Phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng

Chuyên đề nghiên cứu Giá trị gia đình truyền thống và xây dựng gia đình văn hóa ở đồng bằng sông Hồng, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Giá Trị Gia Đình Truyền Thống Và Xây Dựng Gia Đình Văn Hóa Ở Đồng Bằng Sông Hồng
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Giá trị của các công trình đã được tổng quan và vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY
• 2.1. Nội dung, phương thức, chủ thể và sự cần thiết phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 2.2. Những yếu tố tác động đến phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 3.2. Những vấn đề đặt ra từ việc phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY
• 4.1. Những quan điểm cơ bản phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• 4.2. Những giải pháp chủ yếu phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giá trị gia đình truyền thống

Giá trị gia đình truyền thống là nền tảng văn hóa của xã hội Việt Nam, đặc biệt ở vùng đồng bằng sông Hồng. Những giá trị này bao gồm tình cảm gia đình, sự tôn trọng lẫn nhau, và trách nhiệm trong mối quan hệ giữa các thành viên. Gia đình truyền thống không chỉ là nơi nuôi dưỡng con cái mà còn là nơi gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, "Hạt nhân của xã hội là gia đình", điều này nhấn mạnh vai trò quan trọng của gia đình trong việc xây dựng xã hội. Việc phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa là cần thiết để tạo ra một môi trường sống lành mạnh, góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

1.1. Đặc điểm của gia đình truyền thống

Gia đình truyền thống ở đồng bằng sông Hồng thường có cấu trúc đa thế hệ, nơi ông bà, cha mẹ và con cái sống chung. Điều này tạo ra một hệ thống hỗ trợ mạnh mẽ, giúp các thế hệ học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm sống. Các giá trị như lòng hiếu thảo, sự tôn trọng người lớn tuổi và tình yêu thương giữa các thành viên được coi trọng. Những phong tục tập quán như thờ cúng tổ tiên, lễ cưới truyền thống cũng là những yếu tố quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa gia đình. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, nhiều giá trị này đang bị thách thức bởi sự thay đổi trong lối sống và tư duy của thế hệ trẻ.

1.2. Vai trò của gia đình trong xã hội

Gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng và giáo dục con cái mà còn là tế bào của xã hội. Gia đình truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và giá trị đạo đức cho thế hệ trẻ. Những giá trị văn hóa gia đình như tình cảm, trách nhiệm và sự đoàn kết giúp xây dựng một xã hội vững mạnh. Gia đình cũng là nơi truyền tải các giá trị văn hóa, phong tục tập quán từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa sẽ góp phần tạo ra một cộng đồng gắn kết, nơi mọi người cùng nhau phát triển và hỗ trợ lẫn nhau.

II. Xây dựng gia đình văn hóa

Xây dựng gia đình văn hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển xã hội hiện nay. Gia đình văn hóa không chỉ đơn thuần là một khái niệm mà còn là một tiêu chí đánh giá sự phát triển của xã hội. Để xây dựng gia đình văn hóa, cần phải phát huy các giá trị gia đình truyền thống, đồng thời kết hợp với các yếu tố hiện đại. Điều này bao gồm việc giáo dục con cái về trách nhiệm, tình yêu thương và sự tôn trọng lẫn nhau. Gia đình văn hóa cũng cần phải tạo ra một môi trường sống lành mạnh, nơi mà các thành viên có thể phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần.

2.1. Các tiêu chí của gia đình văn hóa

Gia đình văn hóa được xác định qua nhiều tiêu chí như: gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, và có nếp sống văn minh. Những tiêu chí này không chỉ phản ánh chất lượng cuộc sống mà còn thể hiện sự phát triển về mặt văn hóa và xã hội. Gia đình văn hóa cần có sự gắn kết chặt chẽ giữa các thành viên, cùng nhau chia sẻ trách nhiệm và hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống. Việc thực hiện các hoạt động văn hóa, thể thao, và giáo dục cũng là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng gia đình văn hóa.

2.2. Thách thức trong việc xây dựng gia đình văn hóa

Trong bối cảnh hiện đại, việc xây dựng gia đình văn hóa gặp nhiều thách thức. Sự thay đổi trong lối sống, áp lực công việc và sự phát triển của công nghệ thông tin đã làm giảm đi sự gắn kết trong gia đình. Nhiều gia đình trẻ hiện nay không còn duy trì được các giá trị truyền thống, dẫn đến sự thiếu hụt trong việc giáo dục con cái. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự hỗ trợ từ cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc tuyên truyền và giáo dục về giá trị gia đình văn hóa.

