I. Tổng quan về hệ thống thuỷ lợi hồ IaM la
Hệ thống thuỷ lợi hồ IaM'la là một công trình đầu mối quan trọng được xây dựng tại huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai, nhằm giải quyết vấn đề thiếu nước tưới cho nông nghiệp. Công trình này được thiết kế để cung cấp nước tưới cho 5.150 hectare đất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt cho khoảng 36.000 dân. Vị trí địa lý của công trình nằm trong vùng lưu vực sông M'la, từ xã M'la đến xã Phú Cần, cách thành phố Plâyku 120 km về phía Đông - Nam. Việc xây dựng hệ thống thuỷ lợi này là cần thiết để thực hiện mục tiêu hiện đại hóa, công nghiệp hóa và phát triển nông thôn, góp phần xoá đói giảm nghèo cho địa phương.
1.1. Vị trí và địa lý công trình
Công trình hồ chứa nước IaM'la nằm ở toạ độ từ 13°08' đến 13°18' vĩ độ Bắc, 108°35' đến 108°52' kinh độ Đông. Khu vực dự án thuộc vùng lưu vực sông M'la với địa hình phức tạp, núi cao từ 800m đến 1.000m. Lòng hồ có dạng thung lũng hẹp, dài khoảng 2.800m, rộng trung bình 1.000m, nằm giữa các dãy núi cao. Tuyến đập được chọn tại vị trí sông M'la có chiều rộng khoảng 43m, với cao độ đáy sông là 183,5m.
1.2. Thành phần và nhiệm vụ công trình
Hệ thống công trình bao gồm ba hạng mục chính: đập đất ngăn sông tạo thành hồ chứa nước, công trình tràn xả lũ xuống hạ lưu, và cống ngầm lấy nước vào hệ thống tưới. Ngoài cung cấp nước tưới, công trình còn có nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt, nuôi trồng thủy sản, kết hợp giao thông thủy và cải tạo môi trường sinh thái trong vùng, tạo lợi ích tổng hợp cho phát triển kinh tế địa phương.
II. Điều kiện tự nhiên và địa chất
Điều kiện tự nhiên của khu vực công trình hệ thống thuỷ lợi hồ rất phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến thiết kế và thi công. Khu vực lòng hồ được bao bọc bởi các dải núi cao trên 300m, dày 3-5 km. Về địa hình, vùng khu tưới có độ dốc từ 3-15 độ, cao độ dao động từ 183m đến 118m, có nhiều suối nhỏ chảy vào sông M'la theo hướng vuông góc. Địa chất công trình chủ yếu là đá Granit ít nứt nẻ, phía trên bao phủ bởi trầm tích hiện đại với chiều dày trung bình 2-3m, cho phép hồ chứa nước giữ nước đến cao trình 206,9m.
2.1. Đặc trưng địa hình
Địa hình khu vực công trình đầu mối rất đa dạng, gồm dạng bào mòn và tích tụ. Tuyến đập nằm ở khu vực sông hẹp, được bao quanh bởi núi cao tương đối dốc. Vùng tuyến tràn xả lũ nằm ở bên bờ trái với cao độ từ 200-240m, cách tuyến đập khoảng 500m về phía hạ lưu là các khu đồi thấp và sườn đồi bằng phẳng, thuận lợi cho bố trí mặt bằng thi công hệ thống thuỷ lợi.
2.2. Địa chất và khả năng giữ nước
Địa tầng ở khu vực đầu mối gồm các lớp đất khác nhau: Lớp 1 là cát hạt thô chứa nhiều cuội sỏi, bão hoà nước, có hệ số thấm rất cao (K = 5,30x10⁻² - 7,90x10⁻² cm/s). Đá gốc là Granit ít nứt nẻ, đảm bảo hồ chứa nước có khả năng giữ nước tốt. Phần thượng lưu có tầng phủ mỏng ít xảy ra sạt lở, nhưng khu vực thung lũng hẹp có nguy cơ tái tạo bờ hồ khi mực nước dâng.
