Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHO VAY VÀ CHẤT LƯỢNG CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về cho vay của Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm cho vay của Ngân hàng thương mại Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Hay nói một cách khác, cho vay là sự chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị từ người sở hữu (người cho vay - Ngân hàng thương mại) sang người sử dụng (người vay - khách hàng) dựa trên sự tin tưởng và sau một thời gian nhất định lại quay về với lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu.
Như vậy, cho vay với góc độ là một hình thức cấp tín dụng phải được thể hiện bởi các mặt cơ bản sau: Một là, xuất phát từ lòng tin, quan hệ cho vay dựa trên cơ sở sự tin tưởng giữa người đi vay và người cho vay; người cho vay tin tưởng vào khả năng thanh toán đầy đủ, kịp thời khi đến hạn; người đi vay tin tưởng vào khả năng phát huy hiệu quả của vốn vay để trả nợ gốc và lãi. Sự gặp gỡ giữa người đi vay và người cho vay là điều kiện hình thành quan hệ tín dụng; trong hoạt động tín dụng ngân hàng hiện nay, vấn đề “tín nhiệm” ngày càng có tầm quan trọng cao hơn, các nội dung về giao dịch bảo đảm như cầm cố, thế chấp, bảo lãnh,… là cần thiết nhưng sự tín nhiệm giữa các bên vẫn cần là yếu tố chính để thiết lập quan hệ tín dụng. Hai là, sự chuyển nhượng mang tính chất tạm thời, đề cập đến thời gian sử dụng lượng giá trị. Đó là kết quả của sự thỏa thuận giữa các bên tham gia quá trình chuyển nhượng, đảm bảo sự phù hợp về thời gian nhàn rỗi và thời gian sử dụng lượng giá trị chuyển nhượng.
Ba là, lượng giá trị được chuyển nhượng phải được hoàn trả đúng hạn kèm theo một lượng giá trị dôi thêm là lãi, sự chênh lệch này là giá trả cho quyền sử dụng lượng giá trị tạm thời. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Đối với hoạt động của Ngân hàng thương mại, cho vay với góc độ tín dụng ngân hàng là quan hệ giao dịch chuyển nhượng vốn giữa ngân hàng với các chủ thể khác trong xã hội (doanh nghiệp, tổ chức, dân cư,.), trong đó ngân hàng giữ vai trò là người đi vay để cho vay, đối tượng chủ yếu là tiền, lãi suất tín dụng phù hợp với lãi suất của thị trường đảm bảo lợi ích của các bên tham gia, quan hệ tín dụng được thiết lập dựa trên cơ sở tin tưởng, tín nhiệm lẫn nhau, trong đó sự hoàn trả là đặc trưng thuộc về bản chất của cho vay. Các hình thức cho vay tại Ngân hàng thương mại Có nhiều cách để phân loại cho vay, việc phân loại cho vay một cách khoa học sẽ là cơ sở quan trọng để thiết lập các quy trình cho vay thích hợp, nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro tín dụng. Cho vay bằng tiền: đây là hình thức mà giao dịch tín dụng được thực hiện bằng tiền, là nghiệp vụ chủ yếu của hoạt động tín dụng.
Dựa vào các tiêu thức khác nhau mà chúng ta có thể tiếp cận những phương pháp phân loại sau: Một là, theo thời hạn cho vay, có thể phân biệt thành 3 loại: (1) Cho vay ngắn hạn có thời hạn đến 12 tháng; (2) Cho vay trung hạn có thời hạn từ trên 12 tháng đến 60 tháng; (3) Cho vay dài hạn có thời hạn trên 60 tháng. Phân loại cho vay dựa vào thời hạn có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, qua đó ngân hàng có thể xác định được cơ cấu thời hạn cho vay, cân đối kỳ hạn hoàn vốn và kỳ hạn hoàn trả, nâng cao khả năng và hiệu quả quản trị tài sản có và tài sản nợ của ngân hàng thương mại, quản trị thanh khoản để phòng ngừa và hạn chế rủi ro. Hai là, theo mục đích sử dụng vốn: Căn cứ mục đích vay vốn, cho vay được chia thành 2 loại: (1) Cho vay kinh doanh: là loại cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu vốn kinh doanh của doanh nghiệp, cá nhân; nguồn trả nợ được xác định nguồn thu mang lại của phương án/dự án sản xuất kinh doanh, do vậy điều kiện quan trọng nhất mà ngân hàng quan tâm là tính hiệu quả của phương án/dự án sản xuất, kinh doanh đó; (2) Cho vay tiêu dùng: là loại cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của cá nhân; nguồn trả nợ là từ thu nhập của người vay, do vậy, khi cho vay, ngân hàng cần và phải xác minh rõ thu nhập của người vay. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Ba là, theo tính chất bảo đảm của khoản vay có thể chia làm 2 loại: (1) Cho vay có bảo đảm là loại cho vay mà ngân hàng cung ứng với điều kiện khách hàng vay phải có tài sản bảo đảm với các biện pháp như cầm cố, thế chấp, bảo lãnh,… (2) Cho vay không có bảo đảm bằng tài sản là loại cho vay không cần có tài sản thế chấp, cầm cố, bảo lãnh,… cho vay dựa vào sự tín nhiệm của ngân hàng đối với khách hàng.