III. Phát huy giá trị gia đình truyền thống

Phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa là một nhiệm vụ quan trọng. Điều này không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa mà còn tạo ra một môi trường sống tích cực cho các thế hệ sau. Việc phát huy giá trị gia đình truyền thống cần được thực hiện thông qua các hoạt động giáo dục, tuyên truyền và thực hành trong đời sống hàng ngày. Các giá trị như lòng hiếu thảo, tình yêu thương và sự tôn trọng cần được nhấn mạnh và thực hiện trong mỗi gia đình.

3.1. Các giải pháp phát huy giá trị gia đình truyền thống

Để phát huy giá trị gia đình truyền thống, cần có các giải pháp cụ thể như tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống, và các buổi sinh hoạt gia đình. Những hoạt động này không chỉ giúp các thành viên trong gia đình gắn kết mà còn tạo cơ hội để truyền tải các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ. Ngoài ra, việc giáo dục về giá trị gia đình truyền thống trong trường học cũng là một giải pháp quan trọng để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

3.2. Vai trò của cộng đồng trong việc phát huy giá trị gia đình

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc phát huy giá trị gia đình truyền thống. Các tổ chức xã hội, đoàn thể có thể tổ chức các hoạt động nhằm nâng cao nhận thức về giá trị gia đình văn hóa. Sự hỗ trợ từ cộng đồng sẽ giúp các gia đình có thêm động lực để duy trì và phát huy các giá trị truyền thống. Đồng thời, việc tạo ra một môi trường sống tích cực, nơi mà các giá trị văn hóa được tôn vinh sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường trực tiếp hình thành nhân cách và giáo dục nếp sống con người. Trong tiến trình xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng và Nhà nước Việt Nam xác định việc xây dựng gia đình văn hóa là nhiệm vụ cơ bản, được thể chế hóa qua nhiều văn bản chỉ đạo như Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Quyết định số 72/2001/QĐ-TTg ngày 04/5/2001 về Ngày Gia đình Việt Nam, và Quyết định số 629/QĐ-TTg ngày 29/5/2012 phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

Đồng bằng sông Hồng là cái nôi văn hóa, trung tâm chính trị, kinh tế, giáo dục và khoa học công nghệ của cả nước. Dù có nhiều điều kiện thuận lợi về kinh tế và dân trí, việc xây dựng gia đình văn hóa tại đây đang đối mặt với nhiều bất cập: nhận thức về giá trị gia đình truyền thống chưa thống nhất; việc cụ thể hóa các giá trị này vào tiêu chuẩn gia đình văn hóa còn thiếu đồng bộ; hoạt động quản lý nhà nước và vai trò của hệ thống chính trị cơ sở có lúc chưa đáp ứng yêu cầu; một bộ phận người dân lúng túng trong việc phân biệt các giá trị tích cực cần kế thừa và những tập quán lỗi thời cần loại bỏ. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả lựa chọn đề tài "Phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay" làm luận án tiến sĩ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở lý luận và thực trạng phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng, đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động này trong bối cảnh hiện nay.

Luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
2. Khái quát cơ sở lý luận về việc phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng.
3. Làm rõ thực trạng phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng và các vấn đề đặt ra.
4. Đề xuất quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Giá trị gia đình truyền thống và hoạt động phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các giá trị văn hóa truyền thống cốt lõi của gia đình Việt Nam gồm 4 nhóm: giá trị đạo đức, giá trị giáo dục, giá trị tâm lý - tình cảm và giá trị ý thức cộng đồng.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại địa bàn vùng đồng bằng sông Hồng qua khảo sát tại 06 tỉnh, thành phố đại diện: Hà Nội (trung tâm vùng); Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên (phía Bắc); Thái Bình, Nam Định (phía Nam).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát từ thời kỳ đổi mới, trọng tâm từ khi ban hành Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (năm 1998) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đến thời điểm thực hiện luận án.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu theo các nhóm nội dung cụ thể:

1. Các công trình nghiên cứu quốc tế:

• William J. Goode (1963) trong World Revolution and Family Patterns phân tích sự biến đổi của mô hình gia đình tại nhiều khu vực trên thế giới dưới tác động của công nghiệp hóa và đô thị hóa.
• Michael Anderson (1971) trong Family structure in nineteeth century Lancashire nghiên cứu cấu trúc hộ gia đình, vai trò của mạng lưới họ hàng và quan hệ gia đình dưới áp lực công nghiệp hóa thế kỷ XIX.
• Jessie Bernard (1972) trong The future of marriage luận bàn về hôn nhân, bình đẳng giới và xu hướng phân công trách nhiệm trong gia đình đương đại.
• Janet Finch (1989) trong Family obligations and social change phân tích nghĩa vụ gia đình dưới tác động của các chính sách xã hội và an sinh xã hội thế kỷ XX.
• Jones, Lorne Tepperman và Susannach J. Wilson (1995) trong The futures of the Family dự báo sự biến đổi cấu trúc và sự xuất hiện của các hình thái gia đình mới.
• Elaine Leeder (2004) trong The Family in Global Perspective - A Gendered Journey so sánh gia đình học liên văn hóa và tác động của toàn cầu hóa tới quan hệ thế hệ, giới tính.

