Điều Hành Chính Sách Tỷ Giá Góp Phần Cải Thiện Cán Cân Thương Mại Việt Nam

Luận văn phân tích vai trò của chính sách tỷ giá trong việc cải thiện cán cân thương mại Việt Nam, cung cấp giải pháp hiệu quả cho nền kinh tế.

• Tác giả: Lê Ngọc Tấn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Hoàng Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Chính Sách Tỷ Giá và Cải Thiện Cán Cân Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ
• 1.1. Vấn đề điều hành tỷ giá hối đoái
• 1.1.1. Khái niệm và mục tiêu của chính sách tỷ giá
• 1.1.2. Phá giá đồng tiền
• 1.1.3. Ảnh hưởng của điều hành chính sách tỷ giá đến cán cân thương mại
• 1.2. Kinh nghiệm quốc tế trong việc sử dụng chính sách tỷ giá nhằm cải thiện cán cân thương mại
• 1.2.1. Nghiên cứu của quốc tế về phá giá
• 1.2.2. Nghiên cứu của quốc tế về hiệu quả phá giá
• 1.2.3. Kinh nghiệm quốc tế trong việc sử dụng chính sách tỷ giá nhằm cải thiện cán cân thương mại
• 1.2.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.3. Mô hình cân bằng trong nền kinh tế
• 1.4. Khái quát tỷ giá thực hiệu lực (REER)
• 1.5. Phương pháp tính tỷ giá thực hiệu lực
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐIỀU HÀNH CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI NHẰM CẢI THIỆN CÁN CÂN THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực tiễn điều hành tỷ giá hối đoái Việt Nam trong thời gian qua
• 2.2. Phân tích, dự báo tỷ giá thực hiệu lực (REER) ở Việt Nam
• 2.2.1. Cách tiếp cận tỷ giá mục tiêu của Ngân hàng Nhà nước
• 2.2.2. Nghiên cứu tỷ giá hiệu lực từ năm 1999 – nay
• 2.2.3. Dự báo tỷ giá thực hiệu lực đến cuối năm 2010
• 2.2.4. Kiểm định tác động của tỷ giá đối với cán cân thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 1999 – 2010 dựa trên điều kiện của Marshall – Lerner
• 2.3. Phân tích trạng thái cân bằng của nền kinh tế Việt Nam qua biểu đồ SWAN
• 2.3.1. Phân tích cán cân kinh tế vĩ mô đối nội
• 2.3.2. Phân tích cán cân kinh tế vĩ mô đối ngoại (cán cân tài khoản vãng lãi)
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐIỀU HÀNH CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ GÓP PHẦN CẢI THIỆN CÁN CÂN THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Triển vọng kinh tế thế giới và Việt Nam 2011
• 3.1.1. Triển vọng kinh tế thế giới
• 3.1.2. Triển vọng kinh tế Việt Nam
• 3.2. Định hướng chiến lược chính sách tỷ giá năm 2011
• 3.2.1. Khuyến nghị chính sách cân bằng kinh tế vĩ mô theo mô hình SWAN
• 3.2.2. Khuyến nghị tỷ giá USD/VND cuối năm 2011
• 3.3. Phá giá nhỏ, giải pháp tối ưu để tài trợ xuất khẩu và thâm hụt thương mại ở Việt Nam
• 3.3.1. Phá giá nhỏ và hiện tượng Đô – la hóa nền kinh tế
• 3.3.2. Phá giá nhỏ và khuynh hướng tiêu dùng
• 3.3.3. Phá giá nhỏ và phân phối lại thu nhập, vốn, lao động
• 3.3.4. Phối hợp các chính sách để đạt được mục tiêu cân bằng khi phá giá nhỏ
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Tỷ Giá Tác Động Đến Thương Mại

Chính sách tỷ giá là công cụ quan trọng để điều tiết nền kinh tế, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng. Tỷ giá hối đoái ảnh hưởng trực tiếp đến cán cân thương mại, xuất nhập khẩu, và sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Một chính sách tỷ giá phù hợp có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, kiểm soát lạm phát, và đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, việc điều hành tỷ giá hiệu quả đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố trong và ngoài nước, cũng như sự phối hợp nhịp nhàng với các chính sách kinh tế vĩ mô khác. Theo thống kê của IMF, sự mất cân bằng tỷ giá hối đoái thường xảy ra dưới dạng lên giá thực của đồng nội tệ, gây mất khả năng cạnh tranh quốc tế. Chính sách tỷ giá cần hỗ trợ các hoạt động kinh tế đối ngoại, góp phần cân bằng thanh toán quốc gia trong từng thời kỳ.

