Chương 1 vừa trình bày, Chương 2 sẽ giới thiệu cơ sở lý thuyết về cụm ngành và CNHT. Trong Chương 3, tác giả phân tích tổng quan tình hình kinh tế tỉnh Quảng Nam, quá trình hình thành ngành CK ô tô Chu Lai, sau đó đi sâu phân tích các yếu tố trong cụm ngành mà khung phân tích tại Chương 2 đã giới thiệu. Phần cuối của luận văn (Chương 4) sẽ tóm tắt các phát hiện chính và gợi ý chính sách nhằm góp phần nâng cao NLCT ngành CK ô tô Chu Lai.1 Cơ sở lý thuyết năng lực cạnh tranh và cụm ngành Cụm ngành (cluster) được sử dụng trong nghiên cứu gắn liền với khái niệm cụm ngành của Porter (1990, 1998, 2008): “sự tập trung về mặt địa lý của các DN, các nhà cung ứng và các DN có tính liên kết cũng như của các công ty trong các ngành có liên quan và các thể chế hỗ trợ (ví dụ như các trường đại học, cục tiêu chuẩn, hiệp hội thương mại…) trong một số lĩnh vực đặc thù, vừa cạnh tranh vừa hợp tác với nhau”. Mô hình kim cương Môi trường chính sách giúp phát huy chiến lược kinh doanh và cạnh tranh Môi trường nội địa khuyến khích các dạng đầu tư và Những điều kiện nâng cấp bền vững thích hợp Những điều kiện Nhân tố (Đầu vào) Cạnh tranh quyết liệt giữa các cầu đối thủ tại địa phương Số lượng và chi phí của Những khách hàng nội địa sành nhân tố (đầu vào) sỏi và đòi hỏi khắt khe.
Tài nguyên thiên nhiên Các ngành công Nhu cầu của khách hàng (nội Tài nguyên con người nghiệp hỗ trợ và có địa) dự báo nhu cầu ở những Tài nguyên vốn liên quan nơi khác. Cơ sở hạ tầng vật chất Nhu cầu nội địa bất thường ở Cơ sở hạ tầng quản lý những phân khúc chuyên biệt Cơ sở hạ tầng thông tin - Sự hiện hữu của các nhà cung hóa có thể được đáp ứng trên Cơ sở hạ tầng khoa học cấp nội địa có năng lực toàn cầu ệ - Sự hiện hữu của ngành công nghiệp cạnh tranh có liên quan Nhân tố số lượng Nhân tố chuyên môn hóa Nguồn: Porter (1990, tr.127) Luận văn sử dụng mô hình kim cương của Michael Porter để phân tích NLCT cụm ngành cơ khí ô tô tại Chu Lai. NLCT cụm ngành được phân tích trên bốn nhóm yếu tố là: (i) các điều kiện nhân tố đầu vào, (ii) môi trường cạnh tranh và chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp; (iii) điều kiện cầu; (iv) và các thể chế hỗ trợ (hình 2. -7- Từng yếu tố cụ thể trong mô hình kim cương sẽ được đánh giá về mặt tác động tích cực, tiêu cực hay trung tính tới NLCT cụm ngành.
Các đánh giá này là cơ sở để xác định những cấu phần nào lành mạnh, nhưng cấu phần nào là yếu trong cụm ngành cơ khí ô tô ở Chu Lai, Quảng Nam. Nhưng để làm được việc này, bước tiếp theo là thực hiện vẽ sơ đồ cụm ngành. Đối với sơ đồ cụm ngành CK ô tô Chu Lai, tác giả dựa vào hai trụ cột chính: sự tập trung về mặt địa lý và tính “liên kết”, “liên quan”. Trụ cột thứ nhất bị hạn chế bởi sự thiếu vắng của các DN ngành CK ô tô hiện diện ở Địa phương.