2. Các công trình nghiên cứu trong nước:

• Về gia đình và giá trị gia đình truyền thống: Mai Huy Bích (Xã hội học gia đình); Lê Trọng Ân (Tìm hiểu tác phẩm: Nguồn gốc gia đình của chế độ tư hữu và của nhà nước); Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý (Gia đình học, Quản lý nhà nước về gia đình: lý luận và thực tiễn); Lê Minh (Những tình huống ứng xử trong gia đình); Vũ Văn Khiếu (Đất lề quê thói); Bùi Xuân Mỹ (Lễ tục trong gia đình người Việt Nam); Toan Ánh (Nếp cũ, con người Việt Nam, phong tục cổ truyền); Đặng Văn Lung, Nguyễn Sông Thao, Hoàng Văn Thụ (Phong tục tập quán các dân tộc Việt Nam); Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang (Chương trình KX-07-02: Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay); Trần Văn Giàu (Giá trị tinh thần truyền thống Việt Nam); Trần Quốc Vượng (Văn hóa Việt Nam, tìm tòi và suy ngẫm); Phạm Xuân Nam (Gia đình Việt Nam - các giá trị truyền thống); Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Huyên (Giá trị truyền thống trước thách thức của toàn cầu hóa); Đặng Cảnh Khanh (Gia đình, trẻ em và sự kế thừa các giá trị truyền thống); Đặng Phương Kiệt (Gia đình Việt Nam những giá trị truyền thống và các vấn đề tâm - bệnh lý xã hội); Nguyễn Thế Long (Gia đình - Những giá trị truyền thống).
• Về thực trạng và xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam: Nguyễn Hữu Minh (Gia đình Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập từ cách tiếp cận so sánh); Nguyễn Linh Khiếu (Gia đình và phụ nữ trong biến đổi văn hóa xã hội ở nông thôn); Lê Thi (Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới); Dương Thị Minh (Gia đình Việt Nam và vai trò của người phụ nữ trong giai đoạn hiện nay); Lê Ngọc Văn (Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam); cùng các luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Bình (2002), Nghiêm Sĩ Liêm (2005), Nguyễn Thị Thọ (2006), Phạm Thị Bình (2008), Nguyễn Thị Minh Phương (2012), Đoàn Thị Thanh Huyền (2013), Lê Văn Hùng (2016).
• Về gia đình văn hóa và phong trào xây dựng gia đình văn hóa: Trần Hữu Tòng, Trương Thìn (Xây dựng Gia đình văn hóa trong sự nghiệp đổi mới); Hoàng Bích Nga (Để có một gia đình văn hóa); Vũ Ngọc Khánh (Văn hóa gia đình Việt Nam); Đỗ Thị Thạch (Về xây dựng Gia đình văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng Đại hội XI của Đảng); An Thị Ngọc Trinh (Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay); các bài báo của Trần Thị Tuyết Mai (2013), Phan Văn Phờ (2013).
• Về gia đình vùng đồng bằng sông Hồng: Mai Huy Bích (Đặc điểm gia đình đồng bằng sông Hồng); Khuất Thu Hồng (Gia đình truyền thống - Một số tư liệu nghiên cứu xã hội học); Tô Duy Hợp (Sự biến đổi của làng - xã Việt Nam hiện nay ở Đồng bằng sông Hồng); Phan Hồng Giang (Đời sống văn hóa ở nông thôn đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long); Lê Thị Thanh Hương (Ứng xử của người dân vùng Đồng bằng sông Hồng trong gia đình); Nguyễn Hữu Minh (Đời sống văn hóa của cư dân Hà Nội); Vũ Thị Huệ (2012); Nguyễn Thị Ngân (2013); Lê Văn Thư (2015).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu chỉ ra 5 khoảng trống lý luận và thực tiễn:

1. Cơ sở lý luận về việc phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam chưa được hệ thống hóa toàn diện.
2. Nội dung các giá trị gia đình truyền thống cần phát huy chưa được xác định đồng bộ và chuẩn hóa cho vùng đồng bằng sông Hồng.
3. Luận giải khoa học về tính tất yếu, sự cần thiết của việc phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng chưa sâu sắc.
4. Thực trạng phát huy giá trị gia đình truyền thống ở vùng đồng bằng sông Hồng chưa được đánh giá một cách bao quát trên cả ba phương diện: nội dung, phương thức và chủ thể thực hiện.
5. Chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, chuyên biệt về vấn đề này dưới góc độ chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và hệ thống khái niệm

• Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước về gia đình và xây dựng gia đình văn hóa.
• Khái niệm gia đình: Tiếp cận từ Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam và Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học, xác định gia đình là một hình thức cộng đồng xã hội đặc biệt, hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng, gắn kết về kinh tế - vật chất và ràng buộc nghĩa vụ, quyền lợi pháp lý.
• Khái niệm gia đình truyền thống: Là sản phẩm của xã hội nông nghiệp cổ truyền, tồn tại và phát triển ở cả nông thôn lẫn đô thị, mang tính ổn định, lưu truyền và phản ánh bản sắc văn hóa bản địa.
• Khung phân tích 4 nhóm giá trị gia đình truyền thống:
  1. Giá trị đạo đức: Chuẩn mực ứng xử giữa vợ chồng (tình nghĩa, thủy chung, hòa thuận); cha mẹ và con cái (từ, hiếu, hy sinh); ông bà và con cháu (gương mẫu, hiếu thảo); anh chị em (yêu thương, hòa thuận).
  2. Giá trị giáo dục: Giáo dục gia đạo, gia phong, gia lễ; giáo dục tri thức văn hóa, tinh thần hiếu học; giáo dục lao động, tính tự lập; giáo dục giới tính nền nếp.
  3. Giá trị tâm lý, tình cảm: Sự gắn kết huyết thống, chia sẻ, là chỗ dựa tinh thần và phục hồi tâm lý trước các biến động xã hội.
  4. Giá trị ý thức cộng đồng: Mối liên kết "nhà - làng - nước", tương thân tương ái, tinh thần yêu nước và trách nhiệm công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu liên ngành của chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học:

• Phương pháp lý thuyết: Phương pháp lôgic - lịch sử, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu văn bản, nghị quyết, chính sách.
• Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp: Tổng hợp số liệu thống kê từ các cơ quan chức năng, báo cáo chuyên ngành, các công trình nghiên cứu đã công bố.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng bảng hỏi cấu trúc nhằm khảo sát nhận thức, nội dung, cách thức tuyên truyền và hoạt động của các chủ thể phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa.

Tiêu chí	Nội dung phân bổ mẫu khảo sát
Quy mô mẫu	900 phiếu hỏi hợp lệ
Đối tượng khảo sát	Người dân đã qua giáo dục phổ thông, đủ năng lực nhận thức và đánh giá quá trình tiếp nhận giá trị gia đình
Địa bàn khảo sát	06 tỉnh, thành phố đại diện vùng đồng bằng sông Hồng (mỗi địa phương 150 phiếu)
Phân vùng Bắc ĐBSH	Hà Nội (trung tâm), Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên
Phân vùng Nam ĐBSH	Thái Bình, Nam Định
Thời gian khảo sát	Từ tháng 4 đến tháng 8 năm 2016

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 4 hướng chính: nghiên cứu lý luận chung về gia đình và giá trị truyền thống; nghiên cứu biến đổi gia đình dưới tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa; nghiên cứu tiêu chí và phong trào xây dựng gia đình văn hóa; nghiên cứu văn hóa gia đình tại đồng bằng sông Hồng. Chương này xác định các giá trị khoa học kế thừa và chỉ rõ 5 khoảng trống nghiên cứu, khẳng định sự cần thiết của việc triển khai đề tài dưới góc độ chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay

Chương 2 làm rõ các khái niệm công cụ (gia đình, gia đình truyền thống, giá trị gia đình truyền thống, gia đình văn hóa), đặc trưng của gia đình truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng gắn với nền văn minh lúa nước. Luận án phân tích chi tiết nội dung 4 nhóm giá trị cần phát huy, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải "gạn đục khơi trong" (loại bỏ tư tưởng gia trưởng, trọng nam khinh nữ, áp đặt "quyền huynh thế phụ", tâm lý bình quân cào bằng).

Chương 2 cũng xác lập hệ thống phương thức phát huy (tuyên truyền, giáo dục, thuyết phục, ám thị, nêu gương) và vai trò của 3 nhóm chủ thể (gia đình, cộng đồng xã hội/hệ thống chính trị cơ sở, nhà trường). Về mặt thực tiễn, luận án phân tích sự cần thiết của việc phát huy các giá trị này để đáp ứng các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng theo Quyết định số 795/QĐ-TTg ngày 23/5/2013 của Thủ tướng Chính phủ, đảm bảo tái sản xuất nguồn nhân lực chất lượng cao và giữ vững ổn định xã hội.

