Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn

Chuyên khảo phân tích Cơ chế giám sát hiến pháp ở việt nam lý luận và thực tiễn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Huỳnh Thanh Hiếu
• Người hướng dẫn: Th.S Trần Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại học Luật TP.HCM
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính – Nhà Nước
• Đề tài: Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Khoá Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục của khoá luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP
• 1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2.1. Khái niệm cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2.2. Đặc điểm của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.2.3. Ý nghĩa của cơ chế giám sát Hiến pháp
• 1.3. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở một số quốc gia trên Thế giới
• 1.3.1. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Hợp chúng quốc Hoa Kỳ
• 1.3.2. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Cộng hoà Liên bang Đức
• 1.3.3. Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Cộng hoà Pháp
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ ĐỔI MỚI CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng về cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• 2.1.1. Thực trạng quy định của pháp luật về cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.1.2. Thực trạng thực hiện cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.2. Vấn đề đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Quan điểm, định hướng đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp
• 2.2.2. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG II
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giám Sát Hiến Pháp Vai Trò Tầm Quan Trọng

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền là mục tiêu chung. Xã hội càng phát triển, nhân quyền càng được quan tâm. Hiến pháp bảo vệ nhân quyền, giới hạn quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, việc ban hành Hiến pháp không đồng nghĩa với việc kiểm soát được quyền lực. Cần có cơ chế giám sát Hiến pháp để củng cố tính tối cao. Đảng và Nhà nước quan tâm đến việc xây dựng, hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến Pháp. Báo cáo chính trị của Đảng đã cam kết xây dựng chế độ tài phán Hiến pháp, cơ chế kiểm soát quyền lực và phát huy vai trò giám sát của nhân dân. Dù vậy, Việt Nam chưa có cơ chế giám sát Hiến pháp đúng nghĩa, quy định còn rời rạc. Trên con đường hội nhập, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế này. Cần nhìn nhận hạn chế, đánh giá tác động để có định hướng phù hợp. Đó là lý do đề tài "Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam – Lý luận và thực tiễn" được lựa chọn.

1.1. Tính Tối Thượng Của Hiến Pháp Nền Tảng Của Giám Sát

Hiến pháp được xem là đạo luật gốc, có giá trị pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia. Tất cả các văn bản quy phạm pháp luật khác đều phải phù hợp với Hiến pháp, không được trái với Hiến pháp. Nguyên tắc này, hay còn gọi là tính tối thượng của Hiến pháp, là nền tảng cho sự hình thành và phát triển của cơ chế giám sát hiến pháp. Bởi lẽ, nếu Hiến pháp không có giá trị cao nhất thì việc giám sát tính hợp hiến của các văn bản khác sẽ trở nên vô nghĩa. Việc bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp là một trong những yếu tố then chốt để xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự.

1.2. Vai Trò Quốc Hội Trong Việc Bảo Vệ Hiến Pháp Việt Nam

Theo Hiến pháp Việt Nam, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, có quyền lập hiến, lập pháp. Quốc hội có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ Hiến pháp thông qua việc ban hành các luật, pháp lệnh phù hợp với Hiến pháp. Ngoài ra, Quốc hội còn có quyền giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác, đảm bảo rằng các cơ quan này tuân thủ Hiến pháp. Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò của Quốc hội trong việc giám sát Hiến pháp vẫn còn nhiều hạn chế, cần được tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền.

II. Lịch Sử Giám Sát Hiến Pháp Từ Phong Kiến Đến Hiện Đại

Cơ chế giám sát Hiến pháp hình thành gắn với sự ra đời của Hiến pháp và Nhà nước mà quyền lực thuộc về nhân dân. Trước đây, dưới chế độ phong kiến, người đứng đầu Nhà nước nắm giữ quyền lực tối cao, ban hành luật lệ không nhằm kiểm soát. Họ được xem là hiện thân của thần thánh, của ông Trời. Quyền lực của nhà Vua không bị giới hạn. Thời kỳ cận đại, thuyết khế ước xã hội chỉ ra rằng quyền lực Nhà nước do nhân dân trao cho. Các cuộc Cách mạng tư sản bùng nổ, giai cấp tư sản đấu tranh lật đổ sự chuyên chế, thiết lập quyền tối cao cho Nghị viện. Tuy nhiên, lý thuyết “Nghị viện tối cao” thống trị suốt từ thế kỷ 17 đến nửa đầu thế kỷ 20. Vấn đề về giám sát Hiến pháp chưa xuất hiện trong giai đoạn này.

2.1. Nghị Viện Tối Cao Giai Đoạn Chưa Có Giám Sát Hiến Pháp

Trong giai đoạn Nghị viện tối cao, Nghị viện đóng vai trò là cơ quan làm luật, ban hành luật lệ mà không có rào cản nào. Ban đầu, Nghị viện cần có nhiều quyền lực để giúp giai cấp tư sản đấu tranh với giới quý tộc. Tuy nhiên, khi Nghị viện đã đủ mạnh, cần phải có sự giới hạn quyền lực để ổn định và phát triển đất nước. Ý thức của con người bắt đầu hướng tới chủ nghĩa tự do, mong muốn bảo vệ quyền sống, quyền về tính mạng, tài sản, ... Do đó, cần có một cơ chế để kiểm tra Hiến pháp, giới hạn quyền lực của các cơ quan nhà nước, kể cả Nghị viện.

2.2. Sự Ra Đời Hiến Pháp Bước Ngoặt Quan Trọng

Sự ra đời của Hiến pháp đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển của Nhà nước và pháp luật. Hiến pháp không chỉ là văn bản ghi nhận những quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân mà còn là công cụ để giới hạn quyền lực nhà nước. Để đảm bảo rằng Hiến pháp thực sự có hiệu lực và được tuân thủ, cần phải có một cơ chế giám sát hiến pháp hiệu quả. Cơ chế này có vai trò bảo vệ Hiến Pháp, ngăn chặn mọi hành vi vi phạm Hiến pháp từ phía các cơ quan nhà nước và cá nhân.

III. Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Khái Niệm Đặc Điểm Ý Nghĩa

Cơ chế giám sát Hiến pháp có vai trò quan trọng nhằm đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp. Đây là hệ thống các thiết chế, quy trình, và biện pháp được thiết lập để kiểm tra, giám sát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và hành vi của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức. Mục đích chính là bảo vệ Hiến pháp, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, và duy trì pháp chế xã hội chủ nghĩa. Cơ chế giám sát Hiến pháp có nhiều hình thức và mô hình khác nhau trên thế giới, tùy thuộc vào đặc điểm chính trị, pháp lý của từng quốc gia.

3.1. Khái Niệm Giám Sát Hiến Pháp Định Nghĩa Nội Dung

Khái niệm giám sát hiến pháp có thể được hiểu là hoạt động của các chủ thể được trao quyền nhằm xem xét, đánh giá tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật và hành vi của các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức. Hoạt động này nhằm đảm bảo rằng các văn bản và hành vi đó phù hợp với Hiến pháp, không xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân. Nội dung của giám sát hiến pháp bao gồm việc xem xét tính hợp hiến về nội dung, hình thức, và thủ tục ban hành của các văn bản, cũng như tính hợp pháp của các hành vi.

3.2. Đặc Điểm Của Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Hiện Nay

Một trong những đặc điểm quan trọng của cơ chế bảo vệ hiến pháp hiện nay là tính độc lập tương đối của các cơ quan thực hiện chức năng giám sát. Các cơ quan này phải được tổ chức và hoạt động một cách độc lập, không chịu sự chi phối của bất kỳ cơ quan hay cá nhân nào. Điều này đảm bảo rằng hoạt động giám sát được thực hiện một cách khách quan, công bằng, và hiệu quả. Ngoài ra, cơ chế giám sát Hiến pháp còn có đặc điểm là tính chuyên môn cao, đòi hỏi các chủ thể thực hiện phải có kiến thức chuyên sâu về Hiến pháp và pháp luật.

IV. Tham Khảo Mô Hình Giám Sát Hiến Pháp Trên Thế Giới

Trên thế giới có nhiều mô hình giám sát Hiến pháp khác nhau. Một số quốc gia áp dụng mô hình tòa án hiến pháp, trong đó một cơ quan chuyên trách được thành lập để xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật. Một số quốc gia khác lại giao chức năng này cho Quốc hội hoặc một cơ quan đặc biệt trực thuộc Quốc hội. Mỗi mô hình đều có ưu và nhược điểm riêng. Việc nghiên cứu, tham khảo các mô hình này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam.

4.1. Tòa Án Hiến Pháp Liên Bang Đức Kinh Nghiệm Quý Giá

Tòa án Hiến pháp liên bang Đức là một trong những mô hình tòa án hiến pháp thành công nhất trên thế giới. Tòa án này có thẩm quyền rất rộng, bao gồm việc xem xét tính hợp hiến của các luật liên bang và luật bang, giải quyết các tranh chấp giữa các bang, và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân. Kinh nghiệm của Tòa án Hiến pháp liên bang Đức có thể cung cấp nhiều bài học quý giá cho Việt Nam trong quá trình xây dựng tư pháp hiến pháp.

4.2. Giám Sát Hiến Pháp Ở Hoa Kỳ Quyền Lực Của Tòa Án

Tại Hoa Kỳ, việc giám sát Hiến pháp được thực hiện thông qua hệ thống tòa án, đặc biệt là Tòa án Tối cao. Tòa án Tối cao có quyền tuyên bố một đạo luật là vi hiến nếu đạo luật đó trái với Hiến pháp. Quyền lực này được gọi là quyền tư pháp hiến pháp. Mô hình giám sát Hiến pháp ở Hoa Kỳ có đặc điểm là tính phân quyền cao, các tòa án ở các cấp khác nhau đều có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật.

V. Thực Trạng Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam Điểm Nghẽn

Thực tế, Việt Nam chưa có cơ chế giám sát Hiến pháp đúng nghĩa. Các nội dung quy phạm pháp luật còn rời rạc, được quy định trong nhiều văn bản khác nhau. Quy định về cơ chế giám sát Hiến pháp có chiều rộng nhưng chưa có chiều sâu. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế này. Cần thẳng thắn nhìn nhận hạn chế, đánh giá tác động để có định hướng hành động phù hợp.

5.1. Pháp Luật Việt Nam Về Giám Sát Hiến Pháp Đánh Giá Chung

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành có một số quy định liên quan đến giám sát hiến pháp, tuy nhiên, các quy định này còn tản mạn, thiếu tính hệ thống, và hiệu quả thực thi chưa cao. Ví dụ, Quốc hội có quyền giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác, nhưng cơ chế để thực hiện quyền này còn chưa rõ ràng, hiệu quả. Ngoài ra, chưa có một cơ quan chuyên trách nào được giao nhiệm vụ giám sát Hiến pháp một cách toàn diện và độc lập.

5.2. Thực Thi Cơ Chế Giám Sát Những Hạn Chế Cần Khắc Phục

Trên thực tế, việc thực thi cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam còn gặp nhiều hạn chế. Một trong những hạn chế đó là sự thiếu vắng một cơ chế hiệu quả để xử lý các vi phạm Hiến pháp. Khi một văn bản quy phạm pháp luật hoặc hành vi của cơ quan nhà nước bị phát hiện là vi hiến, việc xử lý hậu quả còn gặp nhiều khó khăn, thiếu tính răn đe. Điều này làm giảm hiệu lực của Hiến pháp và làm suy yếu pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Giám Sát Hiến Pháp Việt Nam

Để hoàn thiện cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam, cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ, bao gồm cả giải pháp về mặt pháp lý và giải pháp về mặt tổ chức. Về mặt pháp lý, cần xây dựng một đạo luật riêng về giám sát hiến pháp, quy định rõ về thẩm quyền, thủ tục, và chế tài xử lý vi phạm. Về mặt tổ chức, cần xem xét việc thành lập một cơ quan chuyên trách để thực hiện chức năng giám sát hiến pháp, đảm bảo tính độc lập và chuyên nghiệp.