Một “hệ sinh thái” cụm ngành hoàn chỉnh chưa hình thành nếu thiếu cạnh tranh và chiến lược của các đối thủ liên quan. Đây là nguyên nhân tác giả không sử dụng thuật ngữ cụm ngành một cách xuyên suốt mà chỉ giới thiệu như một khung phân tích, công cụ chính sách để tìm hiểu những yếu tố then chốt tác động đển khả năng hình thành một cụm ngành hoàn thiện trong tương lai. Trụ cột thứ hai, được gắn kết bởi sự tương hỗ và được cộng hưởng từ tác động lan tỏa tích cực, tác giả tập trung vào các thể chế hỗ trợ, các yếu tố đầu vào và các chiến lược kinh doanh thuộc về lợi thế so sánh của Địa phương. Ứng với ngành CK ô tô, theo liên kết ngang bao gồm (i) ngành CNHT, cơ sở cung ứng sản phẩm và dịch vụ có tính chất bổ sung (ngành hóa chất, luyện kim, hóa chất, nhựa, sơn, các ngành dịch vụ logistic, tài chính…), các ngành sử dụng chung các nhân tố đầu vào chuyên biệt như CK chế tạo, CK điện tử; (ii) các yếu tố đầu vào cho quá trình sản xuất (SX), cung cấp nguyên liệu, kỹ năng chuyên môn, công nghệ, vốn (như tài nguyên thiên nhiên, con người, cơ sở hạ tầng…); (iii) các thể chế hỗ trợ (Chính phủ, chính quyền tỉnh Quảng Nam, BQL Khu KTM Chu Lai, Hiệp hội ngành nghề) và (iv) năng lực nội tại, chiến lược kinh doanh của THACO.
Theo các liên kết dọc, từ hoạt động cốt lõi của cụm ngành là SX các sản phẩm CK ô tô thì ngược về thượng nguồn là hoạt động cung ứng linh phụ kiện, cụm linh kiện (khung sườn và động cơ), SX vật liệu (thép carbon, thép hợp kim, nhôm…), SX nguyên liệu thô (cao su, thủy tinh, sắt, nhựa, nhôm) đến thiết kế sản phẩm (xe nguyên mẫu, xe “khái niệm”); xuôi về hạ nguồn bao gồm tiếp thị, bán hàng (hệ thống showroom, đại lý chính thức, nhượng quyền, bán lẻ) và hậu mãi (sửa chữa máy, bảo hành, bảo trì). Sơ đồ cụm ngành cơ khí ô tô Chu Lai Thể chế hỗ trợ Địa phương Hiệp hội nghề nghiệp Trung ương(Quy hoạch ngành) R&D và thiết kế Chính quyền tỉnh Ngành khai khoáng Nguyên liệu thô Ngành năng lượng BQL Khu KTM Chu Lai Trung tâm nghiên cứu, Sản xuất vật liệu Ngành luyện kim Các ngành hỗ trợ và liên quan Đại học công cụ Ngành hóa chất, nhựa, sơn Cơ sở đào tạo dạy nghề Linh kiện, phụ tùng Ngành cơ khí chế tạo (khuôn mẫu, đúc, gia công nhiệt…) Lắp ráp cụm linh kiện Hạ tầng tài chính, tín dụng Ngành cơ khí điện tử Điều kiện yếu tố Hạ tầng kỹ thuật Lắp ráp ô tô, xuất xưởng Dịch vụ tài chính Nguồn nhân lực Marketing và thương hiệu Dịch vụ vận tải, kho bãi, Đất đai, mặt bằng đầu tư logistics Vị trí địa lý Mạng lưới kinh doanh Ngành bảo hiểm Nội địa Xuất khẩu Mạng lưới sửa chữa, bảo trì, hậu mãi Điều kiện cầu Chiến lược, cấu trúc và cạnh tranh Mức độ cạnh trạnh Trong nước Quốc tế Chiến lược kinh doanh Nguồn: Tác giả tự vẽ -9- Hình 2.2 là sơ đồ tổng quát của cụm ngành cơ khí ô tô sẽ được sử dụng để phân tích và đánh giá từng yếu tố (phân theo các cấp độ: có tính cạnh tranh [+] và không có tính cạnh tranh [-]) 2.2 Công nghiệp hỗ trợ 2.1 Khái niệm Một thành phần quan trọng trong mô hình kim cương mà luận văn tập trung phân tích là CNHT. Thuật ngữ CNHT (supporting industry) bắt đầu xuất hiện chủ yếu ở Nhật Bản từ những năm sau chiến tranh thế giới thứ 2 khi việc gia công các bộ phận, chi tiết máy không cùng đơn vị SX với nơi lắp ráp sản phẩm cuối cùng2. Ngày nay, thuật ngữ CNHT đã được sử dụng rộng rãi nhưng nội hàm chưa thống nhất (xem phụ lục 14, 15).
