đinh Thùy Dung (2022), văn hóa là yếu tố đầu tiên ảnh hưởng đến hành vi người tiêu dùng. Đây là một yếu tố quan trọng vì liên quan đến ý muốn và hành vi của người mua hàng. Theo nghiên cứu của Phạm Thị Hằng, Lê Thanh Phong và Nguyễn Thị Hoa (2021), văn hóa là yếu tố cơ bản nhất quyết định ý muốn và hành vi của người mua hàng. Mỗi nền văn hóa chứa đựng những nhóm nhỏ hay các văn hóa đặc thù, là những văn hóa tạo nên nét đặc trưng riêng và mức độ hòa nhập với xã hội của các thành viên đó.
7 Như vậy, văn hóa là một hệ thống những giá trị, niềm tin, truyền thống và các chuẩn mực hành vi được hình thành và phát triển, thừa kế qua nhiều thế hệ. Văn hóa được hình thành và ảnh hưởng ngay cả trong cuộc sống gia đình, trường học và xã hội. Văn hóa chính là nguyên nhân cơ bản đầu tiên của hành vi con người nói chung và hành vi tiêu dùng nói riêng. Các hành vi như ăn mặc, tiêu dùng, cảm nhận giá trị của hàng hóa, thể hiện mình thông qua tiêu dùng,… đều chịu sự chi phối mạnh mẽ của văn hóa.
Những con người đến từ nền văn hóa khác nhau, đất nước khác nhau, tôn giáo khác nhau sẽ có hành vi tiêu dùng khác nhau.2 Giai tầng xã hội Giai tầng xã hội là những nhóm người tương đối ổn định trong xã hội được sắp xếp theo thứ bậc, đẳng cấp, được đặc trưng bởi các quan điểm giá trị, lợi ích và hành vi đạo đức chung trong mỗi giai tầng. Hành vi tiêu dùng trong các giai tầng xã hội được quan tâm rất nhiều, đặc biệt là đối với các loại hàng hóa thể hiện bản than như nhà cửa, xe cộ, quần áo, giày dép,… Khi hiểu rõ hành vi tiêu dùng của các giai tầng, doanh nghiệp sẽ nắm bắt được tâm lý khách hàng và “bán những thứ khách hàng cần”. Hiện nay tại Việt Nam chưa có phân loại chính thức về giai tầng xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số tầng lớp dân cư khác nhau dù chưa rõ ràng lắm.
Những người cùng một giai tầng thì hành vi tiêu dùng giống nhau. Những người ở tầng lớp thượng lưu thường ở nhà cao cửa rộng, đi xe ô tô sang trọng, ăn uống tại nhà hàng cao cấp,… 2.3 Các yếu tố mang tính chất cá nhân Theo Phạm Thị Hằng, Lê Thanh Phong và Nguyễn Thị Hoa (2021), ở mỗi độ tuổi sẽ có những thói quen và nhu cầu mua hàng khác nhau. Mỗi nghề nghiệp cũng có những nhu cầu mua sắm khác nhau để phù hợp với nghề. Nghiên cứu của Đinh Thùy Dung (2022) cho rằng, tuổi tác là yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng với những thói quen và nhu cầu khác nhau.
8 Có thể thấy rằng, tuổi tác và giai đoạn trong đời sống gia đình ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng. Nhu cầu về hàng hóa, dịch vụ cũng như khả năng mua của người tiêu dùng gắn liền với tuổi tác và các giai đoạn trong đời sống của họ. Nghề nghiệp cũng là một trong những yếu tố cá nhân ảnh hưởng đến hành vi mua của khách hàng. Ngoài các hàng hóa liên quan đến hoạt động nghề nghiệp, nghề nghiệp khác nhau thì hành vi tiêu dùng cũng khác nhau.
Do vậy, doanh nghiệp cần phải thực sự hiểu rõ hành vi tiêu dùng của khách hàng có nghề nghiệp khác nhau như công nhân, công chức, nhân viên văn phòng, nghệ sĩ,…. Tình trạng kinh tế là yếu tố quan trọng để người tiêu dùng có thể mua hàng hóa, dịch vụ. Khi khách hàng có nhiều tiền thì sẽ có xu hướng mua các mặt hàng xa xỉ càng cao, mặt hàng thiết yếu càng giảm. Tóm lại, vào thời kì kinh tế phồn thịnh thì người ta tiêu dùng càng nhiều và ngược lại.
Lối sống phác họa một cách rõ nét về chân dung của con người. Hành vi tiêu dùng của con người được thế hiện qua lối sống. Tất nhiên, lối sống của mỗi người đều bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như văn hóa, nghề nghiệp, giai tầng xã hội, điều kiện kinh tế và hoàn cảnh gia đình nhưng lối sống mỗi người mang một màu sắc riêng. Mặc dù lối sống là một đặc trưng không lượng hóa được nhưng các doanh nghiệp đều dùng nó để định vị sản phẩm.