III. Ý nghĩa kinh tế xã hội của dự án
Dự án xây dựng hệ thống thuỷ lợi hồ IaM'la có ý nghĩa rất lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội của huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai. Huyện này trước đây còn nghèo nàn, lạc hậu, sản xuất nông nghiệp không ổn định với năng suất thấp do thiếu nước tưới. Việc hoàn thành hệ thống thuỷ lợi sẽ tạo điều kiện ổn định cho 5.150 hectare đất canh tác, giúp nông dân có thể trồng trọt theo quy hoạch quanh năm. Công trình cũng cung cấp nước sinh hoạt cho 36.000 dân, cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống. Hơn nữa, hệ thống thuỷ lợi tạo cơ hội phát triển đa ngành: nuôi trồng thủy sản, giao thông thủy, du lịch và cải tạo môi trường sinh thái.
3.1. Tác động đến phát triển nông nghiệp
Hệ thống thuỷ lợi cung cấp nước tưới ổn định cho 5.150 hectare, cho phép nông dân thực hiện các vụ mùa liên tục thay vì mùa một lần. Điều này nâng cao năng suất cây trồng, tăng thu nhập nông dân, giảm rủi ro từ hạn hán. Huyện Krông Pa từ đó trở thành vùng sản xuất nông nghiệp ổn định, góp phần vào kinh tế nông thôn toàn tỉnh.
3.2. Lợi ích xã hội và môi trường
Ngoài nước tưới, công trình cung cấp nước sinh hoạt cho 36.000 dân, cải thiện điều kiện sống. Hệ thống thuỷ lợi tạo cơ hội phát triển nuôi trồng thủy sản, giao thông thủy, và cải tạo môi trường sinh thái. Công trình giúp huyện thực hiện mục tiêu xoá đói giảm nghèo, hiện đại hóa nông thôn, tạo việc làm thêm cho người dân địa phương.
IV. Các công trình thành phần của hệ thống
Hệ thống thuỷ lợi hồ IaM'la được thiết kế gồm ba công trình thành phần chính, mỗi công trình có vai trò riêng trong hoạt động của toàn bộ hệ thống. Đập đất ngăn sông là công trình chính, tạo thành hồ chứa nước với dung tích chứa để cung cấp nước tưới cho mùa khô. Công trình tràn xả lũ được bố trí để xả nước khi mực nước tăng cao vào mùa mưa, bảo vệ độ an toàn của đập đất. Cống ngầm lấy nước lấy nước từ hồ chứa và điều tiết vào hệ thống tưới, với các công trình phụ trợ như trạm bơm, kênh chính, kênh cấp để phân phối nước đến từng khu vực canh tác theo nhu cầu.
4.1. Đập đất và hồ chứa nước
Đập đất tạo thành hồ chứa nước có dung tích thiết kế để lưu trữ nước mưa mùa tây bắc phục vụ tưới nước mùa khô. Tuyến đập được xây dựng tại vị trí sông M'la hẹp, giữa hai bờ núi cao. Hồ chứa có khả năng giữ nước đến cao trình 206,9m nhờ nền đá Granit ít nứt nẻ, tầng phủ dày. Công trình được thiết kế chống chịu lũ lụt, bảo vệ hạ lưu khỏi lũ lụt đột ngột.
4.2. Công trình tràn xả lũ và cống lấy nước
Công trình tràn xả lũ được đặt ở bên bờ trái, cao độ 202,9m, cách tuyến đập khoảng 500m, xả nước khi mực nước vượt mức thiết kế để bảo vệ hệ thống thuỷ lợi. Cống ngầm lấy nước bố trí ở bên bờ phải với địa hình phẳng thuận lợi, lấy nước từ hồ chứa vào hệ thống tưới qua các công trình điều tiết và phân phối nước đến từng vùng canh tác.