Chương 3: Thực trạng phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng và vấn đề đặt ra hiện nay

Dựa trên số liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát 900 phiếu tại 6 tỉnh, thành phố (Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên, Thái Bình, Nam Định), Chương 3 đánh giá toàn diện thực trạng phát huy các giá trị đạo đức, giáo dục, tâm lý tình cảm và ý thức cộng đồng; đánh giá việc thực hiện các phương thức tuyên truyền, nêu gương và sự phối hợp giữa các chủ thể. Luận án chỉ ra các thành tựu, hạn chế và nguyên nhân; từ đó nhận diện những vấn đề cấp bách đặt ra như: nguy cơ mai một các giá trị truyền thống trước văn hóa ngoại lai; sự suy giảm chức năng giáo dục gia đình; mâu thuẫn giữa lối sống cá nhân hiện đại và chuẩn mực đạo đức gia đình truyền thống.

Chương 4: Quan điểm và những giải pháp nhằm phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay

Chương 4 luận giải các quan điểm mang tính định hướng: quán triệt đường lối của Đảng về xây dựng gia đình; kết hợp hài hòa giữa kế thừa giá trị truyền thống và tiếp thu giá trị văn hóa tiến bộ; phát huy vai trò tổng hợp của các thiết chế xã hội. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: nâng cao nhận thức của các cấp ủy Đảng, chính quyền và người dân; hoàn thiện tiêu chí danh hiệu gia đình văn hóa phù hợp đặc thù vùng; đổi mới phương thức tuyên truyền, giáo dục trong nhà trường và gia đình; củng cố hiệu lực quản lý nhà nước về công tác gia đình ở cơ sở; đẩy mạnh các phong trào thi đua gắn với phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa cơ sở lý luận của chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học về việc kế thừa, phát huy giá trị gia đình truyền thống trong tiến trình xây dựng gia đình văn hóa ở một vùng địa bàn đặc thù; xác định rõ nội hàm, cấu trúc 4 nhóm giá trị cốt lõi và mối quan hệ biện chứng giữa các chủ thể, phương thức phát huy.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh thực trạng có căn cứ khoa học từ dữ liệu điều tra thực nghiệm tại 6 tỉnh, thành phố đại diện vùng đồng bằng sông Hồng; làm rõ những biến đổi, thành tựu và mâu thuẫn nảy sinh trong đời sống gia đình hiện nay; cung cấp cơ sở dữ liệu thực tế phục vụ công tác hoạch định chính sách xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội về vị trí của gia đình và ý nghĩa của việc giữ gìn gia phong, gia đạo, gia lễ trong xã hội đương đại.
2. Rà soát, chuẩn hóa và cụ thể hóa các tiêu chuẩn gia đình văn hóa theo hướng định lượng rõ ràng, tích hợp các giá trị đạo đức truyền thống phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường.
3. Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa gia đình, nhà trường và các đoàn thể chính trị - xã hội tại địa phương trong công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ.
4. Nâng cao năng lực quản lý nhà nước về công tác gia đình, kiện toàn đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở và bố trí nguồn lực phù hợp cho phong trào xây dựng gia đình văn hóa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát điển hình tại 06 trên tổng số 11 tỉnh, thành phố của vùng đồng bằng sông Hồng; phạm vi nội dung khu biệt chủ yếu vào 4 nhóm giá trị văn hóa - đạo đức gia đình truyền thống người Việt, chưa bao quát toàn bộ các sắc thái tập quán của các nhóm cộng đồng thiểu số sinh sống đan xen trong vùng. Dữ liệu khảo sát thực nghiệm tập trung vào giai đoạn 2016.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng địa bàn nghiên cứu ra toàn bộ 11 tỉnh, thành phố trong vùng; khảo sát sâu hơn sự biến đổi của các giá trị gia đình trong bối cảnh chuyển đổi số, sự phát triển của không gian mạng xã hội và tác động của di cư lao động trong các khu công nghiệp tập trung tại đồng bằng sông Hồng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Luận án là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, Xã hội học, Văn hóa học, Chính trị học và Công tác xã hội. Đồng thời, công trình cung cấp luận cứ thực tiễn cho cán bộ quản lý văn hóa, ban chỉ đạo phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" các cấp và chính quyền cơ sở vùng đồng bằng sông Hồng.
• Nội dung giá trị: Khung phân tích 4 nhóm giá trị gia đình truyền thống; phương pháp nhận diện và loại bỏ hủ tục lạc hậu; hệ thống dữ liệu điều tra xã hội học 900 mẫu tại 6 tỉnh, thành phố.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định những nhóm giá trị gia đình truyền thống cụ thể nào cần phát huy?