1.1. Khái Niệm và Vai Trò của Chính Sách Tỷ Giá Hối Đoái

Chính sách tỷ giá hối đoái là tập hợp các quyết định của Ngân hàng Trung ương về tỷ giá, bao gồm cơ chế xác định tỷ giá, công cụ can thiệp, và mục tiêu điều hành. Mục tiêu chính là ổn định giá trị đồng tiền, hỗ trợ các hoạt động kinh tế đối ngoại và phối hợp với các chính sách tiền tệ khác để kiểm soát lạm phát. Một chính sách tỷ giá hiệu quả phải phù hợp với điều kiện kinh tế cụ thể của Việt Nam, cũng như diễn biến trên thị trường tài chính quốc tế. Tỷ giá là công cụ đo lường giá trị giữa các đồng tiền, nó có tác dụng như một công cụ cạnh tranh trong thương mại và giao lưu quốc tế. Mức độ hướng ngoại của nền kinh tế càng cao bao nhiêu, thì mối quan hệ giá trị giữa đồng nội tệ và ngoại tệ càng lớn bấy nhiêu.

1.2. Mối Quan Hệ Giữa Tỷ Giá và Cán Cân Thương Mại

Tỷ giá có tác động trực tiếp đến cán cân thương mại. Khi đồng nội tệ mất giá (phá giá), hàng xuất khẩu trở nên rẻ hơn, từ đó thúc đẩy xuất khẩu. Đồng thời, hàng nhập khẩu trở nên đắt hơn, hạn chế nhập khẩu. Tuy nhiên, hiệu ứng này có thể bị suy yếu nếu giá nguyên liệu nhập khẩu tăng, làm tăng chi phí sản xuất và giảm lợi thế cạnh tranh của hàng xuất khẩu. Ngược lại, khi đồng nội tệ tăng giá, nhập khẩu được khuyến khích và xuất khẩu bị hạn chế, có thể dẫn đến thâm hụt cán cân thương mại. Vì vậy, việc lựa chọn chính sách tỷ giá phù hợp là yếu tố then chốt để đảm bảo cán cân thương mại bền vững.

II. Thách Thức Điều Hành Tỷ Giá Ổn Định Cán Cân Thương Mại

Việc điều hành chính sách tỷ giá ở Việt Nam luôn đối mặt với nhiều thách thức. Áp lực từ thị trường ngoại hối, biến động của tỷ giá USD/VND, và sự thay đổi của các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát, lãi suất, và tăng trưởng kinh tế tạo ra những khó khăn không nhỏ. Bên cạnh đó, Việt Nam còn phải đối mặt với tình trạng nhập siêu kéo dài, sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu, và những rủi ro từ thị trường tài chính quốc tế. Để giải quyết những thách thức này, cần có một cách tiếp cận linh hoạt và chủ động trong điều hành tỷ giá, cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan. Vào ngày 01/12/2010, tỷ giá USD/VND trên thị trường tự do đạt đỉnh trong năm là 21.470 đồng, trong khi đó NHTM niêm yết tại mức 19. Nguyên nhân là do thị trường kỳ vọng tỷ giá sẽ điều chỉnh trước những thông tin về kỳ vọng lạm phát, giá vàng tăng, bất ổn về lãi suất và nỗi lo về mang tính cơ cấu của nền kinh tế.

2.1. Áp Lực Từ Thị Trường Ngoại Hối và Biến Động Tỷ Giá USD VND

Thị trường ngoại hối luôn tiềm ẩn những biến động khó lường, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Sự thay đổi của tỷ giá USD/VND có thể gây ra những tác động lớn đến cán cân thương mại, nợ công, và ổn định kinh tế vĩ mô. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) phải thường xuyên can thiệp vào thị trường để ổn định tỷ giá, nhưng việc này cũng đòi hỏi nguồn lực lớn và có thể ảnh hưởng đến quỹ dự trữ ngoại hối. Vì thế, tình trạng căng thẳng tỷ giá luôn là đề tài nóng nhất trên các trang báo được các nhà hoạch định chính sách thảo luận nhiều.

