Chương 1: LÝ THUYẾT KHUNG PHÂN TÍCH TÀI CHÍNH CAMELS 1.1 Khái quát về mức độ lành mạnh của ngân hàng Mức độ lành mạnh của ngân hàng là khả năng ngân hàng đáp ứng các yêu cầu về mức độ an toàn vốn, chất lượng tài sản, khả năng quản trị ngân hàng, các chỉ tiêu về lợi nhuận, mức độ thanh khoản khi xảy ra biến động thị trường, khủng hoảng kinh tế… Một ngân hàng có mức độ lành mạnh cao sẽ khả năng chịu đựng tốt trước những biến động của nền kinh tế trong nước và thế giới. Ngược lại một ngân hàng có mức độ lành mạnh thấp hay sức khỏe tài chính kém sẽ bị tổn thương trầm trọng khi xảy ra khủng hoảng kinh tế, tài chính. Hai mô hình được áp dụng để phân tích, đánh giá tình hình tài chính của ngân hàng nói riêng và mức độ lành mạnh của ngân hàng nói chung thường được áp dụng phổ biến bao gồm: Mô hình FIRST: Đây là mô hình đánh giá sức khỏe tài chính do Nhật Bản khởi xướng. Mô hình FIRST rất chú trọng yếu tố quản trị và cho rằng chất lượng quản trị sẽ có tác động quyết định đến năng lực tài chính của một tổ chức tín dụng.
Trong điều kiện ở Việt Nam, mô hình FIRST rất khó áp dụng vì các chỉ số đo lường của FIRST thiên về định tính. Việc khảo sát, đánh giá toàn diện mức độ lành mạnh của ngành ngân hàng thông qua yếu tố quản trị là không khả năng do thiếu thông tin. Khung phân tích tài chính CAMELS: khung phân tích tài chính CAMELS là phương pháp phân tích ngân hàng được xây dựng ở Mỹ từ những năm 1980 bởi Uy ban giám sát của Ngân hàng Thanh toán quốc tế. Ngày nay, phương pháp này được coi là một phương pháp chuẩn và được công nhận rộng rãi trên thế giồi đối trong việc phân tích mức độ lành mạnh của ngân hàng.
Đây là một công cụ rất hữu ích trong việc đưa ra các dự đoán liệu ngân hàng có lành mạnh hay không và nó cho phép các nhà phân tích tài chính xác định giá trị của ngân hàng vồi mức độ tin cậy cao.2 Tổng quan và ý nghĩa các yếu tố trong khung phân tích tài chính CAMELS đối với hệ thống ngân hàng 7 khung phân tích tài chính CAMELShay mô hình CAMELS gồm 6 nhóm yếu tố cơ bản là: + Mức độ an toàn vốn (Capital Adequacy) + Chất lượng tài sản (Asset Quality) + Chất lượng quản trị (Management Soundness) + Lợi nhuận (Earnings) + Tính thanh khoản (Liquidity) + Mức độ nhạy cảm với rủi ro thị trường ( Sensitivity to market risk) HÌNH 1.1: SƠ ĐỒ KHUNG PHÂN TÍCH CAMELS 1.1 Mức độ an toàn vốn (Capital Adequacy) Mức độ an toàn vốn đánh giá vốn hữu hình của ngân hàng và khả năng của ngân hàng trong việc phát triển nền tảng vốn chủ sở hữu thông qua việc tích lũy thu nhập. Thông thường, khoản mục lớn nhất trong vốn chủ sở hữu là thu nhập giữ lại (lợi nhuận không chia) thể hiện thu nhập ròng tích lũy được để lại mỗi năm sau khi thanh toán cổ tức cho cổ đông. Ngoài ra, vốn chủ chủ sở hữu của ngân hàng còn bao gồm khoản mục dự trữ bất thường được sử dụng nhằm bảo vệ ngân hàng trước những biến động bất ngờ của thị trường. Vốn chủ sở hữu lớn sẽ giúp ngân hàng vượt qua những biến cố nghiêm trọng và cho phép ngân hàng áp dụng chiến lược kinh doanh mạo hiểm, chấp nhận rủi ro cao hơn 8 nhưng khả năng sinh lời cũng thấp hơn trong khi vốn chủ sở hữu thấp sẽ làm giảm tính chủ động và dễ bị tổn thương của ngân hàng.2 Chất lượng tài sản (Asset Quality) Chất lượng tài sản là chỉ tiêu tổng hợp nhất phản ánh khả năng bền vững về mặt tài chính, khả năng sinh lời, năng lực quản lý và phần lớn rủi ro trong hoạt động kinh doanh tiền tệ của một ngân hàng.