Luận án xác định 4 nhóm giá trị cốt lõi: giá trị đạo đức (thủy chung, hiếu nghĩa, hòa thuận); giá trị giáo dục (gia đạo, gia phong, gia lễ, rèn luyện lao động, tinh thần hiếu học); giá trị tâm lý - tình cảm (tổ ấm sẻ chia, chỗ dựa tinh thần); và giá trị ý thức cộng đồng (gắn kết nhà - làng - nước, tương thân tương ái).

2. Dữ liệu khảo sát thực nghiệm của luận án được thu thập với quy mô và cơ cấu ra sao?

Khảo sát được thực hiện từ tháng 4 đến tháng 8 năm 2016 với tổng số 900 phiếu hỏi phân bổ đều tại 6 tỉnh, thành phố đại diện vùng đồng bằng sông Hồng (mỗi địa phương 150 phiếu), bao gồm: Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên, Thái Bình và Nam Định. Đối tượng khảo sát là người dân đã qua giáo dục phổ thông.

3. Phương thức phát huy giá trị gia đình truyền thống gồm những hình thức nào?

Luận án chỉ ra 5 phương pháp cơ bản: tuyên truyền (qua phương tiện thông tin đại chúng, internet); giáo dục (tương tác hai chiều trong gia đình, nhà trường, xã hội); thuyết phục (sử dụng luận cứ định hướng hành vi); ám thị (tác động tâm lý qua biểu trưng, pa nô, khẩu hiệu cổ động); và nêu gương (sử dụng các điển hình tiên tiến, người có uy tín).

4. Vì sao việc phát huy giá trị gia đình truyền thống gắn liền với Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng theo Quyết định 795/QĐ-TTg?

Quy hoạch theo Quyết định số 795/QĐ-TTg đặt ra các chỉ tiêu phát triển kinh tế kỹ thuật cao (tỷ trọng GDP vùng đạt 28,7%, năng suất lao động tăng gấp 2,3 lần, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 80% vào năm 2020). Để đáp ứng nguồn nhân lực chất lượng cao và giữ vững ổn định xã hội trước mặt trái của kinh tế thị trường, gia đình phải phát huy vai trò là cái nôi nuôi dưỡng, giáo dục nhân cách và tái sản xuất lực lượng lao động lành mạnh.

5. Luận án lưu ý loại bỏ những yếu tố tiêu cực nào của gia đình truyền thống?

Quá trình kế thừa cần loại bỏ: tư tưởng gia trưởng, áp đặt ý chí của người lớn tuổi; định kiến trọng nam khinh nữ; tư tưởng "quyền huynh thế phụ"; quan niệm đạo đức phong kiến khắt khe gây bất bình đẳng giới; và tâm lý cào bằng, ỷ lại làm triệt tiêu tính sáng tạo của cá nhân.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận của chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học về gia đình truyền thống và gia đình văn hóa trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Thông qua phân tích thực tiễn và kết quả điều tra xã hội học tại 6 tỉnh, thành phố đại diện vùng đồng bằng sông Hồng, công trình đã làm rõ thực trạng, chỉ ra các mâu thuẫn nảy sinh và luận giải sự cần thiết của việc kế thừa các giá trị văn hóa tốt đẹp. Hệ thống quan điểm và giải pháp được đề xuất trong luận án có tính ứng dụng, đóng góp thiết thực vào công tác quản lý văn hóa và xây dựng đời sống gia đình bền vững tại khu vực đồng bằng sông Hồng hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1); Nghiên cứu mối quan hệ trong gia đình từ cách tiếp cận giới, bất bình đẳng trong thực hiện chiến lược dân số và phát triển bền vững ở Việt Nam, bạo lực gia đình, phân biệt đối xử giữa con trai, con gái, ly thân, ly hôn, tâm trạng phụ nữ đơn thân…(chương 2), để từ đó nghiên cứu xây dựng văn hóa gia đình và GĐVH. Dương Thị Minh, Gia đình Việt Nam và vai trò của người phụ nữ trong giai đoạn hiện nay [89], cũng đã bàn sâu về vấn đề nêu trên. Cuốn sách đã đề cập đến các nhân tố tác động đến sự biến đổi gia đình và vai trò người phụ nữ trong gia đình. Chỉ ra đặc điểm cơ bản của gia đình Việt Nam và xu hướng biến đổi vai trò của người phụ nữ trong giai đoạn hiện nay.