2.2. Tình Trạng Nhập Siêu và Sự Phụ Thuộc Nhập Khẩu

Tình trạng nhập siêu kéo dài là một trong những vấn đề nan giải của kinh tế Việt Nam. Sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, và công nghệ khiến cán cân thương mại dễ bị tổn thương khi tỷ giá biến động. Để giảm thiểu tình trạng này, cần có các giải pháp đồng bộ, bao gồm phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực sản xuất trong nước, và đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu.

2.3. Rủi Ro Từ Thị Trường Tài Chính Quốc Tế

Thị trường tài chính quốc tế tiềm ẩn nhiều rủi ro, từ biến động của tỷ giá và lãi suất đến những cú sốc tài chính bất ngờ. Việt Nam cần chủ động phòng ngừa và giảm thiểu những rủi ro này bằng cách tăng cường giám sát thị trường, nâng cao năng lực phân tích và dự báo, và xây dựng các công cụ phòng vệ rủi ro hiệu quả. Tỷ giá và các biến cố GDP, xuất nhập khẩu, tài khoản vãng lai, lãi suất, lạm phát có mối tương quan với nhau, nên để tìm hiểu sự biến đổi của tỷ giá thì phải kiểm định mối quan hệ giữa các biến này với tỷ giá.

III. Giải Pháp Điều Hành Tỷ Giá Hối Đoái Linh Hoạt và Chủ Động

Để điều hành chính sách tỷ giá hiệu quả và góp phần cải thiện cán cân thương mại, cần có một cách tiếp cận linh hoạt và chủ động. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa các công cụ điều hành tỷ giá truyền thống và các biện pháp can thiệp thị trường hiện đại. Đồng thời, cần tăng cường tính minh bạch trong điều hành tỷ giá, tạo dựng niềm tin cho thị trường, và phối hợp chặt chẽ với các chính sách kinh tế vĩ mô khác. Phá giá là việc nâng cao hay giảm thấp sức mua của đồng tiền đối với các ngoại tệ và có thể xem là một sự điều chỉnh tỷ giá mạnh, cực đoan (khác với điều chỉnh tỷ giá bình thường ở điểm cơ bản là một việc làm thường xuyên với mức độ nhỏ về thay đổi tỷ giá, không gây ra những biến động lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội).

3.1. Sử Dụng Linh Hoạt Các Công Cụ Điều Hành Tỷ Giá

NHNN cần sử dụng linh hoạt các công cụ điều hành tỷ giá, bao gồm điều chỉnh tỷ giá trung tâm, can thiệp thị trường ngoại hối, và sử dụng các công cụ phái sinh. Việc lựa chọn công cụ nào và thời điểm sử dụng cần dựa trên tình hình thị trường và mục tiêu chính sách cụ thể. Về nguyên lý, mục đích của phá giá là để tăng khả năng cạnh tranh quốc tế và cải thiện tình hình cán cân thương mại trong tài khoản vãng lai.

3.2. Tăng Cường Tính Minh Bạch và Tạo Dựng Niềm Tin

Tính minh bạch trong điều hành tỷ giá là yếu tố quan trọng để tạo dựng niềm tin cho thị trường. NHNN cần công khai thông tin về chính sách tỷ giá, các biện pháp can thiệp thị trường, và các yếu tố kinh tế vĩ mô liên quan. Đồng thời, cần tăng cường đối thoại với các nhà đầu tư, doanh nghiệp, và chuyên gia kinh tế để giải thích rõ các quyết định chính sách và định hướng điều hành.

3.3. Phối Hợp Chính Sách Kinh Tế Vĩ Mô

Chính sách tỷ giá không thể phát huy hiệu quả nếu không có sự phối hợp chặt chẽ với các chính sách kinh tế vĩ mô khác, đặc biệt là chính sách tiền tệ, chính sách tài khóa, và chính sách thương mại. Cần đảm bảo sự nhất quán giữa các chính sách này để đạt được mục tiêu chung là ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

IV. Ứng Dụng Phân Tích Tác Động Tỷ Giá Bằng Mô Hình Kinh Tế

Để đánh giá tác động của tỷ giá đối với cán cân thương mại và nền kinh tế, cần sử dụng các mô hình kinh tế phù hợp. Mô hình Swan là một công cụ hữu ích để phân tích trạng thái cân bằng của nền kinh tế, đánh giá tác động của tỷ giá đối với các biến số kinh tế vĩ mô, và đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp. Điều kiện Marshall – Lerner chỉ ra là: khi nào mà độ co giãn của đường cầu xuất khẩu cộng với độ co giãn của đường cầu nhập khẩu lớn hơn 1 ( η nk + η xk >1) thì phá giá mới giúp cải thiện cán cân thương mại. Điều kiện Marshall – Lerner cũng hàm ý chỉ việc chọn thời điểm phá giá cũng rất quan trọng.