Bảo đảm tiền vay là biện pháp nhằm nâng cao chất lượng cho vay và hạn chế rủi ro tín dụng cho ngân hàng. Về mặt hình thức, cho vay có bảo đảm bằng tài sản dường như có mức độ rủi ro thấp hơn cho vay không có bảo đảm bằng tài sản; tuy nhiên thực tế không hoàn toàn như vậy, đặc biệt là khi ngân hàng cho vay tuyệt đối hóa vai trò của tài sản bảo đảm mà coi nhẹ các điều kiện tín dụng khác, hơn nữa ngân hàng có thể mất đi những khách hàng tốt, cơ hội kinh doanh tốt. Tất nhiên rằng việc cho vay có tài sản bảo đảm là cần thiết, nhưng không thể coi đó là điều kiện tiên quyết khi cho vay. Xét ở góc độ hiệu quả của nền kinh tế, nếu cho vay không có bảo đảm bằng tài sản được mở rộng, dĩ nhiên là đối với những khách hàng có khoản vay đủ điều kiện lại chứng tỏ rằng uy tín của khách hàng là tốt, nền kinh tế đang phát triển lành mạnh và có triển vọng tốt.
Hiện tại, tình trạng thiếu tài sản bảo đảm khi vay vốn là khá phổ biến, đã làm cho hoạt động cho vay của ngân hàng gặp nhiều khó khăn, cần phải có những giải pháp mang tính toàn diện, dài hạn nhằm khắc phục. Bốn là, theo cách thức cho vay có thể chia làm 2 loại: (1) Cho vay trực tiếp là việc ngân hàng cấp vốn trực tiếp cho khách hàng vay và khách hàng vay trực tiếp hoàn trả nợ cho ngân hàng. Đây là hình thức cho vay phổ biến và có tính truyền thống của ngân hàng thương mại, nó có thể được thực hiện bằng nhiều phương thức: Cho vay từng lần (cho vay theo món); Cho vay theo hạn mức tín dụng; Cho vay theo dự án đầu tư; Cho vay hợp vốn; Cho vay theo hạn mức tín dụng dự phòng; Cho vay thông qua nghiệp vụ phát hành và sử dụng thẻ tín dụng; Cho vay trả góp; Cho vay theo hạn mức thấu chi; Các phương thức cho vay khác. (2) Cho vay gián tiếp là việc ngân hàng mua lại các chứng từ có giá, khế ước nợ hoặc chứng từ nợ đã phát sinh và còn trong thời hạn thanh toán.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Năm là, theo đối tượng khách hàng, có thể phân biệt thành 2 loại: (1) Cho vay khách hàng là doanh nghiệp, tổ chức; (2) Cho vay khách hàng là cá nhân, hộ gia đình. Việc phân loại này giúp cho ngân hàng thương mại có chính sách và cơ chế cho vay phù hợp với từng loại đối tượng khách hàng, đồng thời là cơ sở quan trọng để ngân hàng có thể đưa ra những cải cách, đổi mới trong công tác quản lý theo quan điểm hướng về khách hàng. Ngoài ra, tùy theo mục đích, yêu cầu quản lý,… có thể phân loại cho vay theo những căn cứ khác như theo ngành kinh tế, theo vùng kinh tế, theo tính chất sở hữu của khách hàng,… nhằm xác định danh mục, cơ cấu cho vay theo ngành, lĩnh vực, vùng hợp lý để có thể có chính sách khách hàng, mạng lưới kinh doanh,… phù hợp. Tóm lại, việc phân loại cho vay có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng, là căn cứ để ngân hàng xây dựng chính sách, cơ cấu cho vay phù hợp, nâng cao hiệu quả hoạt động cho vay; mặt khác là cơ sở quan trọng để xây dựng chiến lược cạnh tranh và mang đặc trưng riêng có của mỗi ngân hàng.
Cho vay bằng hàng hóa. Đây là hình thức mà giao dịch được thực hiện bằng hàng hóa cụ thể. Đối với hoạt động của ngân hàng thương mại, cho vay bằng hàng hóa được áp dụng phổ biến là cho thuê tài chính. Theo đó, ngân hàng cho vay trực tiếp bằng hàng hóa cho người đi vay, được gọi là người đi thuê, người đi thuê phải hoàn trả nợ vay cho ngân hàng bao gồm cả gốc và lãi.
Những quy định pháp lý cơ bản về hoạt động cho vay Quy định pháp lý về cho vay là các quy định của pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa các chủ thể (ngân hàng và khách hàng) khi tham gia hoạt động cho vay của ngân hàng. Nội dung này có tác động, ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động cho vay của ngân hàng vì nó quy định tính chất, quy mô, phạm vi giao dịch; do vậy tác động trực tiếp tới trạng thái rủi ro, chất lượng hoạt động cho vay. Nguyên tắc cho vay Khách hàng vay vốn của ngân hàng phải đảm bảo các nguyên tắc: Một là, sử dụng vốn vay đúng mục đích đã thoả thuận trong hợp đồng tín dụng. Đây là nguyên tắc cơ bản vì có sử dụng vốn vay đúng mục đích thì khách hàng mới có thể thực hiện được phương án/dự án vay vốn theo lợi ích dự kiến tạo nguồn trả nợ ngân hàng.
Nguyên tắc này nhằm hạn chế rủi ro đạo đức và khả năng khách hàng sử dụng vốn vào những mục đích mà pháp luật cấm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.