Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền là mục tiêu chung. Xã hội càng phát triển, nhân quyền càng được quan tâm. 91 trang · Trường Đại học Luật TP.HCM · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Huỳnh Thanh Hiếu
• Người hướng dẫn: Th.S Trần Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại học Luật TP.HCM
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính – Nhà Nước
• Đề tài: Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Khoá Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục của khoá luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP
• 1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2.1. Khái niệm cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2.2. Đặc điểm của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2.3. Ý nghĩa của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.3. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở một số quốc gia trên Thế giới
• 1.3.1. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Hợp chúng quốc Hoa Kỳ
• 1.3.2. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Cộng hoà Liên bang Đức
• 1.3.3. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Cộng hoà Pháp
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ ĐỔI MỚI CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng về cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• 2.1.1. Thực trạng quy định của pháp luật về cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.1.2. Thực trạng thực hiện cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.2. Vấn đề đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Quan điểm, định hướng đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp
• 2.2.2. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG II
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giám Sát Hiến Pháp Vai Trò Tầm Quan Trọng

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền là mục tiêu chung. Xã hội càng phát triển, nhân quyền càng được quan tâm. Hiến pháp bảo vệ nhân quyền, giới hạn quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, việc ban hành Hiến pháp không đồng nghĩa với việc kiểm soát được quyền lực. Cần có cơ chế giám sát Hiến pháp để củng cố tính tối cao. Đảng và Nhà nước quan tâm đến việc xây dựng, hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến Pháp. Báo cáo chính trị của Đảng đã cam kết xây dựng chế độ tài phán Hiến pháp, cơ chế kiểm soát quyền lực và phát huy vai trò giám sát của nhân dân. Dù vậy, Việt Nam chưa có cơ chế giám sát Hiến pháp đúng nghĩa, quy định còn rời rạc. Trên con đường hội nhập, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế này. Cần nhìn nhận hạn chế, đánh giá tác động để có định hướng phù hợp. Đó là lý do đề tài "Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam – Lý luận và thực tiễn" được lựa chọn.

1.1. Tính Tối Thượng Của Hiến Pháp Nền Tảng Của Giám Sát

Hiến pháp được xem là đạo luật gốc, có giá trị pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia. Tất cả các văn bản quy phạm pháp luật khác đều phải phù hợp với Hiến pháp, không được trái với Hiến pháp. Nguyên tắc này, hay còn gọi là tính tối thượng của Hiến pháp, là nền tảng cho sự hình thành và phát triển của cơ chế giám sát hiến pháp. Bởi lẽ, nếu Hiến pháp không có giá trị cao nhất thì việc giám sát tính hợp hiến của các văn bản khác sẽ trở nên vô nghĩa. Việc bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp là một trong những yếu tố then chốt để xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự.

1.2. Vai Trò Quốc Hội Trong Việc Bảo Vệ Hiến Pháp Việt Nam

Theo Hiến pháp Việt Nam, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, có quyền lập hiến, lập pháp. Quốc hội có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ Hiến pháp thông qua việc ban hành các luật, pháp lệnh phù hợp với Hiến pháp. Ngoài ra, Quốc hội còn có quyền giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác, đảm bảo rằng các cơ quan này tuân thủ Hiến pháp. Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò của Quốc hội trong việc giám sát Hiến pháp vẫn còn nhiều hạn chế, cần được tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền.

II. Lịch Sử Giám Sát Hiến Pháp Từ Phong Kiến Đến Hiện Đại

Cơ chế giám sát Hiến pháp hình thành gắn với sự ra đời của Hiến pháp và Nhà nước mà quyền lực thuộc về nhân dân. Trước đây, dưới chế độ phong kiến, người đứng đầu Nhà nước nắm giữ quyền lực tối cao, ban hành luật lệ không nhằm kiểm soát. Họ được xem là hiện thân của thần thánh, của ông Trời. Quyền lực của nhà Vua không bị giới hạn. Thời kỳ cận đại, thuyết khế ước xã hội chỉ ra rằng quyền lực Nhà nước do nhân dân trao cho. Các cuộc Cách mạng tư sản bùng nổ, giai cấp tư sản đấu tranh lật đổ sự chuyên chế, thiết lập quyền tối cao cho Nghị viện. Tuy nhiên, lý thuyết “Nghị viện tối cao” thống trị suốt từ thế kỷ 17 đến nửa đầu thế kỷ 20. Vấn đề về giám sát Hiến pháp chưa xuất hiện trong giai đoạn này.