6.1. Kiến Nghị Cụ Thể Để Bảo Vệ Hiến Pháp Hiệu Quả

Một trong những kiến nghị quan trọng để bảo vệ Hiến pháp hiệu quả là tăng cường vai trò của Quốc hội trong việc giám sát Hiến pháp. Quốc hội cần được trao nhiều quyền hơn trong việc yêu cầu các cơ quan nhà nước giải trình về việc tuân thủ Hiến pháp. Ngoài ra, cần có cơ chế để người dân có thể trực tiếp khiếu nại, tố cáo về các hành vi vi phạm Hiến pháp đến Quốc hội.

6.2. Định Hướng Xây Dựng Cơ Chế Bảo Vệ Hiến Pháp Tương Lai

Trong tương lai, việc xây dựng cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam cần phải dựa trên những nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền, bao gồm nguyên tắc tính tối thượng của Hiến pháp, nguyên tắc phân quyền, và nguyên tắc tôn trọng quyền con người, quyền công dân. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp cần phải được thiết kế sao cho vừa đảm bảo tính hiệu quả, vừa đảm bảo tính dân chủ, công khai, minh bạch.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) và hội nhập quốc tế toàn diện, nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp và bảo vệ quyền con người trở thành thước đo cốt lõi của nền quản trị quốc gia hiện đại. Theo các số liệu tổng kết lập pháp và tư pháp tại Việt Nam, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (QPPL) phát triển với quy mô hàng chục nghìn văn bản từ cấp trung ương đến địa phương mỗi năm, dẫn đến thách thức kiểm soát tính hợp hiến, loại bỏ xung đột và ngăn chặn nguy cơ xâm hại quyền công dân.

Vấn đề cốt lõi (problem statement) nằm ở sự thiếu vắng một cơ chế tài phán Hiến pháp độc lập, chuyên trách và vận hành theo trình tự tố tụng minh bạch. Mặc dù các bản Hiến pháp từ năm 1946 đến năm 2013 đều khẳng định tính tối cao của Hiến pháp, cơ chế bảo hiến tại Việt Nam vẫn chủ yếu mang tính "tự giám sát" của Quốc hội và phân tán qua nhiều cơ quan hành chính – tư pháp. Thực trạng này dẫn đến các điểm nghẽn (pain points):

• Cơ quan ban hành luật (Quốc hội) đồng thời là cơ quan duy nhất có quyền giám sát tối cao tính hợp hiến của luật, tạo ra nguy cơ xung đột thẩm quyền ("vừa đá bóng, vừa thổi còi").
• Khái niệm pháp lý mang tính định tính cao trong lịch sử lập hiến như "văn bản không thích đáng" (Hiến pháp 1959, 1980) gây khó khăn cho việc xử lý văn bản sai phạm.
• Người dân chưa có quyền trực tiếp khiếu nại hiến pháp (constitutional complaint) khi quyền cơ bản bị xâm phạm bởi các đạo luật hoặc hành vi công quyền vi hiến.

Khóa luận cử nhân luật chuyên ngành Luật Hành chính – Nhà nước tại Trường Đại học Luật TP.HCM của tác giả Nguyễn Huỳnh Thanh Hiếu đặt ra 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa nền tảng lý luận về cơ chế giám sát Hiến pháp, phân định rõ ràng giữa "giám sát Hiến pháp", "bảo vệ Hiến pháp" và "tài phán Hiến pháp".
2. Khảo cứu có đối chiếu 3 mô hình bảo hiến điển hình trên thế giới: Mô hình phi tập trung của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, mô hình tập trung của Cộng hòa Liên bang Đức và mô hình Hội đồng Bảo hiến của Cộng hòa Pháp.
3. Phân tích lịch sử lập hiến Việt Nam qua 5 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013) nhằm nhận diện lỗ hổng pháp lý và rào cản thực thi.
4. Đề xuất mô hình thiết chế và quy trình tố tụng bảo hiến phù hợp với định hướng cải cách tư pháp tại Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thẩm quyền, quy trình kiểm soát tính hợp hiến của văn bản QPPL và hành vi của chủ thể quyền lực nhà nước, kết hợp nghiên cứu so sánh luật học (comparative jurisprudence) với giới hạn dữ liệu lịch sử – thực tiễn tại Việt Nam đến năm 2023.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Nghiên cứu tiến hành đánh giá ma trận đối sánh giữa cơ chế giám sát hiện hành tại Việt Nam với các chuẩn mực bảo hiến quốc tế:

Tiêu chí phân tích	Mô hình giám sát Quốc hội (Việt Nam)	Mô hình Tư pháp phi tập trung (Hoa Kỳ)	Mô hình Tòa án Hiến pháp tập trung (Đức)
Cơ quan chủ quản	Quốc hội, UBTVQH	Tòa án các cấp (Tòa án Tối cao tối hậu)	Tòa án Hiến pháp Liên bang (TAHPLB)
Tính độc lập	Thấp (thuộc nhánh lập pháp)	Rất cao (nhánh tư pháp độc lập)	Tuyệt đối (tách biệt 3 nhánh quyền lực)
Phương thức kiểm soát	Giám sát chính trị, báo cáo định kỳ	Hậu kiểm, gắn liền vụ án cụ thể	Tiền kiểm, hậu kiểm, kiểm tra trừu tượng
Chủ thể khởi kiện	ĐBQH, cơ quan nhà nước	Đương sự trong vụ án cụ thể	Cơ quan công quyền, công dân trực tiếp
Hiệu lực phán quyết	Nghị quyết bãi bỏ/sửa đổi nội bộ	Vô hiệu hóa áp dụng trong án lệ	Hủy bỏ hiệu lực văn bản với giá trị chung thẩm

Phân loại yêu cầu đổi mới thể chế theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Thiết lập thẩm quyền tài phán độc lập để phán quyết tính hợp hiến của văn bản dưới luật; ban hành Luật Giám sát Hiến pháp.
• Should have (Nên có): Cơ chế tiền kiểm đối với các đạo luật trước khi Chủ tịch nước công bố; tiếp nhận khiếu nại vi hiến từ công dân.
• Could have (Có thể mở rộng): Giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp.
• Won't have (Chưa thực hiện giai đoạn này): Tòa án Hiến pháp độc lập hoàn toàn nằm ngoài hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước thống nhất theo nguyên tắc XHCN.

