Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về dạy học trải nghiệm 1. Khái niệm trải nghiệm Trải nghiệm là quá trình HĐ năng động để thu thập kinh nghiệm theo từ điển bách khoa toàn thư. Theo Từ điển Tiếng Việt: Trải có nghĩa là “Từng biết, từng qua, từng sống” [55, tr.
Nghiệm là “Suy xét, ngẫm”. Như vậy, trải nghiệm chính là làm và suy nghĩ (tư duy) [55, tr. Theo Hệ thống từ điển chuyên ngành mở: Trải nghĩa là “đã từng biết, từng sống qua hoàn cảnh nào đó trong cuộc đời”. Nghiệm là “xem xét” [55].
Những hiểu biết do quá trình HĐ thực tiễn của mỗi cá nhân hoặc tập thể mang lại, qua quá trình chọn lọc, xử lý thành tri thức có một giá trị nào đó được thừa nhận ta hiểu là kinh nghiệm. Tạo ra những hiểu biết do từng trải qua công việc, thu được kết quả và rút ra kinh nghiệm gọi là trải nghiệm. Trải nghiệm đôi khi gần nghĩa với “thử nghiệm” do chủ thể để có được những kinh nghiệm có thể GQVĐ nhiều lần và có những kết quả nhất định. Quan niệm về học trải nghiệm và dạy học trải nghiệm 1.
Học và dạy trải nghiệm Theo hệ thống từ điển chuyên ngành mở: Dạy là “truyền lại tri thức hoặc KN một cách ít nhiều có hệ thống, có phương pháp”, còn Học tập có nghĩa là “học và luyện tập cho biết, cho quen”; còn Học là “Thu nhận kiến thức, luyện tập KN được truyền giảng hoặc từ sách vở” [55]. HTTN: Với quan niệm về học tập qua trải nghiệm, nhà nghiên cứu John Dewey đã nêu khi người học tham gia vào các HĐTN, họ suy ngẫm, phản hồi lại, từ đó họ đúc rút lại những điều cần ghi nhớ, có ích để GQVĐ trong thực tiễn [34]. Quan điểm của nhà giáo dục Mỹ, David Kold cho rằng HTTN là quá trình chuyển hóa kinh nghiệm hình thành kiến thức, NL, phát triển thành KN và làm sáng tỏ các giá trị có thể cải tiến liên tục chất lượng, trình độ của việc học [58]. 12 HTTN được diễn ra theo một “quy trình hóa” việc học, HS bắt đầu HĐ học bằng kinh nghiệm cụ thể, sử dụng kinh nghiệm của mình để tham gia các HĐ như sắm vai, dự án, trò chơi, khám phá… Qua đó HS nhận được sự phản hồi tích cực từ GV và HS khác xung quanh.
Các thông tin trong quá trình HĐ được thảo luận và phân tích, từ đó rút ra khái niệm. Như vậy, qua HĐ trải nghiệm, người học hình thành tri thức mới bằng chính các HĐ của họ. Như vậy, HTTN được hiểu là HĐ học thông qua làm, thực tế về lĩnh vực học tập từ đó rút ra được chân lý của vấn đề cần giải quyết giúp mở mang hiểu biết và phát triển KN GQVĐ trong thực tiễn. DHTN: Bên cạnh HĐ học thì HĐ dạy cũng có vị trí, vai trò hết sức quan trọng.
Theo đó, người GV với HĐ dạy sẽ phải thiết kế và tổ chức các HĐ theo tiến trình để người học trải nghiệm thực tế cho đến khi hình thành NL ở người học đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn. Trong bài viết về lý thuyết học tập trải nghiệm, tác giả Nguyễn Thị Hằng (2017), trích dẫn “Giáo dục trải nghiệm là một phạm trù bao hàm nhiều PP trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển KN, định hình các giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội” [27]. Thông qua HĐ dạy được chuẩn bị nhiều tình huống để HS được khám phá, TN đến khi tìm ra các ý tưởng, mối liên hệ cơ bản với nội dung học [7], [23]. Như vậy: DHTN là HĐ mà GV tổ chức, điều khiển, hỗ trợ HS thông qua đưa HS tham gia trực tiếp vào các HĐTN các nội dung học tập, từ đó giúp HS hệ thống hóa và chiếm lĩnh tri thức, KN GQVĐ.