4.1. Phân Tích Trạng Thái Cân Bằng Kinh Tế Vĩ Mô Bằng Mô Hình Swan

Mô hình Swan giúp phân tích trạng thái cân bằng nội bộ (IB) và cân bằng đối ngoại (EB) của nền kinh tế. IB phản ánh sự cân bằng giữa tổng cung và tổng cầu trong nước, trong khi EB phản ánh sự cân bằng của cán cân thanh toán. Việc phân tích vị trí của Việt Nam trên sơ đồ Swan giúp xác định liệu nền kinh tế đang đối mặt với tình trạng lạm phát hay suy thoái, thâm hụt thương mại hay thặng dư, và từ đó đưa ra các giải pháp điều chỉnh tỷ giá phù hợp.

4.2. Kiểm Định Điều Kiện Marshall Lerner tại Việt Nam

Điều kiện Marshall-Lerner là một tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả của việc phá giá đồng tiền trong việc cải thiện cán cân thương mại. Việc kiểm định điều kiện này tại Việt Nam giúp xác định liệu việc phá giá có thực sự mang lại lợi ích hay không, và cần có những biện pháp hỗ trợ nào để đảm bảo hiệu quả của chính sách. Dữ trữ ngoại tệ một quốc gia khi điều kiện Marshall – Lerner và các điều kiện khác nếu thuận lợi, thì trong thực tế có thể tiến hành việc phá giá nhằm giúp cải thiện cán cân tài khoản vãng lai, tiến tới lập lại mục tiêu cân bằng ngoại.

V. Nghiên Cứu Tác Động Thực Tế Tỷ Giá Đến Cán Cân Thương Mại

Nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tỷ giá đối với cán cân thương mại tại Việt Nam cho thấy mối quan hệ phức tạp và không phải lúc nào cũng tuân theo lý thuyết. Các yếu tố như cơ cấu xuất nhập khẩu, đặc điểm thị trường, và chính sách thương mại có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách tỷ giá. Do đó, cần có những nghiên cứu chuyên sâu và cập nhật để hiểu rõ hơn về tác động thực tế của tỷ giá và đưa ra các quyết định chính sách phù hợp. Trong thương mại quốc tế, khi đồng nội tệ hạ giá so với ngoại tệ, hàng xuất khẩu tính bằng ngoại tệ sẽ trở nên rẻ hơn, điều này làm nâng cao khả năng cạnh tranh của quốc gia đó trong thương trường quốc tế, đồng thời, làm giảm nhu cầu nhập khẩu do hàng hóa nước ngoài tính bằng đồng nội tệ trở nên đắt hơn.

5.1. Phân Tích Tỷ Giá Thực Hiệu Lực REER và Cán Cân Thương Mại

Tỷ giá thực hiệu lực (REER) là một chỉ số quan trọng để đánh giá sức cạnh tranh của nền kinh tế. Phân tích mối quan hệ giữa REER và cán cân thương mại giúp xác định liệu tỷ giá có đang ở mức hợp lý hay không, và cần có những điều chỉnh nào để cải thiện cán cân thương mại. Việc này sẽ giúp cho nhà điều hành nhận thấy được hiệu quả thực sự của tỷ giá.

5.2. Đánh Giá Tác Động của FTA Hiệp Định Thương Mại Tự Do

Các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) có thể ảnh hưởng đến cán cân thương mại và hiệu quả của chính sách tỷ giá. Việc đánh giá tác động của các FTA giúp điều chỉnh chính sách tỷ giá sao cho phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Khi đồ đồng nội tệ được đánh giá cao so với ngoại tệ, hoạt động nhập khẩu được khuyến khích do hàng nhập trở nên rẻ hơn, và hoạt động xuất khẩu bị hạn chế do giá hàng xuất trở nên đắt hơn. Nếu tình trạng này bị kéo dài, cán cân thương mại sẽ bị thâm hụt.