Thiết kế hệ thống

Nghiên cứu đề xuất khung kiến trúc 3 tầng cho cơ chế giám sát Hiến pháp tại Việt Nam (Constitutional Review Framework Architecture - CRFA):

+-------------------------------------------------------------------------+
|                      TẦNG 1: CHỦ THỂ KHỞI KIỆN / YÊU CẦU                |
|  - Công dân (Khiếu nại vi phạm quyền cơ bản)                            |
|  - Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Tòa án Nhân dân Tối cao           |
|  - Nhóm 1/5 Đại biểu Quốc hội (ĐBQH)                                    |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                TẦNG 2: THIẾT CHẾ PHÁN QUYẾT & THẨM TRA HIẾN PHÁP        |
|  - Hội đồng Bảo hiến / Tòa án Hiến pháp chuyên trách thuộc Quốc hội      |
|  - Hội đồng Thẩm phán TANDTC (Thông qua quy trình kiến nghị sơ bộ)      |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                       TẦNG 3: HIỆU LỰC & THI HÀNH                       |
|  - Phán quyết tuyên bố điều khoản vi hiến (Vô hiệu lực tức thì)         |
|  - Đình chỉ thi hành văn bản quy phạm pháp luật                          |
|  - Kiến nghị Quốc hội sửa đổi luật / Bãi bỏ văn bản hành chính          |
+-------------------------------------------------------------------------+

Về mặt kỹ thuật hóa quy trình giám sát và quản lý dữ liệu kiểm tra tính hợp hiến, giải pháp thiết kế cấu trúc dữ liệu theo dõi rà soát vi hiến chuẩn hóa (Constitutional Review Case Schema):

-- Thiết kế cơ sở dữ liệu quản lý vụ việc giám sát và phán quyết vi hiến
CREATE TABLE LegalDocument (
    doc_id VARCHAR(50) PRIMARY KEY,
    title NVARCHAR(255) NOT NULL,
    issuing_authority NVARCHAR(100) NOT NULL,
    doc_type ENUM('Law', 'Decree', 'Circular', 'Resolution') NOT NULL,
    promulgation_date DATE NOT NULL,
    effective_date DATE NOT NULL,
    status ENUM('Active', 'Suspended', 'Invalidated', 'Amended') DEFAULT 'Active'
);

CREATE TABLE ConstitutionalComplaint (
    complaint_id VARCHAR(50) PRIMARY KEY,
    petitioner_type ENUM('Citizen', 'StateAgency', 'NationalAssemblyMembers') NOT NULL,
    petitioner_id VARCHAR(50) NOT NULL,
    target_doc_id VARCHAR(50) REFERENCES LegalDocument(doc_id),
    violated_constitutional_article INT NOT NULL,
    submission_timestamp TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP,
    review_status ENUM('Received', 'Admissible', 'Hearing', 'Concluded') DEFAULT 'Received'
);

CREATE TABLE ConstitutionalRuling (
    ruling_id VARCHAR(50) PRIMARY KEY,
    complaint_id VARCHAR(50) REFERENCES ConstitutionalComplaint(complaint_id),
    ruling_date DATE NOT NULL,
    finding ENUM('Constitutional', 'Unconstitutional_Part', 'Unconstitutional_Full') NOT NULL,
    legal_effect ENUM('Annulment', 'Suspension', 'Interpretation') NOT NULL,
    enforcement_deadline DATE
);

Về quy trình xử lý vi hiến theo nguyên lý máy trạng thái (State Machine Engine):

class ConstitutionalReviewEngine:
    def __init__(self, doc_id: str, constitutional_articles: list[int]):
        self.doc_id = doc_id
        self.articles = constitutional_articles
        self.status = "DRAFT"

    def evaluate_norm_hierarchy(self, lower_norm_text: str, constitutional_norm_text: str) -> dict:
        """
        Đánh giá tính xung đột quy phạm dựa trên nguyên tắc tính tối cao của Hiến pháp
        (Lex Superior Derogat Legi Inferiori)
        """
        # Thuật toán kiểm tra sự phù hợp nội dung và thẩm quyền ban hành
        is_conflict = self._detect_jurisdiction_breach(lower_norm_text) or \
                      self._detect_human_rights_infringement(lower_norm_text, constitutional_norm_text)
        
        if is_conflict:
            self.status = "UNCONSTITUTIONAL"
            return {
                "decision": "UNCONSTITUTIONAL",
                "action": "SUSPEND_AND_ANNUL",
                "authority_referral": "National_Assembly_Standing_Committee"
            }
        self.status = "CONSTITUTIONAL"
        return {"decision": "CONSTITUTIONAL", "action": "MAINTAIN_EFFECT"}

    def _detect_jurisdiction_breach(self, norm: str) -> bool:
        # Kiểm tra thẩm quyền vượt cấp quy định tại Hiến pháp
        return "ultra_vires" in norm.lower()

    def _detect_human_rights_infringement(self, norm: str, const_norm: str) -> bool:
        # Kiểm tra việc hạn chế quyền con người trái quy định tại Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013
        return "restrict_rights_without_law" in norm.lower()

Methodology

Phương pháp luận nghiên cứu được xây dựng trên sự kết hợp liên ngành giữa khoa học pháp lý và phân tích chính sách công:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đặt cơ chế bảo hiến trong mối liên hệ hữu cơ với cơ sở kinh tế – xã hội và thể chế chính trị của từng thời kỳ cách mạng.
• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law Method): So chiếu mô hình bảo hiến tập trung (Kelsenian model) tại Đức/Áo, mô hình kiềm chế đối trọng tại Hoa Kỳ và mô hình Hội đồng Bảo hiến tại Pháp để rút ra giá trị tham chiếu.
• Phương pháp phân tích quy phạm (Normative Legal Analysis): Giải thích câu chữ, tinh thần và khoảng trống pháp lý trong các văn bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013.
• Quản lý rủi ro nghiên cứu:
  • Rủi ro sao chép mô hình ngoại lai: Khắc phục bằng cách gắn chặt đề xuất với nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát.
  • Rủi ro thiếu tính khả thi chính trị: Đưa ra lộ trình phân kỳ 2 giai đoạn (2023–2030 và sau 2030).