Dạy học trải nghiệm môn Toán - DHTN: đó là quá trình định hướng người học theo đó kiến thức, NL được tạo thành thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm - Theo Bùi Ngọc Diệp, HĐTN sáng tạo là HĐ mang tính xã hội, thực tiễn đến với môi trường GD trong nhà trường để HS tự chủ trải nghiệm trong tập 13 thể, qua đó hình thành và thể hiện được phẩm chất, NL, nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê, bộc lộ và điều chỉnh cá tính, giá trị; nhận ra chính mình cũng như khuynh hướng phát triểncủa bản thân; bổ trợ cho và cùng với các HĐ dạy học trong CT GD thực hiện tốt nhất mục tiêu GD [12]. - DHTN môn Toán: Là quá trình định hướng HS tự mình và trực tiếp HĐ với đối tượng HT; quan sát, phân tích, dự đoán trong môn học hoặc trong thực tiễn để phát hiện các tri thức toán học mới và chuyển hóa kinh nghiệm HT của bản thân dưới sự định hướng của GV. - Tổ chức DHTN môn Toán: Là quá trình GV lựa chọn, xây dựng nội dung HT phù hợp với mục tiêu; thiết kế các HĐTN; tổ chức HS HĐ trong thực tế đối với môn học hoặc trong thực tiễn (môi trường trải nghiệm); lựa chọn các phương pháp DH và kĩ thuật DH phối hợp và đánh giá theo định hướng phát triển NL của HS. Bản chất của dạy học trải nghiệm DHTN là quá trình tổ chức HĐTN trong quá trình dạy học mô tả bằng sơ đồ 1.
Sơ đồ khái quát bản chất của DHTN. + Khởi đầu là vốn kinh nghiệm đã có của HS, GV đặt ra tình huống/vấn đề HS tự lực giải quyết bằng kinh nghiệm (kiến thức và kỹ năng). + GV chuẩn bị và cho HS xem những đoạn phim, video. về tình huống liên quan tới vấn đề cần giải quyết hoặc cho họ quan sát sự thực hiện công việc kết hợp sự định hướng chú ý khi quan sát.
14 + GV biên soạn tài liệu hướng dẫn để HS tự nghiên cứu giải quyết vấn đề. Tài liệu này có thể biên soạn dưới dạng chương trình hóa. Sau khi GQVĐ HS sẽ học được khái niệm mới. + GV có thể gợi ý hoặc dẫn dắt tư duy HS bằng các câu hỏi gợi mở (gọi là trợ giúp) để HS từng bước GQVĐ.
Sau khi giải quyết được, HS sẽ học được khái niệm mới. Cuối mỗi bài học hay chủ đề học tập, GV yêu cầu HS viết nhật ký học tập về nội dung đã học, có ý tưởng hay cách làm khác như thế nào,. để họ tự suy ngẫm và rút ra khái niệm mới. Từ những phân tích trên đây cho thấy bản chất của DHTN là một quá trình do GV điều khiển trong đó, GV tổ chức cho HS tự để giải quyết vấn đề học tập hay thực tế nghề nghiệp đặt ra.
GV chỉ là người hỗ trợ khi cần. Nói cách khác, một quá trình dạy học mà GV tổ chức để HS được trải nghiệm các HĐ giải quyết vấn đề mà qua đó có thể tích lũy được những khái niệm mới. Đặc trưng của quá trình dạy học trải nghiệm - Đảm bảo được mục tiêu dạy học mà còn dạy cho người học “cách học”, nâng cao năng lực tự học và khả năng học tập suốt đời. - Sự phản hồi thông tin của HS trong quá trình DH là phản hồi có chọn lọc, có phản biện.
