Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu về mô hình trường học gắn với thực tiễn 1. Trên thế giới Năm 1848, ở Pháp xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề”. Pháp là một trong những nước đã phát triển hướng học, hướng nghiệp và tư vấn nghề sớm nhất trên thế giới và cuốn sách này cũng được xem là cuốn sách đầu tiên nói về hướng nghiệp.
Nội dung cuốn sách đề cập đến sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển của công nghiệp. Từ đó đã rút ra những kết luận coi hướng nghiệp là một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng phát triển và cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển.Năm 1897, ở nước Nga, cuốn sách về hướng nghiệp “Lựa chọn khoa và điểm qua chương trình đại học tổng hợp”, trong đó nêu rõ ý nghĩa về lựa chọn nghề khi thi vào trường đại học lần đầu tiên được xuất bản (tác giả là giáo sư trường đại học tổng hợp Pêtecbua B. Nhưng việc chọn nghề ở 6 nhiều nước trên thế giới chỉ giới hạn trong sự bất bình đẳng xã hội. Tất cả những tác phẩm nghiên cứu về hướng nghiệp chỉ nhằm vào mục đích tăng cường lợi nhuận thông qua việc bóc lột tối đa sức lực của người lao động.
Năm 1909, Frank Parsons bàn đến hướng nghiệp cho HS dựa trên năng lực, năng khiếu, hứng thú, sở thích của cá nhân [28].Krupskaia có nhiều bài viết khẳng định hiệu quả lao động phần lớn phụ thuộc vào sự phù hợp của con người đối với nghề nghiệp [1]. “Đầu thế kỷ 20, Mỹ, Anh, Pháp, Thụy Điển đều xuất hiện cơ sở dịch vụ hướng nghiệp. Ở Nga, những thập kỉ đầu thế kỉ 20, công tác hướng nghiệp rất được chú trọng, làm cơ sở để phát triển nguồn nhân lực phục vụ nền công nghiệp hóa đất nước bấy giờ. Tư vấn hướng nghiệp được hầu hết các quốc gia trên thế giới quan tâm, trong nửa đầu thế kỉ 20, do tăng trưởng nền công nghiệp hóa, nhiều tác giả Keller và Viteles, 1937; Watts, 1966; Super, 1974 đề cập đến 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác phẩm Parson ở Hoa Kì trong những năm 1900, tác phẩm của Lahy trong lựa chọn nhân sự ở Pháp năm 1910; nỗ lực của Gemelli trong lựa chọn nhân sự ở Ý năm 1912, và sự tập trung vào hướng nghiệp của Christianen ở Bỉ năm 1911,1912 và những tác phẩm tiên phong ở Genneva và London năm 1914 và 1915 do Reuchlin miêu tả (1964) những nỗ lực ban đầu trong thiết lập tư vấn và hướng nghiệp ở Hoa Kì và Châu Âu” Năm 1937, Keller và Viteles đưa ra tầm nhìn toàn thế giới về tư vấn và hướng nghiệp, họ khảo sát so sánh các quốc gia ở Châu Âu, châu Á.
Ở một số quốc gia, các thuật ngữ như “hướng dẫn nghề - vocational guidance” , “tư vấn nghề - vocational counselling”, “thông tin, tư vấn và hướng dẫn – information, advice ad guidance” đều chỉ các hoạt động tư vấn và hướng nghiệp. Suốt thế kỉ 20 và đầu thập kỉ thế kỉ 21, tư vấn và hướng nghiệp phát triển mạnh mẽ trong môi trường giáo dục. Ngoài bối cảnh đặc thù của mỗi quốc gia, giáo dục hướng nghiệp ở các nước đều xuất hiện các vấn đề chung cả lí luận và thực tiễn cần làm rõ nhằm tìm ra con đường khả thi và hiệu quả cho hoạt động giáo dục hướng nghiệp. Vào năm 1930, ở Matxcơva đã thành lập phòng thí nghiệm Trung ương về tư vấn nghề và lựa chọn nghề trực thuộc Trung ương đoàn thanh niên Cộng sản Lênin, trong đó phòng thí nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu, tổng kết và phổ biến những kinh nghiệm tiêu biểu của các cơ 7 quan tư vấn nghề, đặc biệt là việc lựa chọn nghề của tuổi trẻ trong các trường phổ thông kĩ thuật.