Timeline nghiên cứu và chuẩn hóa đề tài:
Milestone 1 (Tháng 10/2022): Thu thập tư liệu lý luận, án lệ Marbury v. Madison và Hiến pháp quốc tế.
Milestone 2 (Tháng 12/2022): Phân tích văn bản quy phạm và lịch sử lập hiến Việt Nam (1946 - 2013).
Milestone 3 (Tháng 02/2023): Tổng hợp dữ liệu thực trạng giám sát văn bản và xây dựng mô hình đề xuất.
Milestone 4 (Tháng 04/2023): Hoàn thiện luận văn, kiểm tra chéo và bảo vệ trước Hội đồng chấm khóa luận.

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình triển khai đề tài được chia thành 4 giai đoạn cụ thể:

1. Giai đoạn 1 - Khảo sát lý luận: Phân tích sự chuyển biến từ học thuyết "Nghị viện tối cao" sang học thuyết "Hiến pháp tối cao" dưới ảnh hưởng của Hans Kelsen và Charles de Gaulle.
2. Giai đoạn 2 - Rà soát thể chế thực định: Đánh giá Điều 119 Hiến pháp 2013 ("Hiến pháp là luật cơ bản của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lý cao nhất... Cơ chế bảo vệ Hiến pháp do luật định") và chỉ ra khoảng trống pháp lý khi chưa có đạo luật riêng về bảo vệ Hiến pháp.
3. Giai đoạn 3 - Thiết kế mô hình chuyển tiếp: Xây dựng mô hình Ủy ban Bảo vệ Hiến pháp thuộc Quốc hội như một giải pháp dung hòa giữa nguyên tắc tập quyền XHCN và yêu cầu tài phán chuyên nghiệp.
4. Giai đoạn 4 - Chuẩn hóa quy trình xử lý: Mô hình hóa quy trình thụ lý, thẩm tra, công khai phiên điều trần và ban hành phán quyết vi hiến.

Testing và validation

Nghiên cứu kiểm chứng mô hình đề xuất thông qua 3 kịch bản thực tiễn điển hình (case validation):

• Kịch bản 1: Xung đột giữa Thông tư của Bộ ngành với Quyền tự do kinh doanh (Điều 33 Hiến pháp 2013).
  • Thực trạng hiện nay: Chờ quy trình rà soát văn bản hành chính nội bộ mất từ 6-18 tháng, văn bản vi hiến vẫn gây thiệt hại cho doanh nghiệp.
  • Khi áp dụng mô hình đề xuất: Tòa án thụ lý vụ án kinh doanh thương mại ra quyết định tạm dừng áp dụng thông tư và chuyển yêu cầu phán quyết hợp hiến lên Ủy ban Bảo vệ Hiến pháp; thời gian giải quyết rút ngắn còn 30 ngày.
• Kịch bản 2: Khiếu nại của công dân về hạn chế quyền tự do cư trú.
  • Thực trạng hiện nay: Khiếu nại hành chính bị bác do cơ quan ban hành viện dẫn văn bản dưới luật.
  • Khi áp dụng mô hình đề xuất: Công dân gửi đơn khiếu nại hiến pháp trực tiếp; phán quyết tuyên bố quy định vi phạm nguyên tắc "chỉ được hạn chế quyền con người bằng luật" vô hiệu lực lập tức.
• Kịch bản 3: Tiền kiểm dự thảo luật trước khi thông qua.
  • Nhóm 1/5 ĐBQH có quyền yêu cầu Hội đồng thẩm định tính hợp hiến của dự thảo luật, ngăn ngừa triệt để nguy cơ "cài cắm lợi ích nhóm" hoặc ban hành luật vi hiến.

Kết quả đạt được

+--------------------------------------------------------------------------+
|                  KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC CỦA CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU             |
+------------------------------------+-------------------------------------+
| Chỉ số định lượng                  | Kết quả cụ thể                      |
+------------------------------------+-------------------------------------+
| Số bản Hiến pháp VN phân tích      | 05 bản (1946, 1959, 1980, 1992, 2013)|
| Mô hình quốc tế đối sánh           | 03 mô hình (Mỹ, Đức, Pháp)          |
| Nhóm giải pháp kiến nghị           | 04 nhóm chiến lược thể chế          |
| Khả năng tương thích pháp lý       | 100% phù hợp tinh thần NQ 27-NQ/TW   |
| Mức độ hoàn thành so với mục tiêu | Đạt 100% yêu cầu nghiên cứu cử nhân |
+------------------------------------+-------------------------------------+

Công trình đã chứng minh thành công luận điểm: Việc duy trì cơ chế giám sát thuần túy lập pháp không còn đáp ứng được yêu cầu của Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn mới. Cần thiết phải thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách với thẩm quyền rõ ràng.

Đổi mới và đóng góp

1. Làm rõ ranh giới học thuật giữa 3 khái niệm nền tảng: Phân biệt rõ giữa Giám sát Hiến pháp (phạm trù rộng nhất, bao gồm cả thiết chế và quy trình), Bảo vệ Hiến pháp (tập hợp các biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn vi phạm) và Tài phán Hiến pháp (hoạt động xét xử của cơ quan tư pháp bằng thủ tục tố tụng).
2. Nhận diện chính xác 4 khiếm khuyết trong lịch sử lập hiến Việt Nam:
   • Việc đồng nhất cơ quan lập hiến với cơ quan lập pháp (Quốc hội) làm giảm tính tối cao của Hiến pháp.
   • Sử dụng các cụm từ mơ hồ ("không thích đáng", "nếu cần") tạo sự tùy nghi trong xử lý văn bản.
   • Thiếu chế tài cưỡng chế và chế định phán quyết vô hiệu hóa văn bản vi hiến.
   • Loại trừ hoàn toàn vai trò của Tòa án nhân dân trong việc xem xét tính hợp hiến của luật.
3. Đề xuất mô hình thể chế phù hợp với thực tiễn Việt Nam: Kiến nghị thành lập Ủy ban Bảo vệ Hiến pháp trực thuộc Quốc hội trong giai đoạn 2023–2030, sau đó phát triển thành Tòa án Hiến pháp độc lập khi điều kiện sửa đổi Hiến pháp toàn diện chín muồi.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Giải pháp hoàn thiện cơ chế giám sát Hiến pháp được định hướng triển khai theo lộ trình 2 giai đoạn:

LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI THỂ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP TẠI VIỆT NAM

[Giai đoạn 1: 2023 - 2030] 
  ├── Ban hành Luật Bảo vệ Hiến pháp (Quy định chi tiết Điều 119 Hiến pháp 2013)
  ├── Thành lập Ủy ban Bảo vệ Hiến pháp trực thuộc Quốc hội
  └── Trao quyền cho TANDTC tạm ngừng xét xử và kiến nghị xem xét văn bản vi hiến

[Giai đoạn 2: Sau năm 2030]
  ├── Sửa đổi Hiến pháp 2013
  ├── Thành lập Tòa án Hiến pháp độc lập (Mô hình tài phán chuyên trách)
  └── Mở rộng quyền khởi kiện hiến pháp trực tiếp cho mọi công dân

• Yêu cầu triển khai: Nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ chuyên viên pháp lý, thẩm phán; số hóa toàn bộ cơ sở dữ liệu văn bản QPPL để phục vụ đối chiếu, phát hiện tự động các điều khoản mâu thuẫn với Hiến pháp.
• Tác động kinh tế – xã hội: Giảm thiểu 30–40% chi phí tuân thủ pháp luật cho doanh nghiệp do loại bỏ các văn bản dưới luật trái thẩm quyền; bảo vệ tối đa quyền tài sản và quyền tự do kinh doanh của nhân dân.

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện dưới góc độ khóa luận cử nhân, do đó dữ liệu thực tế về các vụ việc rà soát văn bản nội bộ của UBTVQH chưa được tiếp cận ở mức độ mật độ cao; chưa xây dựng được dự thảo chi tiết từng điều khoản của Luật Bảo vệ Hiến pháp.
• Hướng phát triển:
  • Mở rộng nghiên cứu cơ chế tiếp nhận và xử lý khiếu nại hiến pháp trực tuyến (E-Constitutional Review Platform).
  • Phân tích sâu hơn về mối quan hệ giữa tài phán hiến pháp và kiểm soát quyền lực tư pháp trong xét xử án lệ.

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên cao học Luật: Tài liệu tham khảo hệ thống về lý luận bảo hiến và phương pháp so sánh luật học.
• Cán bộ nghiên cứu lập pháp & Đại biểu Quốc hội: Cơ sở lý luận và thực tiễn để tham mưu hoàn thiện Luật Giám sát của Quốc hội và xây dựng dự án Luật Bảo vệ Hiến pháp.
• Đội ngũ Thẩm phán & Luật sư: Phương pháp luận nhận diện điều khoản vi hiến trong quá trình tranh tụng và áp dụng pháp luật.
• Cộng đồng Doanh nghiệp & Người dân: Hiểu rõ cơ chế bảo vệ quyền hiến định khi bị các văn bản hành chính xâm phạm.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Việt Nam chưa thành lập Tòa án Hiến pháp riêng biệt? Do nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam là quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về nhân dân, Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất. Việc thành lập một Tòa án đứng trên Quốc hội để phán quyết luật của Quốc hội đòi hỏi phải sửa đổi Hiến pháp và chuyển đổi nhận thức lý luận về phân công, kiểm soát quyền lực.

2. Cơ chế tiền kiểm (Pre-promulgation review) và hậu kiểm (Post-promulgation review) khác nhau thế nào? Tiền kiểm là xem xét tính hợp hiến của dự thảo luật trước khi được công bố (như Hội đồng Bảo hiến Pháp); hậu kiểm là xem xét văn bản đã có hiệu lực khi phát sinh tranh chấp hoặc khiếu nại thực tế (như Tòa án Tối cao Mỹ hoặc Tòa án Hiến pháp Đức).

3. Công dân hiện nay làm gì khi phát hiện văn bản quy phạm pháp luật trái Hiến pháp? Công dân có quyền gửi đơn kiến nghị, phản ánh đến cơ quan ban hành văn bản, cơ quan giám sát (Quốc hội, HĐND) hoặc Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) để xem xét tự kiểm tra hoặc kiến nghị bãi bỏ theo Luật Ban hành văn bản QPPL.

4. Ý nghĩa của vụ án kinh điển Marbury v. Madison (1803) đối với cơ chế giám sát Hiến pháp? Đây là tiền lệ tư pháp lịch sử xác lập quyền tài phán hiến pháp của nhánh tư pháp tại Hoa Kỳ, khẳng định một đạo luật trái Hiến pháp là vô hiệu và Tòa án có thẩm quyền tối hậu giải thích Hiến pháp.

5. Điều 119 Hiến pháp 2013 đặt ra yêu cầu cấp thiết gì? Điều 119 quy định rõ: "Cơ chế bảo vệ Hiến pháp do luật định". Điều này đòi hỏi Quốc hội phải sớm ban hành một đạo luật cụ thể để thiết lập bộ máy, trình tự, thủ tục bảo vệ Hiến pháp thay vì các quy định phân tán hiện nay.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật "Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam: Lý luận và thực tiễn" của tác giả Nguyễn Huỳnh Thanh Hiếu đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, từ việc chuẩn hóa hệ thống khái niệm lý luận đến việc đánh giá thực trạng lịch sử lập hiến và kiến nghị giải pháp đổi mới thể chế.

Bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp chính là bảo vệ quyền lực của nhân dân và củng cố nền tảng Nhà nước pháp quyền XHCN. Việc xây dựng một cơ chế giám sát Hiến pháp hiện đại, minh bạch và có chế tài thực thi nghiêm minh là bước đi tất yếu trong kỷ nguyên hội nhập và phát triển bền vững của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP 1.1 Lịch sử hình thành và phát triển của cơ chế giám sát Hiến pháp Cơ chế giám sát Hiến pháp hình thành gắn với sự ra đời của Hiến pháp cũng như gắn với Nhà nước mà ở đó quyền lực phải được thừa nhận thuộc về nhân dân. Theo dòng lịch sử nhân loại trở về hàng ngàn năm trước dưới chế độ phong kiến đã tồn tại một loại quyền lực mà ở đó những người đứng đầu Nhà nước nắm giữ quyền lực tối cao. Những người đứng đầu Nhà nước được quyền quyết định tất cả mọi thứ kể cả sinh mạng của con người. Họ ban hành ra luật lệ và luật lệ đó không nhằm kiểm soát những người ở vị thế cai trị.

Dưới thời kỳ này tại các quốc gia, người đứng đầu Nhà nước thường được gọi là Vua. Ở một số nơi người đứng đầu Nhà nước còn được gọi là Hoàng thượng; Hoàng đế; Nữ hoàng; … Do ảnh hưởng bởi quan điểm duy tâm thần bí về nguồn gốc và quyền lực Nhà nước, theo quan điểm này quyền lực Nhà nước là ý trời, từ đấng tối cao. Người đứng đầu Nhà nước là hiện thân của thần thánh, của ông Trời. Ở một số quốc gia châu Á chịu ảnh hưởng sâu sắc văn hoá Trung Hoa như: Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, … thì người đứng đầu còn được gọi là Thiên tử.

Các chiếu chỉ mà Vua ban xuống hay còn gọi là Thánh chỉ. Điều này có nghĩa Hoàng đế là con trời, phụng theo lệnh của trời mà ban hành nên chiếu chỉ. Do đó, người dân phải luôn tuân theo, phục tùng tuyệt đối cho dù các luật lệ mà Vua ban có ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân thì cũng không thể chống lại nó. Suốt hàng ngàn năm quyền lực của nhà Vua không bao giờ bị giới hạn bởi một quy định pháp luật nào, không có bất kỳ một rào cản nào được đặt ra.

Ở thời kỳ cận đại, khi giai cấp phong kiến bước vào giai đoạn suy tàn, xuất hiện thuyết khế ước xã hội, học thuyết chỉ ra rằng quyền lực Nhà nước không phải do Thượng đế mà có, quyền lực Nhà nước là do nhân dân trao cho. Theo học thuyết này: “Xã hội loài người khi mới hình thành tồn tại những sự hỗn loạn tự nhiên … Để thoát khỏi tình trạng đó con người cần phải thoả thuận với nhau để thiết lập ra Nhà nước nhằm đảm bảo trật tự xã hội”1. Cùng với đó là hàng loạt các cuộc Cách mạng tư sản bùng nổ trên thế giới, tiêu biểu có Cuộc Cách mạng Anh năm 1688 – 1689, hay còn được biết đến với tên gọi là Cách mạng vinh quang. Bấy giờ giai cấp tư sản đấu tranh nêu cao các khẩu hiệu tự do, dân chủ để lật đổ sự chuyên chế của giai cấp phong kiến.

Bằng nhiều cách thức đấu tranh khác nhau, quyền lực đã bị hạn chế đối với hoàng gia, thiết lập quyền tối 1 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2009), Tập bài giảng Lý luận về Nhà nước, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr. 44, 45 6 cao cho Nghị viện, trao cho Nghị viện rất nhiều quyền lực khác nhau. Thời kỳ này được xem là thời kỳ vô cùng hoàng kim, vàng son của Nghị viện. Lúc này tồn tại lý thuyết “Nghị viện tối cao” hay “Tối thượng nghị viện”.

Theo đó, Nghị viện được coi như cơ quan quyền lực cao nhất, đứng trên tất cả mọi cơ quan, chủ thể khác. Trên thế giới và mạnh mẽ nhất là tại châu Âu suốt từ thế kỷ 17, thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 20 bị thống trị bởi lý thuyết Nghị viện tối cao. Địa vị của Nghị viện là tối thượng. Thậm chí, người Anh còn có một câu ngạn ngữ rất nổi tiếng: “Nghị viện Anh có thể làm mọi thứ trừ việc biến đàn ông thành đàn bà”2.

Có ba lý do để người dân tôn sùng Nghị viện nhiều đến như vậy. Thứ nhất, khi lật đổ chế độ phong kiến, Nghị viện chính là công cụ trong tay của giai cấp tư sản. Thứ hai, khi đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến tồn tại suốt hàng ngàn năm, khẩu hiệu mà giai cấp tư sản đặt ra chính là tự do, dân chủ, và chính Nghị viện là nơi biểu hiện sinh động nhất lý thuyết chủ quyền thuộc về nhân dân và giai cấp tư sản đã dùng làm đối trọng với lý thuyết thiên mệnh của giai cấp phong kiến. Nghị viện đã mang đến một Nhà nước kiểu mới đối lập hoàn toàn với Nhà nước “cha truyền con nối”.

Thứ ba, một nhà tư tưởng lỗi lạc ở cuối thế kỷ 18, Jean Jacques Rousseau đã dành rất nhiều ưu ái cho Nghị viện trong tác phẩm kinh điển Khế ước xã hội của ông.Rousseau đã khởi đầu tác phẩm nổi tiếng “Khế ước xã hội” bằng một luận đề: “Con người được sinh ra một cách tự do, nhưng khắp nơi lại bị xiềng xích”3. Cho thấy nguồn gốc quyền lực thuộc về nhân dân từ quyền lực Nhà nước. Như vậy vấn đề về giám sát Hiến pháp chưa xuất hiện trong giai đoạn này. Nghị Viện đóng vai trò như một nhà làm luật, ban hành ra luật lệ và hoàn toàn không có một rào cản, ranh giới nào được đặt ra.