Đa số rủi ro vốn có trong hoạt động kinh doanh tiền tệ đều tập trung ở tài sản. Chất lượng tài sản là yếu tố quyết định mức độ lành mạnh của một ngân hàng trong đó chất lượng các khoản vay và đầu tư là yếu tố then chốt. Để phân tích, đánh giá chất lượng tài sản cần nghiên cứu tổng dư nợ cho vay theo kỳ hạn, theo ngành nghề kinh tế, theo khu vực địa lý giúp ngân hàng thấy được điểm mạnh, điểm yếu để có cách điều chỉnh phù hợp nhất. Bất kỳ sự cải thiện cũng như suy giảm trong chất lượng tài sản đều có thể ảnh hưởng rõ rệt đến lợi nhuận của ngân hàng.
Vấn đề phức tạp nhất trong khâu đánh giá chất lượng tài sản của ngân hàng là yếu tố chủ quan đặc biệt là khâu đánh giá chất lượng tín dụng bởi vì chất lượng tín dụng có thể tốt tại thời điểm đánh giá nhưng sau đó có thể xấu đi do yếu tố chủ quan và khách quan. Mặc dù việc đánh giá chất lượng tài sản của ngân hàng dựa trên báo cáo tài chính phần nào cũng chất đựng yếu tố chủ quan nhưng những chỉ số được lượng hóa cũng có những ý nghĩa nhất định.1 Các chỉ số đánh giá chất lượng tài sản ở cấp độ tổ chức cho vay (Ngân hàng) Các chỉ số đánh giá tài sản ở cấp độ tổ chức cho vay (ngân hàng) thường bao gồm: + Taäp trung hoùa khu vöïc tín duïng: Söï taäp trung lôùn tín duïng trong một khu vöïc kinh teá hoaëc một hoaït ñoäng cuï theå , ñaëc bieät laø taøi saûn thöông maïi, coù theå laø daáu hieäu moät toån haïi lớn cuûa heä thoáng taøi chính ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa khu vöïc hay lónh vöïc hoaït ñoäng naøy. Taäp trung vào baát ñoäng saûn laø ñoái töôïng rôùt giaù vaø coù caùc chu kyø phaù giaù döõ doäi. Taäp trung khoaûn cho vay coù theå laø nguy hieåm trong haàu heát baát kyø khu vöïc kinh teá naøo.
9 + Cho vay bằng ngoaïi teä: Moät vaøi cuoäc khuûng hoaûng taøi chính thöôøng ñeán tröôùc qua caùc giai ñoaïn taêng tröôûng nhanh tín duïng ngoaïi teä cuûa nhöõng coâng ty trong nöôùc thöôøng xuyeân bò thieáu nguoàn thu nhaäp ngoaïi teä. Caùc giao dòch naøy laøm thay ñoåi ruûi ro tyû giaù hoái ñoaùi ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñi vay taøi chính, nhöng cuõng thöôøng ñöa ñeán ruûi ro tín duïng cao hôn cho nhöõng ngöôøi cho vay. + Nợ xấu và dự phòng: Xu theá gia taêng tyû leä nôï xaáu treân toång dö nôï cho vay baùo hieäu giaûm veà chaát löôïng cuûa danh muïc ñaàu tö tín duïng vaø vì vaäy laøm giaûm giaù trò cuûa caùc doøng löu ngaân, thu nhaäp roøng vaø khaû naêng thanh toaùn cuûa caùc ñònh cheá taøi chính. Xu höôùng veà caùc khoaûn cho vay khoâng hoaøn thaønh (nôï xaáu) phaûi ñöôïc xem cuøng vôùi thoâng tin veà caùc tyû leä thu hoài nô, thoâng tin veà caùc khoaûn döï phoøng… + Khoaûn cho vay caùc ñôn vò thua loã ôû khu vöïc coâng: Söï hieän dieän cuûa nhöõng khoaûn cho vay nhö vaäy thöôøng laø keát quaû cuûa khoaûn tín duïng chæ ñònh trong quaù khöù coù theå baùo hieäu ruûi ro tín duïng ñaùng keå.
Phuï thuoäc vaøo töøng quoác gia, caùc khoaûn cho vay ñoái vôùi doanh nghieäp coâng thua loã coù theå khoâng ñöôïc phaân loaïi nhö caùc khoaûn cho vay khoâng hoaøn thaønh (nôï xaáu) duø laø chuùng coù theå khoâng ñöôïc hoaøn traû treân cô sôû ñuùng luùc vaø, hoaëc ñaày ñuû. + Ñaëc tröng ruûi ro taøi saûn: Tyû leä taøi saûn ñaõ hieäu chænh ruûi ro (gaùn troïng soá) so vôùi toång taøi saûn. Moät tyû leä cao veà ñaàu tö chöùng khoaùn vôùi caùc troïng soá ruûi ro ñieàu tieát thaáp (chaúng haïn nhö traùi phieáu chính phuû ñöôïc phaùt haønh bôiû caùc thaønh vieân laø caùc nöôùc phaùt trieån trong khoái OECD) treân toång soá taøi saûn thöôøng chæ ra moät chính saùch ñaàu tö thaän troïng. + Lieân thoâng tín duïng: Moät tyû leä cao veà lieân thoâng tín duïng treân toång soá caùc khoaûn cho vay chæ ra söï taäp trung ruûi ro tín duïng vaøo soá löôïng nhoû nhöõng ngöôøi ñi vay, töùc laø thieáu söï ña daïng.