2.1. Nghị Viện Tối Cao Giai Đoạn Chưa Có Giám Sát Hiến Pháp

Trong giai đoạn Nghị viện tối cao, Nghị viện đóng vai trò là cơ quan làm luật, ban hành luật lệ mà không có rào cản nào. Ban đầu, Nghị viện cần có nhiều quyền lực để giúp giai cấp tư sản đấu tranh với giới quý tộc. Tuy nhiên, khi Nghị viện đã đủ mạnh, cần phải có sự giới hạn quyền lực để ổn định và phát triển đất nước. Ý thức của con người bắt đầu hướng tới chủ nghĩa tự do, mong muốn bảo vệ quyền sống, quyền về tính mạng, tài sản, ... Do đó, cần có một cơ chế để kiểm tra Hiến pháp, giới hạn quyền lực của các cơ quan nhà nước, kể cả Nghị viện.

2.2. Sự Ra Đời Hiến Pháp Bước Ngoặt Quan Trọng

Sự ra đời của Hiến pháp đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển của Nhà nước và pháp luật. Hiến pháp không chỉ là văn bản ghi nhận những quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân mà còn là công cụ để giới hạn quyền lực nhà nước. Để đảm bảo rằng Hiến pháp thực sự có hiệu lực và được tuân thủ, cần phải có một cơ chế giám sát hiến pháp hiệu quả. Cơ chế này có vai trò bảo vệ Hiến Pháp, ngăn chặn mọi hành vi vi phạm Hiến pháp từ phía các cơ quan nhà nước và cá nhân.

III. Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Khái Niệm Đặc Điểm Ý Nghĩa

Cơ chế giám sát Hiến pháp có vai trò quan trọng nhằm đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp. Đây là hệ thống các thiết chế, quy trình, và biện pháp được thiết lập để kiểm tra, giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và hành vi của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức. Mục đích chính là bảo vệ Hiến pháp, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, và duy trì pháp chế xã hội chủ nghĩa. Cơ chế giám sát Hiến pháp có nhiều hình thức và mô hình khác nhau trên thế giới, tùy thuộc vào đặc điểm chính trị, pháp lý của từng quốc gia.

3.1. Khái Niệm Giám Sát Hiến Pháp Định Nghĩa Nội Dung

Khái niệm giám sát hiến pháp có thể được hiểu là hoạt động của các chủ thể được trao quyền nhằm xem xét, đánh giá tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và hành vi của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức. Hoạt động này nhằm đảm bảo rằng các văn bản và hành vi đó phù hợp với Hiến pháp, không xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân. Nội dung của giám sát hiến pháp bao gồm việc xem xét tính hợp hiến về nội dung, hình thức, và thủ tục ban hành của các văn bản, cũng như tính hợp pháp của các hành vi.

3.2. Đặc Điểm Của Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Hiện Nay

Một trong những đặc điểm quan trọng của cơ chế bảo vệ hiến pháp hiện nay là tính độc lập tương đối của các cơ quan thực hiện chức năng giám sát. Các cơ quan này phải được tổ chức và hoạt động một cách độc lập, không chịu sự chi phối của bất kỳ cơ quan hay cá nhân nào. Điều này đảm bảo rằng hoạt động giám sát được thực hiện một cách khách quan, công bằng, và hiệu quả. Ngoài ra, cơ chế giám sát Hiến pháp còn có đặc điểm là tính chuyên môn cao, đòi hỏi các chủ thể thực hiện phải có kiến thức chuyên sâu về Hiến pháp và pháp luật.

IV. Tham Khảo Mô Hình Giám Sát Hiến Pháp Trên Thế Giới

Trên thế giới có nhiều mô hình giám sát Hiến pháp khác nhau. Một số quốc gia áp dụng mô hình tòa án hiến pháp, trong đó một cơ quan chuyên trách được thành lập để xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật. Một số quốc gia khác lại giao chức năng này cho Quốc hội hoặc một cơ quan đặc biệt trực thuộc Quốc hội. Mỗi mô hình đều có ưu và nhược điểm riêng. Việc nghiên cứu, tham khảo các mô hình này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam.

4.1. Tòa Án Hiến Pháp Liên Bang Đức Kinh Nghiệm Quý Giá

Tòa án Hiến pháp liên bang Đức là một trong những mô hình tòa án hiến pháp thành công nhất trên thế giới. Tòa án này có thẩm quyền rất rộng, bao gồm việc xem xét tính hợp hiến của các luật liên bang và luật bang, giải quyết các tranh chấp giữa các bang, và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân. Kinh nghiệm của Tòa án Hiến pháp liên bang Đức có thể cung cấp nhiều bài học quý giá cho Việt Nam trong quá trình xây dựng tư pháp hiến pháp.

