ĐẶT VẤN ĐỀ Làng nghề Việt Nam là một thuật ngữ dùng để chỉ các cộng đồng cƣ dân, chủ yếu ở các vùng ngoại vi thành phố và nông thôn Việt Nam, có chung truyền thống sản xuất các sản phẩm thủ công cùng chủng loại tại Việt Nam. Làng nghề thƣờng mang tính tập tục truyền thống đặc sắc, đặc trƣng, không chỉ có tính chất kinh tế mà còn bao gồm cả tính văn hóa, đặc điểm du lịch tại Việt Nam [9] Tại Bình Dƣơng, cũng có một số làng nghề đã hình thành từ lâu đời và còn tồn tại cho tới ngày nay, trong đó quy mô lớn và nổi tiếng nhất là làng nghề sơn mài Tƣơng Bình Hiệp tại Phƣờng Tƣơng Bình Hiệp, Tp. Thủ Dầu Một. Những sản phẩm sơn mài từ làng nghề sơn mài Tƣơng Bình Hiệp là mặt hàng xuất khẩu truyền thống mang lại hiệu quả kinh tế lớn cho tỉnh, kim ngạch xuất khẩu trung bình tăng 35 - 40%/năm [37] Tỉnh đã xác định đây là mặt hàng chủ lực và rất quan tâm đến vai trò của làng nghề, vì sản xuất thủ công không phụ thuộc nguyên vật liệu ngoại nhập nên các làng nghề chủ động trong việc sản xuất và mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất là phục vụ cho thị trƣờng xuất khẩu.
Cùng với những lợi ích về kinh tế, hoạt động của làng nghề cũng gây ra nhiều tác động môi trƣờng bất lợi. Việc phát triển tự phát từ lâu đời và công nghệ sản xuất còn lạc hậu, quy mô nhỏ của làng nghề, chủ yếu sản xuất quy mô hộ gia đình, cơ sở nhỏ chƣa quan tâm đến vấn đề môi trƣờng đã làm cho các tác động tới môi trƣờng của làng nghề chƣa đƣợc kiểm soát hợp lý, làm cho chất lƣợng môi trƣờng làng nghề ngày càng suy giảm, ảnh hƣởng đến sức khỏe của dân cƣ. Trƣớc thực trạng trên, thực hiện việc điều tra khảo sát về hiện trạng môi trƣờng làng nghề nhằm đƣa ra các giải pháp hữu ích và kịp thời, định hƣớng sự phát triển của làng nghề đi đôi với nhiệm vụ bảo vệ môi trƣờng là cần thiết. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Mỗi năm, Việt Nam sẽ làm báo cáo môi trƣờng quốc gia về một chủ đề cấp thiết.
“Báo cáo môi trƣờng quốc gia năm 2008” đã lấy chủ đề là “Môi trƣờng làng nghề Việt Nam” để khảo sát, đánh giá một cách tổng quát về hiện trạng môi trƣờng làng nghề. Thông qua nghiên cứu này, xác định đƣợc danh sách 47 làng nghề đang bị ô nhiễm môi trƣờng đặc biệt nghiêm trọng trên khắp các tỉnh thành Việt Nam [4] Từ kết quả của “Báo cáo môi trƣờng quốc gia năm 2008”, Chương trình mục tiêu quốc gia khắc phục ô nhiễm và cải thiện môi trường giai đoạn 2012 – 2015 đƣợc Thủ Trang 1 Tƣớng Chính Phủ ký quyết định phê duyệt số 1206/QĐ-TTg ngày 02 tháng 9 năm 2012 trong đó có mục tiêu “Khắc phục ô nhiễm và cải thiện môi trƣờng đối với 47 làng nghề đang bị ô nhiễm môi trƣờng đặc biệt nghiêm trọng” Ngày 11 tháng 4 năm 2013, Thủ tƣớng chính phủ đã ban hành quyết định số 577/QĐ-TTg về việc “Phê duyệt Đề tài tổng thể bảo vệ môi trƣờng làng nghề đến năm 2020 và định hƣớng đến năm 2030”, tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu xử lý triệt để ô nhiễm tại 47 làng nghề ô nhiễm nghiêm trọng theo Chƣơng trình mục tiêu quốc gia khắc phục ô nhiễm và cải thiện môi trƣờng giai đoạn 2012 – 2015 Việc thực hiện hai quyết định trên cần có sự phối hợp chặt chẽ với các địa phƣơng, mà chịu trách nhiệm trực tiếp là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Báo cáo số: 1603/BC - STNMT - CCBVMT ngày 2 tháng 6 năm 2011 của Sở Tài nguyên và Môi trƣờng tỉnh Bình Dƣơng về việc thực hiện chính sách, pháp luật về môi trƣờng tại các làng nghề trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng cho thấy trên 80% cơ sở sản xuất tại các làng nghề trên địa bàn tỉnh chƣa lập báo cáo đánh giá tác động môi trƣờng hoặc bản cam kết bảo vệ môi trƣờng và hầu hết các cơ sở này chƣa xây dựng hệ thống xử lý chất thải đạt quy chuẩn môi trƣờng. Xuất phát từ thực trạng trên, việc thực hiện đề tài “Đánh giá hiện trạng ô nhiễm môi trường làng nghề sơn mài trên địa bàn tỉnh Bình Dương và đề xuất các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm” là cấp thiết nhằm đánh giá đƣợc hiện trạng môi trƣờng tại làng nghề, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý và kỹ thuật, giúp hoạt động của làng nghề không gây ô nhiễm môi trƣờng quá mức cho phép.