VI. Kết Luận Tỷ Giá Linh Hoạt Thương Mại Bền Vững Cho VN

Chính sách tỷ giá đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện cán cân thương mại và đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô của Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, cần có một cách tiếp cận linh hoạt và chủ động trong điều hành tỷ giá, sự phối hợp chặt chẽ với các chính sách kinh tế vĩ mô khác, và những nghiên cứu chuyên sâu về tác động thực tế của tỷ giá. Với sự hội nhập kinh tế sâu rộng, VN cần có một chính sách tỷ giá linh hoạt. Một trong những phương pháp tiếp cận để phân tích tỷ giá hối đoái trong cán cân thương mại là phương pháp tiếp cận độ co giãn. Phương pháp tiếp cận độ co giãn gắn liền với những biến đổi tỷ giá hối đoái với biến đổi trong cán cân thương mại.

6.1. Tầm Quan Trọng của Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Ổn định kinh tế vĩ mô là tiền đề quan trọng để phát triển kinh tế bền vững. Chính sách tỷ giá đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá hối đoái, và duy trì cán cân thanh toán hợp lý. Bên cạnh đó, cần có các biện pháp đồng bộ để nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài, và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

6.2. Định Hướng Chính Sách Tỷ Giá trong Tương Lai

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, chính sách tỷ giá của Việt Nam cần hướng tới sự linh hoạt hơn, phù hợp với cơ chế thị trường, và đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô. Đồng thời, cần tăng cường năng lực phân tích và dự báo, chủ động phòng ngừa rủi ro, và tạo dựng niềm tin cho thị trường. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan, sự tham gia của các chuyên gia kinh tế, và sự đồng thuận của toàn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 chứng kiến những biến động sâu sắc của kinh tế vĩ mô Việt Nam, đặc biệt là áp lực tỷ giá và thâm hụt thương mại kéo dài. Vào ngày 01/12/2010, tỷ giá USD/VND trên thị trường tự do đã xác lập mức đỉnh lịch sử 21.470 VND/USD, tạo ra khoảng cách chênh lệch gần 2.000 VND so với mức trần niêm yết 19.500 VND/USD của các ngân hàng thương mại. Sự bất ổn này bắt nguồn từ tình trạng lạm phát hai con số lên tới 19,9% năm 2008 và 11,75% năm 2010, đi kèm thâm hụt thương mại trầm trọng đạt 12,0 tỷ USD năm 2009 và 12,4 tỷ USD năm 2010. Hệ quả trực tiếp là dự trữ ngoại hối quốc gia sụt giảm nghiêm trọng từ mức an toàn 4,6 tháng nhập khẩu năm 2007 xuống chỉ còn khoảng 1,9 tháng nhập khẩu vào cuối năm 2010.

Trước bối cảnh căng thẳng ngoại hối gia tăng, luận văn tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Đánh giá thực trạng điều hành tỷ giá hối đoái và xác định mức độ tác động của việc điều chỉnh tỷ giá đến khả năng cải thiện cán cân thương mại Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: tính toán chỉ số tỷ giá thực hiệu lực (REER) giai đoạn 1999 - 2010; kiểm định thực chứng điều kiện Marshall - Lerner đối với ngoại thương Việt Nam; và phân tích vị thế cân bằng kinh tế vĩ mô thông qua biểu đồ Swan. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu kinh tế vĩ mô chuỗi thời gian của Việt Nam và 10 đối tác thương mại trọng điểm từ quý 1/1999 đến hết năm 2010, đưa ra định hướng chính sách cho năm 2011. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng khi cung cấp hệ thống căn cứ định lượng khoa học giúp Ngân hàng Nhà nước hoạch định chính sách tỷ giá tối ưu, vừa bảo đảm ổn định giá trị đối ngoại của đồng nội tệ, vừa hỗ trợ cải thiện cán cân thanh toán bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết kinh tế quốc tế kinh điển về tỷ giá và cán cân thương mại:

• Điều kiện Marshall - Lerner: Lý thuyết chỉ ra rằng việc phá giá đồng nội tệ chỉ có thể cải thiện cán cân thương mại khi và chỉ khi tổng độ co giãn của cầu xuất khẩu và cầu nhập khẩu theo giá trị tuyệt đối lớn hơn 1 (tổng hệ số co giãn ngoại thương > 1). Nếu điều kiện này không thỏa mãn, việc giảm giá đồng tiền sẽ làm cán cân thương mại xấu đi do giá trị hàng nhập khẩu tính bằng nội tệ tăng nhanh hơn giá trị xuất khẩu thu về.
• Hiệu ứng tuyến J (J-Curve): Được phát triển bởi các nhà kinh tế học quốc tế và củng cố qua nghiên cứu của Paul Krugman (1991), lý thuyết chứng minh sau khi phá giá đồng tiền, cán cân tài khoản vãng lai thường suy giảm trong ngắn hạn (khoảng 0 đến 6 tháng) do các hợp đồng ngoại thương đã ký kết cố định về giá và khối lượng, trước khi phục hồi và thặng dư trong dài hạn (từ 2 đến 3 năm với hệ số co giãn tổng thể đạt khoảng 1,9).
• Mô hình cân bằng nội - cân bằng ngoại Swan (Swan Diagram): Khung phân tích của Trevor Swan (1955) kết hợp quy tắc Tinbergen (1952) khẳng định nền kinh tế muốn đạt đồng thời mục tiêu cân bằng nội (toàn dụng lao động, kiểm soát lạm phát) và cân bằng ngoại (cân bằng tài khoản vãng lai) cần sử dụng kết hợp ít nhất hai công cụ độc lập: chính sách thay đổi chi tiêu (tiền tệ, tài khóa) và chính sách dịch chuyển chi tiêu (tỷ giá hối đoái).
• Khái niệm Tỷ giá thực hiệu lực (REER): Chỉ số đo lường sức cạnh tranh thương mại tổng thể của đồng nội tệ so với một rổ tiền tệ của các đối tác thương mại chính, sau khi đã loại trừ chênh lệch chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và nhân với quyền số kim ngạch xuất nhập khẩu tương ứng.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và Cỡ mẫu: Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa quốc tế thu thập từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF - IFS, DOTS), Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), hệ thống Reuters 3000 Xtra và Tổng cục Thống kê Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 47 quan sát theo chuỗi thời gian quý liên tục từ Quý 1/1999 đến Quý 3/2010, đồng thời mở rộng dữ liệu dự báo cho Quý 4/2010 và năm 2011.
• Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích để xây dựng rổ tiền tệ tính REER gồm 10 quốc gia và vùng lãnh thổ đối tác thương mại hàng đầu chiếm trên 70% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam, bao gồm: Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Malaysia, Đức, Pháp và Australia. Năm 1999 được lựa chọn làm năm cơ sở (gốc 100) vì đây là thời điểm sau khủng hoảng tài chính châu Á, đồng Việt Nam đã qua hai đợt điều chỉnh lớn đưa về giá trị thực, cán cân thương mại cân bằng và đồng Euro chính thức ra đời.
• Phương pháp phân tích và Lý do lựa chọn: Luận văn kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phương pháp lập chỉ số trọng số thương mại và phương pháp kinh tế lượng hồi quy bình phương bé nhất (OLS) trên phần mềm EViews. Việc lựa chọn mô hình OLS đa biến kết hợp biến trễ cho phép kiểm định chính xác độ co giãn cung cầu xuất nhập khẩu theo thời gian, bóc tách tác động trễ của tỷ giá thực lên cán cân thương mại. Các kiểm định thống kê chuyên sâu như kiểm định đồng liên kết Johansen, kiểm định tự tương quan Breusch-Godfrey bậc 3, và kiểm định phương sai thay đổi White được thực hiện nghiêm ngặt nhằm bảo đảm mô hình không vi phạm các giả định kinh tế lượng và đạt độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Diễn biến chỉ số REER và tình trạng định giá tiền tệ: Giai đoạn 1999 - 2005, chỉ số REER duy trì xu hướng tăng trên 100 (đạt 104,44 vào Quý 1/2006), cho thấy VND được định giá thấp thực tế, hỗ trợ mạnh mẽ cho tăng trưởng xuất khẩu chiếm trên 70% GDP. Tuy nhiên, lạm phát cao năm 2008 đã làm REER sụt giảm mạnh xuống mức đáy 89,842 vào Quý 3/2008, đồng nghĩa VND bị định giá cao hơn giá trị thực khoảng 10,158%. Nhờ các đợt điều chỉnh tỷ giá liên ngân hàng linh hoạt trong năm 2010 (giảm 3,3% vào tháng 2/2010 và 2,1% vào tháng 8/2010), REER đã phục hồi lên mức 99,397 vào Quý 3/2010 (chỉ còn định giá cao nhẹ khoảng 0,603%) và được mô hình dự báo đạt 101,476 vào cuối năm 2010.
• Kết quả kiểm định điều kiện Marshall - Lerner: Kết quả hồi quy mô hình tĩnh cho thấy hệ số co giãn của xuất khẩu thực là β = -17,13593 và hệ số nhập khẩu là χ = 13,66956, dẫn đến tổng hệ số co giãn β + χ = -3,46637 < 0. Điều này chứng minh điều kiện Marshall - Lerner không thỏa mãn tại Việt Nam trong ngắn hạn. Ngoài ra, hệ số thu nhập quốc dân γ = -0,240181 mang giá trị âm có ý nghĩa thống kê cao, khẳng định tăng trưởng GDP nhanh đi kèm xu hướng tiêu dùng hàng ngoại nhập làm gia tăng thâm hụt thương mại.
• Xác nhận hiệu ứng trễ và đường cong J: Khi đưa các biến trễ vào mô hình kinh tế lượng, hệ số xác định R-squared tăng mạnh từ 38,08% lên 48,32% (Adjusted R-squared đạt 40,2%). Các hệ số trễ của xuất khẩu và nhập khẩu phản ánh rõ nét hiệu ứng đường cong J: việc điều chỉnh giảm giá tiền tệ làm cán cân thương mại suy giảm trong 2 đến 3 quý đầu trước khi phát huy tác động cải thiện xuất khẩu ở các kỳ tiếp theo.
• Bất đối xứng trong cơ cấu xuất nhập khẩu: Hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu là tài nguyên thô và hàng gia công có độ co giãn cao theo giá như dầu thô (giảm từ 10,3 tỷ USD năm 2008 xuống 4,9 tỷ USD năm 2010), dệt may (đạt 11,1 tỷ USD năm 2010) và giày dép (đạt 5,07 tỷ USD năm 2010). Ngược lại, cơ cấu nhập khẩu tập trung hơn 80% vào các mặt hàng thiết yếu phục vụ sản xuất có độ co giãn rất thấp như máy móc thiết bị (13,4 tỷ USD năm 2010), xăng dầu (5,7 tỷ USD) và sắt thép (6,1 tỷ USD), khiến chi phí nhập khẩu tăng mạnh khi phá giá.