4.2. Giám Sát Hiến Pháp Ở Hoa Kỳ Quyền Lực Của Tòa Án

Tại Hoa Kỳ, việc giám sát Hiến pháp được thực hiện thông qua hệ thống tòa án, đặc biệt là Tòa án Tối cao. Tòa án Tối cao có quyền tuyên bố một đạo luật là vi hiến nếu đạo luật đó trái với Hiến pháp. Quyền lực này được gọi là quyền tư pháp hiến pháp. Mô hình giám sát Hiến pháp ở Hoa Kỳ có đặc điểm là tính phân quyền cao, các tòa án ở các cấp khác nhau đều có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật.

V. Thực Trạng Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam Điểm Nghẽn

Thực tế, Việt Nam chưa có cơ chế giám sát Hiến pháp đúng nghĩa. Các nội dung quy phạm pháp luật còn rời rạc, được quy định trong nhiều văn bản khác nhau. Quy định về cơ chế giám sát Hiến pháp có chiều rộng nhưng chưa có chiều sâu. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế này. Cần thẳng thắn nhìn nhận hạn chế, đánh giá tác động để có định hướng hành động phù hợp.

5.1. Pháp Luật Việt Nam Về Giám Sát Hiến Pháp Đánh Giá Chung

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành có một số quy định liên quan đến giám sát hiến pháp, tuy nhiên, các quy định này còn tản mạn, thiếu tính hệ thống, và hiệu quả thực thi chưa cao. Ví dụ, Quốc hội có quyền giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác, nhưng cơ chế để thực hiện quyền này còn chưa rõ ràng, hiệu quả. Ngoài ra, chưa có một cơ quan chuyên trách nào được giao nhiệm vụ giám sát Hiến pháp một cách toàn diện và độc lập.

5.2. Thực Thi Cơ Chế Giám Sát Những Hạn Chế Cần Khắc Phục

Trên thực tế, việc thực thi cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam còn gặp nhiều hạn chế. Một trong những hạn chế đó là sự thiếu vắng một cơ chế hiệu quả để xử lý các vi phạm Hiến pháp. Khi một văn bản quy phạm pháp luật hoặc hành vi của cơ quan nhà nước bị phát hiện là vi hiến, việc xử lý hậu quả còn gặp nhiều khó khăn, thiếu tính răn đe. Điều này làm giảm hiệu lực của Hiến pháp và làm suy yếu pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Giám Sát Hiến Pháp Việt Nam

Để hoàn thiện cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam, cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ, bao gồm cả giải pháp về mặt pháp lý và giải pháp về mặt tổ chức. Về mặt pháp lý, cần xây dựng một đạo luật riêng về giám sát hiến pháp, quy định rõ về thẩm quyền, thủ tục, và chế tài xử lý vi phạm. Về mặt tổ chức, cần xem xét việc thành lập một cơ quan chuyên trách để thực hiện chức năng giám sát hiến pháp, đảm bảo tính độc lập và chuyên nghiệp.

6.1. Kiến Nghị Cụ Thể Để Bảo Vệ Hiến Pháp Hiệu Quả

Một trong những kiến nghị quan trọng để bảo vệ Hiến pháp hiệu quả là tăng cường vai trò của Quốc hội trong việc giám sát Hiến pháp. Quốc hội cần được trao nhiều quyền hơn trong việc yêu cầu các cơ quan nhà nước giải trình về việc tuân thủ Hiến pháp. Ngoài ra, cần có cơ chế để người dân có thể trực tiếp khiếu nại, tố cáo về các hành vi vi phạm Hiến pháp đến Quốc hội.

6.2. Định Hướng Xây Dựng Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Tương Lai

Trong tương lai, việc xây dựng cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam cần phải dựa trên những nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền, bao gồm nguyên tắc tính tối thượng của Hiến pháp, nguyên tắc phân quyền, và nguyên tắc tôn trọng quyền con người, quyền công dân. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp cần phải được thiết kế sao cho vừa đảm bảo tính hiệu quả, vừa đảm bảo tính dân chủ, công khai, minh bạch.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Xây dựng Nhà nước pháp quyền là mục tiêu mang tính phổ quát trong tiến trình phát triển của các xã hội dân chủ hiện đại, trong đó có Việt Nam. Cùng với sự phát triển của xã hội, vấn đề quyền con người ngày càng được chú trọng; Hiến pháp ra đời với tư cách là đạo luật cơ bản, mang tính tối cao nhằm xác lập giới hạn quyền lực nhà nước và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của nhân dân. Tuy nhiên, việc ban hành Hiến pháp không đồng nghĩa với việc quyền lực nhà nước đương nhiên được kiểm soát hoặc các chủ thể nắm giữ quyền lực không thể lạm quyền. Do đó, sự hiện diện của một cơ chế giám sát Hiến pháp là đòi hỏi khách quan nhằm bảo đảm và củng cố tính tối cao của bản Hiến pháp.

Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đến việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế bảo vệ, giám sát Hiến pháp. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X đã khẳng định chủ trương: "Xây dựng cơ chế phán quyết về những vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp". Tiếp đó, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII tại Đại hội XIII tiếp tục nhìn nhận: "Cơ chế kiểm soát quyền lực chưa hoàn thiện; vai trò giám sát của nhân dân chưa được phát huy mạnh mẽ", đồng thời đề ra định hướng tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Mặc dù có chủ trương và định hướng nhất quán, lịch sử lập hiến Việt Nam cho thấy hệ thống pháp luật vẫn chưa định hình được một cơ chế giám sát Hiến pháp chuyên trách và toàn diện. Các quy định hiện hành còn mang tính phân tán, nằm rải rác trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau, có độ bao phủ về chiều rộng nhưng còn thiếu chiều sâu và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu hội nhập quốc tế. Khóa luận "Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn" của tác giả Nguyễn Huỳnh Thanh Hiếu được thực hiện nhằm phân tích một cách có hệ thống cơ sở lý luận, đối chiếu kinh nghiệm quốc tế và khảo sát thực tiễn lập hiến Việt Nam để đề xuất các định hướng hoàn thiện cơ chế này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài gồm:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về cơ chế giám sát Hiến pháp, bao gồm lịch sử hình thành, khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa và các mô hình giám sát Hiến pháp tiêu biểu trên thế giới.
2. Khảo cứu thực trạng quy định của pháp luật qua các thời kỳ lập hiến Việt Nam (Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980...) và thực tiễn thi hành cơ chế giám sát Hiến pháp hiện nay.
3. Đánh giá những hạn chế còn tồn đọng, phân tích tác động của chúng đối với đời sống chính trị - xã hội và đề xuất các quan điểm, giải pháp nhằm đổi mới, hoàn thiện cơ chế giám sát Hiến pháp tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp lý liên quan đến cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Các học thuyết lý luận về kiểm soát quyền lực và bảo hiến; mô hình giám sát Hiến pháp của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, Cộng hòa Liên bang Đức và Cộng hòa Pháp; các giai đoạn lịch sử lập hiến của Việt Nam từ năm 1946 đến nay, trọng tâm là giai đoạn phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết về Nhà nước pháp quyền, thuyết khế ước xã hội (Du contrat social) của Jean-Jacques Rousseau về chủ quyền nhân dân, lý thuyết thuần túy về pháp luật (Pure Theory of Law) của Hans Kelsen về tính tối cao của Hiến pháp, cùng các tư tưởng lập hiến và kiểm soát quyền lực của James Wilson, John Marshall và Charles de Gaulle.

Về phương diện pháp lý và văn kiện, đề tài tiếp cận hệ thống văn bản pháp luật quốc tế và trong nước, bao gồm Hiến pháp Hoa Kỳ 1787, Hiến pháp Áo 1920, Hiến pháp Pháp 1958, Hiến pháp Tây Ban Nha 1978, cùng toàn bộ các bản Hiến pháp của Việt Nam (năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013) và các Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc (Đại hội X, Đại hội XIII).

Khóa luận sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đóng vai trò chủ đạo trong việc xem xét sự hình thành, phát triển của cơ chế giám sát Hiến pháp trong mối liên hệ khách quan với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội qua từng giai đoạn lịch sử.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Được áp dụng để làm rõ các khái niệm, đặc điểm, thẩm quyền và vai trò của các thiết chế bảo hiến.
• Phương pháp so sánh luật học và đối chiếu: Dùng để phân tích sự tương đồng và khác biệt giữa các mô hình giám sát Hiến pháp trên thế giới (mô hình phi tập trung của Hoa Kỳ, mô hình tập trung của Đức và mô hình Hội đồng Bảo hiến của Pháp), cũng như đối chiếu quy định giữa các bản Hiến pháp Việt Nam.
• Phương pháp thống kê và đánh giá: Phục vụ việc tổng hợp thực trạng áp dụng pháp luật và luận giải tính khả thi của các kiến nghị hoàn thiện.