Năm 1977, các tác giả Morgan và Hart đã nhấn mạnh vai trò của giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường, khẳng định giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường cần phải khuyến khích học sinh suy nghĩ về bản thân mình và về thế giới công việc, yêu cầu học sinh cần có kiến thức, hiểu biết và kĩ năng trong quá trình chọn nghề trước khi đưa ra quyết định nghề nghiệp thông minh.Herring khuyến khích các giáo viên phối hợp định hướng nghề cho học sinh thông qua những bài giảng hàng ngày trên lớp, tổ chức hoạt động tập thể hoặc các sự kiện đặc 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biệt như đi dã ngoại, lựa chọn sách, phim, clip và các phương tiện đại chúng khác. Các tác giả này đã khái quát mục tiêu hướng nghiệp cho từng cấp học và những cách thức để tiến hành những mục tiêu đó. Như vậy, hướng nghiệp đã xuất hiện từ rất lâu trên thể giới và các công trình nghiên cứu về hướng nghiệp đều khẳng định vai trò của hướng nghiệp đối với thanh niên, học sinh. Vấn đề giáo dục hướng nghiệp và học nghề của học sinh phổ thông là một căn bản không thể thiếu được trong giáo dục, nhấn mạnh việc học sinh có cơ hội phát triển năng lực của mình bằng cách tham gia các hoạt động nghề nghiệp song song với việc học tập tri thức Giáo dục nghề trong trường trung học rất được chú trọng tại Hoa Kỳ.
Trong bài “Lợi ích của việc dạy nghề ở trường trung học” (ngày 13 tháng 9 năm 2017, ThinkTank Learning) đã viết “Đối với một số học sinh, có thể là theo học một trường kỹ thuật và làm việc để đạt được chứng chỉ, nhưng đối với nhiều học sinh khác, điều đó chỉ đơn giản là tận dụng các chương trình dạy nghề của trường trung học đang học để bổ sung cho giáo dục nghề nghiệp của họ”. Quan tâm ngày càng tăng trong việc dạy nghề ở Hoa Kỳ. Nhận xét của Thomas về đào tạo nghề nghiệp ở trường trung học phản ánh thái độ ngày càng phổ biến ở Hoa Kỳ rằng đào tạo kỹ thuật rộng rãi hơn có thể có một số lợi thế cho học sinh. Theo truyền thống, Hoa Kỳ đã tụt hậu rất xa so với các nước châu Âu khi quan tâm đến đào tạo nghề.
Nhiều quốc gia ở châu Âu đưa ra hai con đường thay thế thông qua trường trung học: trường dạy nghề, cho những người chuẩn bị gia nhập lực lượng lao động và trường dự bị đại học, cho những người dự định tiếp tục học đại học. Ở Hoa Kỳ, mặt khác, đào tạo nghề đã có một sự kỳ thị liên quan đến nó. Trong lịch sử, các trường học thuật và dạy nghề thiên đường được coi là hai lựa chọn hợp lệ như nhau cho sinh viên lựa chọn giữa. Thay vào đó, các trường trung học hàn lâm đã được coi là con đường mặc định của các học sinh, và các 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường dạy nghề đã được coi là một lựa chọn không mong muốn.