Bên cạnh đó, tạo điều kiện hỗ trợ cho các hộ dân có thể sống với nghề và bảo tồn các giá trị văn hóa tinh thần của các sản phẩm từ các làng nghề vốn có lịch sử rất lâu đời, gắn liền với văn hóa dân tộc thông qua việc đề xuất các biện pháp xử lý môi trƣờng đơn giản, phù hợp quy mô và hỗ trợ về kinh phí thực hiện. Việc thực hiện nghiên cứu này là cấp thiết nhằm thực hiện chủ trƣơng và nhiệm vụ quốc gia đƣợc Thủ tƣớng chính phủ phê duyệt trong Chương trình mục tiêu quốc gia khắc phục ô nhiễm và cải thiện môi trường giai đoạn 2012 – 2015 và Đề tài tổng thể bảo vệ môi trường làng nghề đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Những mục tiêu chính của đề tài: - Đánh giá hiện trạng môi trƣờng tại làng nghề và các biện pháp quản lý, kỹ thuật kiểm soát ô nhiễm đang thực hiện tại các cơ sở sơn mài trong làng nghề - Đề xuất các biện pháp quản lý và kỹ thuật để kiểm soát ô nhiễm phát sinh từ hoạt động của các cơ sở sơn mài trong làng nghề Trang 2 4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU a) Đối tượng nghiên cứu - Làng nghề sơn mài truyền thống Tƣơng Bình Hiệp.
b) Phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu đƣợc thực hiện trong thời gian 10 tháng, bắt đầu từ tháng 09/2013 đến tháng 06/2014 - Nghiên cứu thực hiện khảo sát hiện trạng phân bố, đánh giá chất lƣợng môi trƣờng và các biện pháp kiểm soát ô nhiễm tại các cơ sở sơn mài chỉ trong phạm vi Làng sơn mài truyền thống Tƣơng Bình Hiệp, P. Tƣơng Bình Hiệp, Tp. Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dƣơng - Trình diễn mô hình xử lý nƣớc thải thử nghiệm thực tế tại 1 cơ sở sơn mài quy mô trung bình tại làng nghề. Nƣớc thải sau xử lý đạt loại B – Quy chuẩn quốc gia về nƣớc thải công nghiệp (QCVN 40:2011/BTNMT) và có thể tái sử dụng cho công đoạn mài của cơ sở.
NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU a) Nội dung nghiên cứu - Hiện trạng sản xuất tại làng nghề sơn mài. - Đánh giá hiện trạng môi trƣờng, các tác động từ hoạt động sản xuất sơn mài của làng nghề tới môi trƣờng, con ngƣời và kinh tế xã hội. - Đánh giá các biện pháp kiểm soát ô nhiễm đang áp dụng tại làng nghề - Đề xuất các biện pháp quản lý và kỹ thuật để kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng cho làng nghề phù hợp với các quy mô nhỏ, trung bình và lớn; nâng cao năng lực quản lý cho các cơ quan chức năng. - Lắp đặt và vận hành thử nghiệm hệ thống xử lý nƣớc thải cho 1 cơ sở sơn mài quy mô trung bình.