Nguồn tư liệu nghiên cứu kế thừa các công trình nghiên cứu chuyên sâu của các học giả pháp lý Việt Nam như Đào Trí Úc, Nguyễn Như Phát, Nguyễn Thị Quế Anh, Vũ Công Giao, Trương Đắc Linh, Bùi Xuân Đức, Phạm Hữu Nghị, Vũ Văn Nhiêm, Tào Thị Quyên, Lê Minh Tâm, cùng giáo trình và kỷ yếu hội thảo từ Trường Đại học Luật TP.HCM và Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về cơ chế giám sát Hiến pháp

Chương 1 tập trung phân tích tiến trình lịch sử, bản chất pháp lý - chính trị và kinh nghiệm quốc tế về cơ chế giám sát Hiến pháp qua ba nội dung trọng tâm:

1. Lịch sử hình thành và phát triển:

   • Dưới chế độ phong kiến, quyền lực nhà vua mang tính tuyệt đối dựa trên thuyết "thần quyền" (Thiên tử), luật lệ không nhằm kiểm soát giai cấp cai trị.
   • Thời kỳ cận đại, thuyết khế ước xã hội khẳng định quyền lực nhà nước bắt nguồn từ nhân dân. Sự thắng lợi của các cuộc cách mạng tư sản (tiêu biểu là Cách mạng Anh 1688–1689) ban đầu dẫn đến sự ngự trị của lý thuyết "Nghị viện tối cao" (Parliamentary Sovereignty).
   • Sự lạm quyền của cơ quan lập pháp đặt ra yêu cầu phải kiểm soát quyền lực nghị viện. Đóng góp lý luận của Hans Kelsen và thực tiễn chính trị của Charles de Gaulle đã chấm dứt thời kỳ hoàng kim của thuyết Nghị viện tối cao, xác lập nguyên tắc Hiến pháp tối cao.
   • Mầm mống của cơ chế bảo hiến bắt đầu từ thẩm quyền của Hội đồng Cơ mật Anh thế kỷ 17, được thảo luận tại Hội nghị Philadelphia (Mỹ, 1787) qua phát biểu của James Wilson, và chính thức được chuyển hóa thành thực tiễn qua án lệ kinh điển Marbury v. Madison (1803) do Chánh án John Marshall xác lập. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, mô hình Tòa án Hiến pháp chuyên trách phát triển mạnh mẽ tại châu Âu (Áo năm 1920, CHLB Đức năm 1949, Ý, Tiệp Khắc) và châu Á (Hàn Quốc năm 1988).

2. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của cơ chế giám sát Hiến pháp:

   • Khái niệm: Cơ chế giám sát Hiến pháp là tổng thể các phương thức, thiết chế, hình thức và biện pháp nhằm kiểm soát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật dưới Hiến pháp và hành vi của các chủ thể mang quyền lực công, nhằm bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và bảo vệ quyền con người.
   • Đặc điểm: (1) Mang tính chính trị và tính pháp lý; (2) Mang tính xã hội và tính thống nhất; (3) Có đối tượng giám sát (văn bản quy phạm pháp luật, điều ước quốc tế, hành vi công quyền) và chủ thể giám sát đa dạng (cơ quan dân cử hoặc nhánh tư pháp); (4) Phân biệt ranh giới với "bảo vệ Hiến pháp" (khái niệm rộng mang tính bao hàm) và "tài phán Hiến pháp" (tập hợp con thực hiện chức năng xét xử thông qua trình tự tố tụng của tòa án).
   • Ý nghĩa: Góp phần bảo vệ nhân quyền; duy trì sự thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật quốc gia; giới hạn quyền lực nhà nước và phòng ngừa nguy cơ lạm quyền.

3. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở một số quốc gia:

Tiêu chí so sánh	Hợp chúng quốc Hoa Kỳ	Cộng hòa Liên bang Đức	Cộng hòa Pháp
Mô hình	Phi tập trung (Tư pháp bảo hiến)	Tập trung (Tòa án Hiến pháp chuyên trách)	Hội đồng Bảo hiến (Conseil Constitutionnel)
Cơ quan thực hiện	Hệ thống Tòa án thông thường (Tòa án Tối cao giữ vai trò cao nhất)	Tòa án Hiến pháp Liên bang (Bundesverfassungsgericht)	Hội đồng Bảo hiến
Thời điểm kiểm soát	Hậu kiểm (xem xét văn bản đã ban hành và có hiệu lực)	Cả tiền kiểm và hậu kiểm	Tiền kiểm là chủ đạo (sau này bổ sung cơ chế hậu kiểm)
Hình thức kiểm tra	Cụ thể (gắn liền với một vụ án hoặc tranh chấp thực tế)	Cả trừu tượng (văn bản) và cụ thể (vụ việc vi phạm)	Trừu tượng (thông qua thủ tục hành chính, phiên họp kín)
Quyền khởi kiện	Đương sự trong các vụ án cụ thể chịu ảnh hưởng trực tiếp	Cơ quan công quyền và mọi công dân (khiếu nại nhân quyền)	Ban đầu là Tổng thống (1958), mở rộng cho 60 nghị sĩ (1974), sau đó là công dân
Hiệu lực phán quyết	Tuyên bố đạo luật vi hiến và từ chối áp dụng	Phán quyết chung thẩm, có giá trị bắt buộc thi hành	Phán quyết chung thẩm, tư vấn phủ quyết cho Tổng thống