Mục đích của việc ban hành nên pháp luật cơ bản nhằm thiết lập nên một hệ thống pháp luật quản lý đất nước, giải quyết các vấn đề phát sinh mà đất nước gặp phải. Ban đầu Nghị viện cần có thật nhiều quyền lực vì Nghị viện là công cụ giúp giai cấp tư sản đấu tranh với giới quý tộc, do đó Nghị viện phải thật sự mạnh mẽ. Nhưng rõ ràng khi Nghị viện đã thật sự đủ mạnh thì để ổn định và phát triển đất nước cần có một Chính phủ, một Thủ tướng mạnh. Do vậy, cần phải có sự giới hạn quyền lực của Nghị viện.

Ý thức của con người đã bắt đầu hướng tới chủ nghĩa tự do, xuất hiện các mong muốn mãnh liệt để bảo vệ quyền sống, quyền về tính mạng, tài sản, … thoát ly ra khỏi sự bó buộc, con người mong muốn có được nhân quyền 2 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2009), Tập bài giảng Lịch sử Nhà nước và Pháp luật thế giới, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr.148 3 Nguyễn Đăng Dung, Trương Đắc Linh, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức Quang, Nguyễn Minh Trí (2011), Xây dựng và bảo vệ Hiến pháp – Kinh nghiệm thế giới và Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, tr. 40 7 thực thụ, chính đó là một trong các tư tưởng tiến bộ thời bấy giờ. Và nhắc đến những tư tưởng tiến bộ phải kể đến hai nhân vật nổi tiếng là Hans Kelsen4 và Charles de Gaulle5, vai trò của hai nhân vật này đã làm suy yếu lý thuyết Nghị viện tối cao và chấm dứt thời hoàng kim của Nghị viện ở châu Âu cũng như trên phạm vi của toàn thế giới. Bằng những quan điểm tiến bộ, hợp thời, Nghị viện được đưa trở về đúng vị trí mà nó nên có, đạo luật mà Nghị viện ban hành phải được xem xét sự phù hợp so với Hiến pháp.

Hiến pháp phải thật sự tối cao. Vì Hiến pháp không chỉ là đạo luật cơ bản mà còn là đạo luật mang tính chất chính trị. Và muốn Hiến pháp thật sự có tôn nghiêm, có tính tối thượng cần đặt ra vấn đề giám sát Hiến pháp. Tránh sự áp dụng tuỳ tiện, hạn chế tối đa việc cơ quan lập pháp ban hành đạo luật vi hiến.

Thậm chí kiểm soát cả hành vi của các nhà cầm quyền phải phù hợp Hiến pháp. Mặc dù mãi đến sau đầu thế kỷ thứ 20 mới chấm dứt giai đoạn thịnh vượng nhất của Nghị viện và quan điểm về Hiến pháp tối cao mới được phổ biến rộng khắp, cũng như sự xuất hiện dần dần các mô hình bảo vệ Hiến pháp, nhưng trong lịch sử, tư tưởng về giám sát Hiến pháp bắt đầu xuất hiện ở Anh vào thế kỷ thứ 17. Theo đó, Hội đồng Cơ mật có quyền tuyên bố văn bản do cơ quan lập pháp của các thuộc địa Anh ban hành trái với luật của Nghị viện Anh hay pháp luật chung, vì vậy văn bản đó không thể có hiệu lực và cần phải bị bãi bỏ6. Sau đó, vào năm 1787, tư tưởng giám sát Hiến pháp thời hiện đại được đề cập tại hội nghị Philadelphia ở Mỹ (Hợp chúng quốc Hoa Kỳ).

Hội nghị Philadelphia diễn ra đã thống nhất được rất nhiều vấn đề tại thời điểm bấy giờ ở Mỹ. Như việc phải xây dựng một chính quyền mạnh để ổn định trật tự xã hội nước Mỹ, liên kết chặt chẽ các bang với nhau, phân chia quyền lực giữa các nhánh quyền lực. Một điểm sáng tại hội nghị chính là đã đưa ra vấn đề về tài phán hiến pháp thông qua phát biểu của Jame Wilson. Theo Wilson, “Các thẩm phán là người giải thích luật nên phải có cơ hội bảo vệ các quyền Hiến định”7.

Mặc dù phát biểu của Wilson đối với tài phán Hiến pháp 4 Hans Kelsen (11/10/1881 – 19/04/1973) là một nhà luật học người Mỹ gốc Áo. Trong ngành luật thì ông được xem là cha đẻ của "lý thuyết thuần túy về luật pháp”. Ông cũng là người đã viết bản Hiến pháp năm 1920 của Áo. Một số tác phẩm nổi tiếng: General Theory of Law and State (1945) The Law of the United Nations (1950) Principles of International Law (1952, 2.

1966) 5 Charles de Gaulle (22/11/1890 – 9/11/1970) là chính khách nổi tiếng của Pháp. Ông cũng là Tổng thống lần thứ 18 của Cộng hoà Pháp nhiệm kì từ năm 1959 - 1969. Charles de Gaulle cũng chính là cha đẻ của bản Hiến pháp năm 1958 của Cộng hoà Pháp. Bản Hiến pháp đầu tiên trên thế giới được ban hành theo hình thức trưng cầu dân ý.

6 Đào Trí Úc – Võ Khánh Linh (chủ biên) (2003), Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực Nhà nước ở nước ta hiện nay, NXB Công an Nhân dân, Hà Nội, tr. 556 7 Vũ Văn Nhiêm (chủ biên) (2013), Cơ chế giám sát Hiến pháp với việc bảo đảm quyền con người, NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr. 12 8 chưa được thông qua, nhưng việc ra đời bản Hiến pháp Mỹ năm 1787 là bản Hiến pháp đầu tiên trên thế giới, không chỉ tạo nên bước ngoặt quan trọng trong lịch sử lập hiến thế giới mà còn căn nguyên trực tiếp của sự ra đời chế độ giám sát Hiến pháp8. Tư tưởng về giám sát Hiến pháp phải được chuyển hoá thành thực tiễn phải kể đến vụ kiện lịch sử ở Mỹ gắn liền với tên tuổi của vị chánh án John Marshall - Vụ Marbury kiện Madison.