b) Phương pháp nghiên cứu Các phƣơng pháp nghiên cứu và kỹ thuật sẽ sử dụng trong quá trình triển khai thực hiện đề tài nhƣ sau : Thu thập các tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, kế thừa các kết quả nghiên cứu đã có sẵn - Các tài liệu về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và điều kiện kinh tế – xã hội của phƣờng Tƣơng Bình Hiệp; Trang 3 - Tài liệu về số lƣợng, quy mô các cơ sở sơn mài tại làng nghề Tƣơng Bình Hiệp đã đƣợc điều tra, khảo sát trƣớc đây; - Tài liệu về quy trình sản xuất và đặc thù ô nhiễm làng nghề sơn mài; - Quy hoạch phát triển phƣờng Tƣơng Bình Hiệp đến năm 2020; - hề; - ỷ lệ 1/25.000): bản đồ hành chính phƣờng Tƣơng Bình Hiệp - Các nghiên cứu trƣớc đây về làng nghề, đặc biệt chú trọng các nghiên cứu về môi trƣờng làng nghề sơn mài - Các kết quả hiện trạng môi trƣờng nƣớc, không khí ở Tƣơng Bình Hiệp do Sở TN&MT Bình Dƣơng chủ trì thực hiện vào tháng 11/2012 và tháng 5/2013. Đơn vị lấy mẫu phân tích là Trung tâm Nghiên cứu Dịch vụ, Công nghệ và Môi trƣờng- ETC Các tài liệu trên được thu thập từ các nguồn: + Ủy ban nhân dân phƣờng Tƣơng Bình Hiệp, + Sở Tài Nguyên và môi trƣờng Bình Dƣơng, + Phòng Tài Nguyên và Môi trƣờng Tp. Thủ Dầu Một, + Hiệp hội Sơn mài và Điêu khắc tỉnh Bình Dƣơng, + Thƣ viện trƣờng Đại học Bách Khoa Tp. HCM, thƣ viện trƣờng Đại học Nông Lâm Tp.
HCM, thƣ viện trƣờng đại học Công nghệ Tp. HCM; thƣ viện trƣờng Đại học Tài nguyên và Môi trƣờng Tp. HCM + Tài liệu từ Internet sung. Phương pháp khảo sát thực địa, điều tra xã hội học Đƣợc sử dụng để khảo sát khu vực làng nghề.
Kết hợp sử dụng phƣơng pháp điều tra xã hội học trong quá trình làm việc với các cấp có thẩm quyền, các phòng ban chuyên môn và phỏng vấn dân cƣ địa phƣơng tại khu vực nghiên cứu ẫu phiếu điều tra chứa đầy đủ ội dung cần điều tra dành cho các cơ sở sơn mài; 01 mẫu phiếu điều tra dành cho dân cƣ gần các cơ sở sơn mài. Trang 4 Sử dụng phƣơng pháp điều tra bằng cách đi trực tiếp, đến tại các cơ sở, nhà máy để thực hiện điều tra, phỏng vấn. ều tra, khả ộng của ô nhiễm làng nghề. Số lƣợng mẫu điều tra: Số lƣợng phiếu điều tra cơ sở sơn mài (công ty/DNTN/Hộ kinh doanh/hộ gia đình) đã gửi: 104 phiếu (trong đó có 60 phiếu của hộ gia đình và 44 phiếu cho công ty/DNTN/Hộ kinh doanh).
Số lƣợng phiếu điều tra dân cƣ đã gửi: 60 phiếu (10 phiếu/ấp). Phân tích lợi ích - chi phí Dùng để đánh giá thiệt hại, dự báo, tính toán chi phí liên quan đến môi trƣờng ở làng nghề, từ đó đƣa ra phân tích, đánh giá và lựa chọn đề xuất các biện pháp quản lý phù hợp. Phương pháp lắp đặt vận hành thử nghiệm Lắp đặt vận hành thử nghiệm hệ thống xử lý nƣớc thải theo công nghệ đề xuất cho 1 cơ sở sơn mài quy mô trung bình trong Phƣờng nhằm đánh giá hiệu quả, tính toán chi phí của hệ thống, chuẩn bị cho việc nhân rộng biện pháp cho các cơ sở khác.