Chương 2: Thực trạng và vấn đề đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 phân tích quá trình tiến hóa của các quy định bảo hiến qua lịch sử lập hiến Việt Nam và đề xuất phương hướng hoàn thiện:

1. Thực trạng quy định pháp luật qua các thời kỳ lập hiến:

   • Hiến pháp năm 1946: Mang đậm dấu ấn dân chủ tiến bộ. Quyền lập hiến thuộc về nhân dân; Điều 21 và Điều 70 ghi nhận quyền phúc quyết của nhân dân đối với Hiến pháp và vận mệnh quốc gia. Quy định cơ chế kiểm soát bước đầu như quyền của Chủ tịch nước yêu cầu Nghị viện thảo luận lại luật (Điều 31), Ban Thường vụ biểu quyết sắc luật khi Nghị viện không họp (Điều 36), Chính phủ bãi bỏ mệnh lệnh cấp dưới "nếu cần" (Điều 52). Hạn chế: Cơ chế giám sát còn mờ nhạt, quy trình xử lý vi hiến chưa cụ thể và tiêu chí xử lý còn mang tính tùy nghi.
   • Hiến pháp năm 1959: Chuyển giao quyền lập hiến và sửa đổi Hiến pháp cho Quốc hội (Điều 50, Điều 112). Quốc hội thực hiện chức năng giám sát việc thi hành Hiến pháp nhưng thiếu công cụ và chế tài xử lý. Ủy ban Thường vụ Quốc hội được quyền sửa đổi, bãi bỏ các văn bản trái Hiến pháp hoặc "không thích đáng" (Điều 53). Hạn chế: Cụm từ "không thích đáng" mang nặng tính chủ quan, định tính; đối tượng kiểm tra mới chỉ dừng lại ở văn bản, chưa điều chỉnh hành vi của cá nhân có thẩm quyền.
   • Hiến pháp năm 1980: Lần đầu tiên chính thức xác lập tại Điều 146 nguyên tắc: Hiến pháp là luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lý cao nhất, mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp. Tuy nhiên, Quốc hội vừa là cơ quan làm ra Hiến pháp, vừa lập pháp và vừa thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp (Điều 83). Thẩm quyền xử lý văn bản "không thích đáng" tiếp tục được trao cho Hội đồng Nhà nước (Điều 100) và Hội đồng Bộ trưởng (Điều 107). Hạn chế: Mô hình tự giám sát của Quốc hội làm suy giảm tính độc lập của việc bảo vệ Hiến pháp; tiêu chí xử lý văn bản chưa rõ ràng.

2. Vấn đề đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam:

   • Định hướng đổi mới: Bám sát chủ trương của Đảng tại Đại hội X và Đại hội XIII về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN; bảo đảm nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.
   • Nhóm giải pháp hoàn thiện: Xây dựng quy trình, thủ tục tố tụng tư pháp hoặc thiết chế độc lập nhằm phán quyết các hành vi và văn bản vi hiến; mở rộng đối tượng bị giám sát bao gồm cả văn bản quy phạm pháp luật và hành vi công quyền; xác định rõ ràng quyền khiếu nại hiến pháp của công dân để hiện thực hóa việc bảo vệ quyền con người.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được những kết quả và đóng góp học thuật cụ thể:

• Hệ thống hóa cơ sở lý luận về bảo hiến: Phân tích rõ nét quy luật vận động từ chế độ quân chủ chuyên chế sang chế độ đại nghị và sự chuyển tiếp từ thuyết "Nghị viện tối cao" sang nguyên tắc "Hiến pháp tối cao". Làm rõ cấu trúc của cơ chế giám sát Hiến pháp qua 4 đặc điểm (chính trị - pháp lý, xã hội - thống nhất, tính đa dạng của chủ thể/đối tượng, và mối quan hệ với bảo vệ Hiến pháp/tài phán Hiến pháp).
• Chỉ ra các điểm nghẽn mang tính lịch sử: Phân tích sự bất cập trong kỹ thuật lập hiến qua việc sử dụng các thuật ngữ tùy nghi mang tính định tính như "nếu cần" (Hiến pháp 1946) hay "không thích đáng" (Hiến pháp 1959, 1980), từ đó chỉ ra rằng sự thiếu vắng các tiêu chí pháp lý định lượng khiến hoạt động xử lý vi hiến phụ thuộc vào cảm tính chủ quan của cơ quan quản lý.
• Làm rõ sự mâu thuẫn trong mô hình tự giám sát: Khóa luận chứng minh tính thiếu khách quan khi một thiết chế (Quốc hội) vừa giữ quyền lập hiến, vừa ban hành luật thông thường và vừa tự thực hiện quyền giám sát tối cao đối với các văn bản do chính mình ban hành.
• Đóng góp về mặt giải pháp: Cung cấp cơ sở lý luận và so sánh luật học hỗ trợ việc hiện thực hóa mục tiêu mà các Văn kiện Đảng đã đề ra về việc xây dựng cơ chế phán quyết vi phạm Hiến pháp tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do đặc điểm thực tiễn Việt Nam chưa thiết lập một cơ quan tài phán Hiến pháp chuyên trách (như Tòa án Hiến pháp hay Hội đồng Bảo hiến), nguồn dữ liệu nghiên cứu thực tiễn chủ yếu dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật và văn kiện lý luận, chưa thể phân tích các số liệu xét xử án lệ vi hiến hoặc các bản án thực tế trong nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu mô hình tổ chức bộ máy cụ thể cho một cơ quan tài phán Hiến pháp chuyên trách hoặc cơ chế phân quyền bảo hiến cho hệ thống Tòa án nhân dân phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam.
  • Xây dựng dự thảo quy trình tố tụng hiến pháp và cơ chế tiếp nhận khiếu nại hiến pháp từ công dân đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu hữu ích đối với:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật (đặc biệt là các bộ môn Luật Hiến pháp, Luật Hành chính - Nhà nước, Lý luận và Lịch sử Nhà nước & Pháp luật).
• Các nhà nghiên cứu tham khảo chuyên sâu về lịch sử lập hiến Việt Nam (đặc biệt là Chương 2 với việc phân tích chi tiết các điều khoản bảo hiến trong Hiến pháp 1946, 1959, 1980).
• Những người nghiên cứu luật so sánh về ba mô hình bảo hiến tiêu biểu: Hoa Kỳ (phi tập trung), CHLB Đức (tập trung) và CH Pháp (Hội đồng Bảo hiến).

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm cơ chế giám sát Hiến pháp được định nghĩa như thế nào trong khóa luận?
Cơ chế giám sát Hiến pháp là tổng thể các phương thức, thiết chế, hình thức và biện pháp, cùng sự phối hợp giữa các quy phạm điều chỉnh tổ chức và hoạt động, nhằm kiểm soát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật dưới Hiến pháp và hành vi của các chủ thể mang quyền lực nhà nước, qua đó giữ vững tính tối cao của Hiến pháp và bảo vệ quyền con người.

2. Bản Hiến pháp nào của Việt Nam lần đầu tiên chính thức ghi nhận Hiến pháp là luật cơ bản có hiệu lực pháp lý cao nhất?
Hiến pháp năm 1980, tại Điều 146, lần đầu tiên quy định rõ: Hiến pháp là luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lý cao nhất, và mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp.

3. Án lệ nào tại Hoa Kỳ đã đặt nền móng cho cơ chế tư pháp bảo hiến và do ai chủ trì?
Đó là án lệ Marbury v. Madison năm 1803 do Chánh án Tòa án Tối cao Hoa Kỳ John Marshall chủ trì xét xử, qua đó thiết lập thẩm quyền của Tòa án trong việc tuyên bố các đạo luật của Quốc hội trái với Hiến pháp là vô hiệu.

4. Khóa luận phân biệt cơ chế giám sát Hiến pháp với tài phán Hiến pháp như thế nào?
Tài phán Hiến pháp là một bộ phận nằm bên trong cơ chế giám sát Hiến pháp. Tài phán Hiến pháp bắt buộc phải thực hiện thông qua cơ quan tài phán (Tòa án), vận hành bằng thủ tục tố tụng tư pháp chặt chẽ và kết thúc bằng một phán quyết tư pháp. Trong khi đó, cơ chế giám sát Hiến pháp có phạm vi rộng hơn, bao gồm nhiều chủ thể (cả lập pháp, hành pháp, tư pháp) với nhiều hình thức và thủ tục kiểm tra khác nhau.

5. Hạn chế cốt lõi trong quy định về căn cứ bãi bỏ văn bản tại Hiến pháp 1959 và 1980 là gì?
Hiến pháp 1959 và 1980 sử dụng thuật ngữ "không thích đáng" để làm căn cứ cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Nhà nước hoặc Chính phủ bãi bỏ/sửa đổi văn bản cấp dưới. Thuật ngữ này mang tính định tính, chủ quan và không được định nghĩa rõ ràng về mặt pháp lý, dẫn đến nguy cơ xử lý văn bản tùy nghi.