- Phần lớn kinh nghiệm của HS không phải từ HĐ do GV cung cấp, bố trí thực hành, mà là những trải nghiệm từ thực tiễn. - Người học - đối tượng của HĐ dạy, nhưng cũng là chủ thể của HĐ học - được cuốn hút vào HĐ học tập do GV tổ chức và điều khiển, qua đó tự lực tìm tòi, khám phá chứ không phải thụ động tiếp thu. - Quá trình tương tác giữa các thành viên thường xuyên, tích cực trong quá trình làm, thử nghiệm, trao đổi chia sẻ kinh nghiệm,… Trên đây là những nội dung đặc trưng cơ bản của DHTN. Khi bàn về DHTN, nhiều tác giả cho rằng đây là một quan điểm dạy học dựa trên việc tổ chức cho người học HĐ học tập, trải nghiệm nhằm rút kiến thức, kỹ năng giải quyết vấn đề đặc biệt các 15 vấn đề thực tiễn.
Tóm lại: Đặc trưng của DHTN là quá trình người học được tiếp cận, làm việc trực tiếp trên đối tượng HT dựa trên kinh nghiệm của bản thân và người khác để có được kinh nghiệm mới nhờ quá trình chuyển hóa kinh nghiệm thông qua các HĐTN nhằm nâng cao kiến thức, KN GQVĐ thực tiễn. Yêu cầu của dạy học trải nghiệm Kết hợp với các nghiên cứu lý luận về DHTN cùng với nghiên cứu về CTGDPT, tác giả đưa ra một số yêu cầu chung về DHTN như sau: - Đảm bảo mục tiêu, nội dung, đặc điểm và yêu cầu của môn học. - Đảm bảo tính kế thừa kinh nghiệm sẵn có của HS về tri thức bộ môn; tôn trọng KN của HS. - Đảm bảo tính tích cực tự giác trong HĐTN của HS.
- Đảm bảo vai trò HS là trung tâm của HĐTN trong quá trình DHTN và vai trò GV là người chủ đạo tổ chức HĐTN đó. - HĐDHTN kết hợp với dạy học tích hợp với các bộ môn khác. Các loại hình tổ chức dạy học trải nghiệm môn Toán * Hoạt động câu lạc bộ Câu lạc bộ là hình thức sinh hoạt ngoại khóa của những nhóm học sinh cùng sở thích, nhu cầu, năng khiếu. dưới sự định hướng của GV nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các HS với nhau và giữa HS với GV, với những người lớn khác.
Hoạt động của câu lạc bộ mở ra cơ hội để HS được chia sẻ những kiến thức, hiểu biết của mình về các lĩnh vực mà các em quan tâm, qua đó phát triển các KN của HS như: KN giao tiếp, lắng nhe và biểu đạt ý kiến, trình bày suy nghĩ, ý tưởng, KN viết bài, KN chụp ảnh, KN hợp tác, làm việc nhóm, ra quyết định và GQVĐ. Câu lạc bộ hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, thống nhất, có lịch sinh hoạt định kì. Ví dụ câu lạc bộ học thuật: Toán học tuổi trẻ 16 * Tổ chức trò chơi Trò chơi phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn và gây hứng thú cho HS; giúp HS dễ tiếp thu kiến thức mới; giúp chuyển tải nhiều tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau; tạo được bầu không khí thân thiện; rèn luyện cho HS tác phong nhanh nhẹn. * Tổ chức diễn đàn Diễn đàn là một hình thức tổ chức HĐ được sử dụng để thúc đẩy sự tham gia của HS thông qua việc các em trực tiếp, chủ động bày tỏ ý kiến của mình với đông đảo bạn bè, nhà trường, GV, cha mẹ và những người lớn khác có liên quan.