Trên cơ sở phân tích thực tiễn, tác giả đã đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của người phụ nữ trong việc xây dựng gia đình mới, GĐVH ở Việt Nam. Lê Ngọc Văn, Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam [154]. Cuốn sách được chia làm ba phần, cụ thể: Phần 1, tác giả đã khái quát và hệ thống hoá về những vấn đề cơ bản của gia đình và biến đổi gia đình; Phần 2, phân tích thực trạng biến đổi gia đình Việt Nam hiện nay ở nội dung biến đổi chức năng gia đình và cấu trúc gia đình. Trên cơ sở phân tích thực trạng ở phần 2, tác giả đã đưa ra quan điểm về gia đình đồng thời đề cập đến những vấn đề đặt ra từ sự biến đổi gia đình và đề xuất năm nhóm giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng gia đình trong thời kỳ CNH, HĐH ở nước ta trong phần 3.

Ngoài những cuốn sách nêu trên còn có một số Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng, xu hướng biến đổi của gia đình do tác động của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa như: 16 Nguyễn Thanh Bình, Những vấn đề cấp bách trong giáo dục con ở lứa tuổi thiếu niên trong gia đình thành phố hiện nay [11]. Tác giả đã phân tích, làm rõ vai trò của giáo dục gia đình, những vấn đề cấp bách đặt ra hiện nay trong giáo dục gia đình, nhất là giáo dục con ở lứa tuổi thiếu niên ở gia đình thành phố trong bối cảnh KTTT, mở cửa và hội nhập quốc tế. Từ đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp phù hợp góp phần tăng cường vai trò, chức năng giáo dục gia đình đối với con cái, lứa tuổi thiếu niên ở thành phố. Nghiêm Sĩ Liêm, Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay [68].

Luận án đã làm rõ các khái niệm “Gia đình”, “Giáo dục gia đình”, “Vai trò của giáo dục gia đình”, “Thế hệ trẻ”, chỉ ra đặc điểm cũng như nội dung của giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ. Luận án đã xác định được những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục gia đình, đánh giá thực trạng giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ ở nước ta và phân tích được những nguyên nhân cơ bản của thực trạng cũng như những vấn đề đặt ra cần phải giải quyết như: vẫn còn nhiều bất cập trong việc giáo dục đạo đức, học tập văn hóa, giáo dục lao động và rèn luyện tính tự lập cho trẻ giữa các vùng, miền, các giới; giáo dục giới tính cho thế hệ trẻ chưa được các gia đình quan tâm đúng mực… Từ đó, đề xuất phương hướng và giải pháp góp phần nhằm nâng cao vai trò của giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ ở nước ta trong thời kỳ đổi mới. Nguyễn Thị Thọ, Đạo đức gia đình trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay [125]. Luận án đã phân tích, làm rõ vai trò của đạo đức gia đình, tác động của KTTT đến đạo đức gia đình trong giai đoạn hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm góp phần xây dựng, hoàn thiện đạo đức gia đình theo hướng tiến bộ, tích cực.

Phạm Thị Bình, Tác động của kinh tế thị trường đến chức năng gia đình ở Việt Nam hiện nay [12]. Luận án đã làm rõ được vai trò, chức năng của gia đình và phân tích thực trạng tác động của KTTT đến chức năng gia đình để từ đó đề ra các giải pháp phù hợp, khả thi nhằm củng cố và phát huy những mặt tích cực, hạn chế những tác động tiêu cực trong thực hiện chức năng gia đình ở Việt Nam hiện nay. Nguyễn Thị Minh Phương, Định hướng giáo dục cho con trong các gia đình nông thôn ngày nay [98]. Luận án phân tích, làm rõ đặc điểm gia đình nông 17 thôn hiện nay và tập trung phân tích quá trình tương tác trong giáo dục con cái, những tác động của gia đình đến quá trình học tập, kết quả học tập của học sinh.

Luận án chỉ rõ đường hướng lựa chọn giáo dục của gia đình trong bối cảnh chuyển đổi của làng xã hiện nay. Kết quả nghiên cứu của luận án cho thấy, gia đình tiếp tục giữ chức năng giáo dục con cái, nhưng yếu kém trong khả năng kiểm soát kiến thức mà các con được dạy ở trường. Từ đó, đề ra giải pháp góp phần nâng cấp, cải thiện giáo dục nhằm đáp ứng xu hướng nguyện vọng và mong đợi giáo dục đối với con cái ở gia đình nông thôn trong bối cảnh hiện nay. Đoàn Thị Thanh Huyền, Giáo dục pháp luật cho con cái trong gia đình hiện nay [54].