Ở Việt Nam, thuật ngữ CNHT xuất hiện tại Diễn dàn Kinh tế Việt Nam (VDF) và sử dụng chính thức từ năm 2004 trong các văn bản của Thủ tướng Chính phủ3. Trước đây, cung ứng linh phụ kiện có tính chất phụ thuộc, bổ trợ cho CN chính, CNHT được gọi là CN phụ trợ. Ngày nay, trên các hội thảo, diễn dàn trang thông tin, văn bản của Chính phủ và các Bộ ngành, địa phương, CNHT xem xét ở mức độ độc lập tương đối và có vai trò ngày càng quan trọng hơn. Theo Chính phủ (2011a), CNHT là các ngành CN sản xuất vật liệu, phụ tùng linh kiện, phụ kiện, bán thành phẩm để cung cấp cho ngành CN sản xuất, lắp ráp các sản phẩm hoàn chỉnh là tư liệu sản xuất hoặc sản phẩm tiêu dùng CN ô tô bao gồm bốn lĩnh vực chính: (i) SX, chế tạo nguyên vật liệu; (ii) chế tạo linh phụ kiện; (iii) lắp ráp cụm, (iv) lắp ráp tổng thành.
Trong đó, lắp ráp tổng thành là khâu tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh như: động cơ, hộp số, khung, vỏ, buồng lái, khoang hành khách, thùng chở hàng, được lắp ráp từ các chi tiết và cụm chi thiết; chế tạo linh kiện và lắp ráp cụm là CNHT trung gian; SX nguyên vật liệu là CNHT thượng nguồn (phụ lục 16) Như vậy, hiểu một cách chung nhất, CNHT là các ngành CN sản xuất, từ sản xuất nguyên vật liệu đến gia công chế tạo các sản phẩm, phụ tùng, linh kiện, phụ kiện, bán sản phẩm. 2 Nguồn gốc CNHT trong tiếng Nhật là “susono sangyo”, để chỉ ra sự thiếu vắng nhà sản xuất linh kiện, phụ tùng ở ASEAN khi họ muốn dịch chuyển một phần sản xuất lắp ráp đến gần thị trường tiêu thụ 3 “Tập trung phát triển các ngành CNHT để tăng cường khả năng cung ứng nguyên vật liệu, bán thành phẩm, phụ liệu đầu vào trong nước cho sản xuất hàng công nghiệp xuất khẩu và thúc đẩy mối quan hệ bổ trợ liên ngành giữa các ngành công nghiệp…”(Chính phủ, 2004c) -10- để cung cấp cho ngành CN lắp ráp các sản phẩm cuối cùng là tư liệu, công cụ sản xuất hoặc sản phẩm tiêu dùng. Mô hình hóa định nghĩa CNHT ngành cơ khí ô tô Công nghiệp sản xuất lắp ráp ô tô hoàn chỉnh Lắp ráp tổng thành CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Chi tiết máy, phụ tùng, Cụm linh kiện Vật liệu linh kiện, phụ kiện (lắp ráp cụm) Công cụ, thiết bị - công nghệ Nguyên liệu thô Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Quy hoạch phát triển các ngành công nghiệp 2.2 Kinh nghiệm quốc tế 2.1 Hàn Quốc Hàn Quốc phát triển CNHT chia thành nhiều giai đoạn. Từ chính sách nội địa hóa, hạn chế nhập khẩu tập trung phát triển vật liệu phục vụ ngành thép, hóa chất, linh kiện lắp ráp xe hơi đến thu hút FDI, mở rộng cho vay tài chính, đầu tư R&D.
Đến năm 2001, Hàn Quốc chỉ định một số doanh nghiệp lớn phải mua các linh phụ kiện từ các SME có tính mục tiêu. Giai đoạn 2007-2010, Hàn Quốc phát triển vật liệu mới, xây dựng Khu/Cụm CNHT, gia nhập chuỗi giá trị toàn cầu. Từ năm 2011 đến nay, Hàn Quốc phát triển CNHT bằng cách đầu tư mạnh vào KHCN, Viện nghiên cứu, Trường Đại học và Quỹ đầu tư mạo hiểm.2 Nhật Bản Kinh nghiệm đặc sắc về phát triển CNHT của Nhật Bản là chính sách SME, thông qua luật về Hợp tác với các SME bảo vệ quyền đàm phán của các doanh nghiệp nhỏ, tạo điều kiện để họ có thể tiếp cận với công nghệ mới, các nguồn vốn vay, hỗ trợ R&D dựa trên hai tiêu chí đó là độ co giãn của thu nhập và năng suất để lựa chọn xúc tiến.