Như Patricia Hsieh, chủ tịch của San Diego Miramar College, đã nói với Inside Lower Ed trong một cuộc phỏng vấn cho một bài báo về khuôn mặt của các trường dạy nghề kỳ thị: Đây được coi là sự lựa chọn thứ hai, hạng hai. Chúng tôi thực sự cần thay đổi cách mọi người nhìn thấy giáo dục kỹ thuật và dạy nghề. Sự thay đổi đó có thể đang bắt đầu xảy ra, mặc dù. Ngày càng nhiều, các nhà giáo dục và các nhà hoạch định chính sách ở Hoa Kỳ bắt đầu nhận ra rằng việc khuyến khích tất cả sinh viên gắn bó với con đường học thuật thuần túy có thể không được ai quan tâm nhất.
Ví dụ, vào năm 2015, Forbes đã có một bài viết về lý do tại sao chúng tôi rất cần phải mang lại đào tạo nghề trong trường học. Trong khi đó, một bài báo trên Đại Tây Dương đã hỏi: Giáo dục nghề nghiệp có thể là câu trả lời cho các trường trung học không? Mark Phillips, giáo sư danh dự của giáo dục trung học tại Đại học bang San Francisco, mô tả cách làm việc với Bộ Giáo dục Na Uy Thay đổi quan điểm của ông về đào tạo nghề. Ông nói rằng đó là mở mắt tại một quốc gia nơi giáo dục nghề nghiệp có uy tín cao, được tài trợ tốt, và bao gồm cả những sinh viên có thể đã đến trường y nếu đó là sở thích của họ. Ở CHLB Đức, người dạy trong doanh nghiệp và giáo viên trường THPT có dạy nghề được CHLB Đức được coi là “xương sống” trong hệ thống đào tạo nghề quốc gia.
Giáo viên tại trường THPT dạy nghề hay người dạy tại doanh nghiệp (dạy toàn thời gian) phải đáp ứng các yêu cầu rất cao về bằng cấp, chuyên môn nghề, kỹ năng sư phạm và kinh nghiệm thực tế tại nơi làm việc. Còn người dạy bán thời gian trong doanh nghiệp không phải đáp ứng yêu cầu về bằng cấp nhưng phải giỏi kỹ năng nghề. Yêu cầu đối với giáo viên dạy nghề của CHLB Đức rất cao, chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, đặc biệt về kỹ năng sư phạm, kỹ năng thực hành và trải nghiệm thực tế tại nơi làm việc. Riêng đối với kỹ năng sư phạm, các cơ sở đào tạo cần triển khai hiệu quả đào tạo đồng cấp (peer - coaching), tăng cường dự giờ góp ý chia sẻ kinh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệm giữa các giáo viên.
Một điểm đáng lưu ý nữa là giáo viên trường nghề ở CHLB Đức phải đạt trình độ cao mới được giảng dạy nhưng bù lại họ lại được hưởng chế độ đãi ngộ như công chức nhà nước [11]. Tổng quan về hệ thống đào tạo nghề kép của CHLB Đức: Trong hệ thống đào tạo này, người học được đào tạo khoảng 70% thời gian tại nơi làm việc và 30% còn lại ở các trường nghề. Chính vì người học được đào tạo 2 nơi nên hệ thống đào tạo này được gọi là “kép”. Cần lưu ý là tốt nghiệp THCS ở CHLB Đức, người học có 3 lựa chọn để học cao hơn là (i) học nghề kép, (ii) học nghề toàn thời gian tại các trường nghề, [11], [29] hoặc (iii) học đại học.
Như vậy, mô hình đào tạo kép chỉ là một trong 2 mô hình đào tạo nghề của CHLB Đức. Điều này cũng lý giải vì sao một trường nghề của Đức thường vừa có học sinh theo mô hình kép vừa có học sinh theo mô hình đào tạo toàn thời gian tại trường [29],[30]. Theo số liệu năm 2018 của Viện nghiên cứu đào tạo nghề liên bang (BIBB) thì khoảng 52% dân số ở độ tuổi 16 - 24 tham gia hệ thống đào tạo nghề kép. Mức phụ cấp đào tạo trung bình cho người học được người sử dụng lao động trả là 876 euro/tháng.