Luận án đã nghiên cứu tình hình người chưa thành niên vi phạm pháp luật và nhận thức của các bậc cha mẹ về vấn đề này nhằm nhận diện thực trạng giáo dục pháp luật cho con cái lứa tuổi Trung học cơ sở, Trung học phổ thông trong các gia đình tại tỉnh Quảng Ninh hiện nay. Từ đó, đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả, chất lượng giáo dục pháp luật cho con cái trong gia đình hiện nay. Lê Văn Hùng, Sự biến đổi của văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay [52]. Luận án đã góp phần làm rõ quan niệm về văn hóa gia đình và biến đổi văn hóa gia đình.

Phân tích những yếu tố chủ yếu tác động chủ yếu đến sự biến đổi văn hóa gia đình như: TCH, CNH, đô thị hóa, KTTT hướng xã hội chủ nghĩa, chính sách, pháp luật của Nhà nước và sự biến đổi của quy mô, cấu trúc, chức năng của gia đình. Đánh giá thực trạng sự biến đổi văn hóa gia đình Việt Nam và nêu ra bốn vấn đề đang đặt ra hiện nay cần giải quyết: nhiều mâu thuẫn mới phát sinh trong gia đình do việc đề cao thái quá các giá trị, chuẩn mực văn hóa của gia đình hiện đại làm giảm tính bền vững của gia đình Việt Nam; bạo lực gia đình diễn biến phức tạp, khó kiểm soát phá vỡ giá trị, chuẩn mực hòa thuận, yêu thương trong gia đình Việt Nam hiện nay; sự gia tăng các hiện tượng ngoại tình, ly thân, ly hôn và xuất hiện một bộ phận giới trẻ coi thường các giá trị, chuẩn mực văn hóa của GĐTT, cổ xúy cho văn hóa, lối sống phương Tây. Từ đó, luận án đề xuất bốn giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay, cụ thể: đẩy mạnh phát triển kinh tế và các dịch vụ tư vấn, hỗ trợ gia đình; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục chính sách, pháp luật về gia đình; tôn trọng và đề cao các 18 giá trị, chuẩn mực trong quan hệ hôn nhân, gia đình; đẩy mạnh hoạt động xây dựng GĐVH nhằm tôn vinh các giá trị, chuẩn mực tốt đẹp của văn hóa gia đình Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về gia đình văn hóa và xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam Trần Hữu Tòng, Trương Thìn, Xây dựng Gia đình văn hóa trong sự nghiệp đổi mới [135].

Cuốn sách bao gồm tập hợp nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu khác nhau về gia đình, xây dựng GĐVH trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam. Trong bài Gia đình Việt Nam và xây dựng văn hóa gia đình trong công cuộc đổi mới ở nước ta của Lê Thi, tác giả đã chỉ ra rằng: gia đình Việt Nam chịu sự tác động mạnh của điều kiện kinh tế, xã hội đương thời nhưng lại có tính ổn định và độc lập tương đối trong sự phát triển. Nó có tính quy luật vận động riêng, trong đó, các “quan hệ kinh tế không đóng vai trò yếu tố cơ bản quyết định cuối cùng mà là các quan hệ máu mủ, tình cảm và trách nhiệm” [122]. Chúng ta không thể đơn giản chỉ lấy yếu tố kinh tế, sự biến động của xã hội để giải thích mọi hiện tượng xảy ra trong đời sống tinh thần, tình cảm và biến đổi các mối quan hệ trong gia đình.

Phải xem xét, nghiên cứu sự biến đổi cấu trúc, chức năng, các mối quan hệ trong gia đình từ cả hai phía: nội tại trong mỗi gia đình và sự tác động của yếu tố kinh tế, xã hội. Cũng trong bài viết, tác giả đã phân tích sự tác động của yếu tố khoa học kỹ thuật, kinh tế, xã hội. làm biến đổi văn hóa trong gia đình theo cả hướng tích cực và tiêu cực. Vì vậy, xây dựng GĐVH hiện nay cần thiết phải kết hợp hài hòa văn hóa GĐTT với các giá trị văn hóa hiện đại.

Việc tiếp thu các giá trị tinh thần mới của gia đình hiện đại không mâu thuẫn với việc giữ gìn, phát huy giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp, vốn có của gia đình Việt Nam. Hoàng Bích Nga, Để có một gia đình văn hóa [93]. Cuốn sách đã phân tích tương đối hoàn chỉnh các yếu tố để có một gia đình văn hóa như: tình yêu và hôn nhân, các giai đoạn phát triển của gia đình; sự giáo dục của cha mẹ đối với con cái, các mối quan hệ trong gia đình như làm chồng, làm vợ, làm ông, làm bà, làm con, làm cháu… và quan hệ với láng giềng, quê hương, đất nước.