Các loại hàng hóa được định vị theo lối sống như công nghệ, thời trang, xe hơi,… Các nhà quản lý cần tìm ra mối liên hệ giữa lối sống và hành vi tiêu dùng của hàng hóa, dịch vụ để làm cơ sở cho chiến lược của họ. Mặt khác, họ cũng có thể dẫn dắt nhu cầu tiêu dùng bằng cách sang tạo ra các sản phẩm khác nhau cho các lối sống khác nhau. Cá tính là những đặc tính tâm lý nổi bật của mỗi người dẫn đến các hành vi ứng xử mang tính ổn định và nhất quán đối với môi trường xung quanh. Tính cẩn thận, tự tin, bảo thủ, năng động, hiếu thắng,… đều là các cá tính thường gặp.
Cá tính sẽ chi phối hành vi tiêu dùng của khách hàng. Những người cẩn thận sẽ không bao giờ tiên phong trong việc sử dụng, trải nghiệm sản phẩm mới. Ngược lại, những người năng động và sáng tạo sẽ sẵn sàng trong việc này. Cá tính cũng là một trong những yếu tố giúp doanh nghiệp định vị sản phẩm.4 Các yếu tố mang tính chất xã hội 9 Nhóm tham khảo là nhóm có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến thái độ và hành vi của con người.
Có bốn nhóm tham khảo bao gồm: - Nhóm người tham khảo đầu tiên (có ảnh hưởng trực tiếp) bao gồm: gia đình, bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp. - Nhóm tham khảo thứ hai gồm: tổ chức tôn giáo, ngành nghề, công đoàn, đoàn thể, các câu lạc bộ. - Nhóm ngưỡng mộ là nhóm mà cá nhân đó muốn gia nhập, trở thành thành viên (các ngôi sao,.) - Nhóm tẩy chay là nhóm mà cá nhân đó không chấp nhận hành vi của họ. Do vậy, các cá nhân không tiêu dùng như các thành viên trong nhóm mà họ tẩy chay.
Những hàng hóa xa xỉ, đắt tiền và được dùng nơi công cộng sẽ bị chịu ảnh hưởng mạnh bởi nhóm. Hàng hóa thiết yếu dùng riêng tư thì mức độ ảnh hưởng nhóm sẽ thấp hơn. Tại Việt Nam, gia đình có ảnh hưởng rất nhiều đến hành vi tiêu dùng của cá nhân thành viên. Tùy từng loại hàng hóa mà mức độ ảnh hưởng nhóm khách nhau.
Các doanh nghiệp cần phải cân nhắc kĩ đến người mình hướng tới là ai để thuyết phục. Vai trò và địa vị xã hội cũng ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng. Người có địa vị xã hội càng cao thì thường mua sắm các sản phẩm, dịch vụ các đắt tiền, thể hiện được địa vị của họ trong xã hội.5 Các yếu tố mang tính chất tâm lý Các yếu tố mang tính chất tâm lý bao gồm động cơ, tri giác, lĩnh hội, niềm tin và thái độ. Cụ thể là: - Động cơ là động lực mạnh mẽ thôi thúc con người hành động để thỏa mãn nhu cầu về vật chất hoặc tinh thần hoặc cả hai.
Nhu cầu càng cao thì nó càng thúc giục con người hành động để đáp ứng nó. Như vậy, cơ sở hình thành động cơ là các nhu cầu mở mức cao. Mặt khác, nhu cầu của con người rất đa dạng. Nhu cầu bao gồm cả chủ động lẫn bị động.
Doanh nghiệp cần phải nắm bắt đúng nhu cầu của khách hàng để thúc đẩy nó thành động cơ mua hàng. 10 - Tri giác là một quá trình mà con người tuyển chọn, tổ chức và giải thích các thông tin nhận được để tạo ra một bức tranh về thế giới xung quanh. Con người có thể nhận thức khác nhau về một tình huống do có sự chọn lọc, bóp méo và ghi nhớ thông tin tiếp nhận được. Vì vậy mặc dù có cùng một động cơ nhưng hai người có thể hành động khác nhau trong cùng một tình huống.
Các đặc tính của tri giác đòi hỏi doanh nghiệp phải nỗ lực để mang thông tin đúng đến cho người tiêu dùng tiếp nhận. - Lĩnh hội là những biến đổi nhất định diễn ra trong hành vi của con người dưới sự ảnh hưởng của kinh nghiệm được họ tích lũy. Kinh nghiệm được hình thành từ những trải nghiệm và sự học hỏi của con người. Người lớn sẽ có nhiều kinh nghiệm hơn do họ có thời gian trải nghiệm lâu hơn.
Người từng trải về lĩnh vực nào sẽ có kinh nghiệm nhiều hơn trong lĩnh vực đó. - Niềm tin và thái độ ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng. Từ những thực tiễn và sự hiểu biết mà họ hình thành niềm tin và thái độ. Doanh nghiệp phải có được lòng tin của khách hàng đối với thương hiệu của mình.
Muốn có chỗ đúng vững chắc trên thị trường cần có được niềm tin của khách hàng.