Ñeå ñaët ra nhöõng giôùi haïn veà möùc ñoä taäp trung ruûi ro rín duïng vaøo moät nhoùm nhöõng khaùch haøng coù lieân quan nhö coâng ty meï, coâng ty con, coâng ty thaønh vieân, coå ñoâng lôùn ,v., thöôøng söû duïng thuaät ngöõ “nhoùm khaùch haøng coù quan heä maät thieát” 10 + Các tỷ lệ đòn bẩy: Taùc duïng ñoøn baåy cuûa moät ñònh cheá taøi chính-ño baèng tyû leä taøi saûn treân voán taêng leân khi taøi saûn ngaân haøng gia taêng vôùi tyû leä nhanh (cao) hôn voán.Ñoái vôùi caùc ñònh cheá taøi chính maø chuû yeáu hoaït ñoäng cuûa hoï laø cho vay thì tyû leä caùc khoaûn cho vay so vôùi voán aùng chöøng xaáp xæ möùc ñoøn baåy. Noù laø tyû leä ngöôïc laïi vôùi tyû leä ñaûm baûo ñaày ñuû voán - Hệ sốtoàn vốn.2 Các chỉ số đánh giá chất lượng tài sản ở cấp độ chủ thể đi vay (Khách hàng) Chaát löôïng caùc danh muïc ñaàu tö khoaûn cho vay cuûa moät ñònh cheá taøi chính phuï thuoäc tröïc tieáp vaøo söùc khoûe taøi chính vaø khaû naêng sinh lôøi cuûa caùc chuû theå ñi vay, ñaëc bieät laø khu vöïc doanh nghieäp khoâng phaûi taøi chính.Vì vaäy, baát kyø moät phaân tích naøo veà chaát löôïng taøi saûn caàn phaûi keå ñeán caùc chæ soá coù khaû naêng xaûy ra cuûa caùc chuû theå ñi vay ñeå hoaøn traû caùc khoaûn vay cuûa hoï. Caùc chæ soá bao goàm: + Caùc tyû leä nôï/coù (D/E): Söï taêng nhanh caùc khoaûn nôï cuûa coâng ty-chaúng haïn, ôû möùc taêng cao hôn möùc taêng tröôûng cuûa GDP, tăng thu nhập coù theå ñöôïc xem nhö laø daáu hieäu thể hiện thuû tuïc che chaén tín duïng cuûa ngaân haøng bò buoâng loûng. Ñieàu raát quan troïng laø phaûi giaùm saùt neáu ï taêng caùc khoaûn nôï cuûa coâng ty taäp trung vào caùc khu vöïc, ñaëc bieät khu vực deã bò nguy hieåm laøm thay ñoåi hoaït ñoäng kinh teá, chaúng haïn nhö lónh vöïc baát ñoäng saûn, hoaëc nhöõng cuù soác kinh teá ngoaïi sinh (phaùt sinh töø beân ngoaøi), chaúng haïn nhö caùc ngaønh xuaát khaåu.
+ Khaû naêng sinh lôøi cuûa coâng ty: Söï sụt giaûm nhanh veà lôïi nhuaän cuûa khu vöïc doanh nghieäp, chaúng haïn söï giaûm toác ñoä veà kinh teá, coù theå söû duïng nhö moät chæ tieâu chæ ñaïo veà tình traïng nguy kòch cuûa moät heä thoáng tài chính + Caùc chæ soá khaùc veà ñieàu kieän coâng ty: Caùc chæ tieâu naøy bao goàm nhöõng chæ tieâu löu ngaân cô sôû nhö tyû leä lôïi ích coâng boá (tyû leä thu nhaäp hoaït ñoäng treân chi phí). Caùc chæ tieâu löïa choïn naøy coù theå giuùp ñaùnh giaù caùc ñieàu kieän cuûa 11 doanh nghieäp vaø cung caáp caùc gôïi yù cho heä thoáng ngaân haøng, goàm caû treã haïn thanh toaùn, xu höôùng luoàng nôï cuûa nhöõng chuû theå vay nôï lôùn nhaát.