Kết luận

Khóa luận "Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn" đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bảo hiến, phân tích sự vận động lịch sử từ thuyết Nghị viện tối cao đến nguyên tắc Hiến pháp tối cao, đồng thời so sánh sâu sắc ba mô hình giám sát Hiến pháp điển hình của Hoa Kỳ, Đức và Pháp. Qua việc khảo cứu các bản Hiến pháp năm 1946, 1959 và 1980, tác giả đã làm rõ những tồn tại về mặt thể chế như tính phân tán của quy phạm, mô hình tự giám sát của cơ quan lập pháp và việc sử dụng các tiêu chuẩn xử lý mang tính tùy nghi. Đây là công trình nghiên cứu nghiêm túc, cung cấp những luận cứ lý luận và thực tiễn xác đáng phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế bảo vệ Hiến pháp trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP 1.1 Lịch sử hình thành và phát triển của cơ chế giám sát Hiến pháp Cơ chế giám sát Hiến pháp hình thành gắn với sự ra đời của Hiến pháp cũng như gắn với Nhà nước mà ở đó quyền lực phải được thừa nhận thuộc về nhân dân. Theo dòng lịch sử nhân loại trở về hàng ngàn năm trước dưới chế độ phong kiến đã tồn tại một loại quyền lực mà ở đó những người đứng đầu Nhà nước nắm giữ quyền lực tối cao. Những người đứng đầu Nhà nước được quyền quyết định tất cả mọi thứ kể cả sinh mạng của con người. Họ ban hành ra luật lệ và luật lệ đó không nhằm kiểm soát những người ở vị thế cai trị.

Dưới thời kỳ này tại các quốc gia, người đứng đầu Nhà nước thường được gọi là Vua. Ở một số nơi người đứng đầu Nhà nước còn được gọi là Hoàng thượng; Hoàng đế; Nữ hoàng; … Do ảnh hưởng bởi quan điểm duy tâm thần bí về nguồn gốc và quyền lực Nhà nước, theo quan điểm này quyền lực Nhà nước là ý trời, từ đấng tối cao. Người đứng đầu Nhà nước là hiện thân của thần thánh, của ông Trời. Ở một số quốc gia châu Á chịu ảnh hưởng sâu sắc văn hoá Trung Hoa như: Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, … thì người đứng đầu còn được gọi là Thiên tử.

Các chiếu chỉ mà Vua ban xuống hay còn gọi là Thánh chỉ. Điều này có nghĩa Hoàng đế là con trời, phụng theo lệnh của trời mà ban hành nên chiếu chỉ. Do đó, người dân phải luôn tuân theo, phục tùng tuyệt đối cho dù các luật lệ mà Vua ban có ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân thì cũng không thể chống lại nó. Suốt hàng ngàn năm quyền lực của nhà Vua không bao giờ bị giới hạn bởi một quy định pháp luật nào, không có bất kỳ một rào cản nào được đặt ra.

Ở thời kỳ cận đại, khi giai cấp phong kiến bước vào giai đoạn suy tàn, xuất hiện thuyết khế ước xã hội, học thuyết chỉ ra rằng quyền lực Nhà nước không phải do Thượng đế mà có, quyền lực Nhà nước là do nhân dân trao cho. Theo học thuyết này: “Xã hội loài người khi mới hình thành tồn tại những sự hỗn loạn tự nhiên … Để thoát khỏi tình trạng đó con người cần phải thoả thuận với nhau để thiết lập ra Nhà nước nhằm đảm bảo trật tự xã hội”1. Cùng với đó là hàng loạt các cuộc Cách mạng tư sản bùng nổ trên thế giới, tiêu biểu có Cuộc Cách mạng Anh năm 1688 – 1689, hay còn được biết đến với tên gọi là Cách mạng vinh quang. Bấy giờ giai cấp tư sản đấu tranh nêu cao các khẩu hiệu tự do, dân chủ để lật đổ sự chuyên chế của giai cấp phong kiến.

Bằng nhiều cách thức đấu tranh khác nhau, quyền lực đã bị hạn chế đối với hoàng gia, thiết lập quyền tối 1 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2009), Tập bài giảng Lý luận về Nhà nước, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr. 44, 45 6 cao cho Nghị viện, trao cho Nghị viện rất nhiều quyền lực khác nhau. Thời kỳ này được xem là thời kỳ vô cùng hoàng kim, vàng son của Nghị viện. Lúc này tồn tại lý thuyết “Nghị viện tối cao” hay “Tối thượng nghị viện”.

Theo đó, Nghị viện được coi như cơ quan quyền lực cao nhất, đứng trên tất cả mọi cơ quan, chủ thể khác. Trên thế giới và mạnh mẽ nhất là tại châu Âu suốt từ thế kỷ 17, thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 20 bị thống trị bởi lý thuyết Nghị viện tối cao.