Thảo luận kết quả

Dưới góc độ phân tích của biểu đồ Swan, nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn 2009 - 2010 định vị rõ nét tại Vùng 1 (Điểm B) - khu vực đặc trưng bởi áp lực lạm phát cao (11,75% năm 2010) và thâm hụt tài khoản vãng lai dai dẳng (-8,0 tỷ USD năm 2009 và ước tính -9,0 tỷ USD năm 2010). Nguyên nhân sâu xa xuất phát từ mô hình tăng trưởng dựa quá mức vào nới lỏng tiền tệ và đầu tư công kém hiệu quả. Giai đoạn 2004 - 2009, cung tiền M2 tăng bình quân 32,2%/năm và tăng trưởng tín dụng đạt 37%/năm, cao gấp đôi mức tăng của Trung Quốc. Tỷ lệ đầu tư toàn xã hội duy trì ở mức rất cao từ 41% đến 45,6% GDP nhưng hệ số ICOR bình quân giai đoạn 2001 - 2009 lên tới 5,7, phản ánh chất lượng đầu tư thấp tạo ra lãng phí nguồn lực và kích hoạt lạm phát.

Để biểu đạt rõ nét các phát hiện nghiên cứu, các chuỗi dữ liệu kinh tế lượng có thể được trình bày trực quan thông qua:

1. Biểu đồ đường kép so sánh tương quan giữa tỷ giá danh nghĩa USD/VND, chỉ số REER và tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu trên nhập khẩu (X/M) qua 47 quý, làm nổi bật các giai đoạn VND bị định giá cao.
2. Bảng tổng hợp các hệ số co giãn OLS có hiệu chỉnh biến trễ kèm thống kê t-test và các chỉ số kiểm định khuyết tật mô hình, chứng minh độ tin cậy của việc bác bỏ điều kiện Marshall - Lerner trong ngắn hạn.

Ý nghĩa chính sách cốt lõi rút ra là: Trong điều kiện cấu trúc ngoại thương phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, chính sách phá giá mạnh đơn phương sẽ không thể giải quyết triệt để thâm hụt thương mại mà trái lại sẽ thổi bùng lạm phát chi phí đẩy và gia tăng gánh nặng nợ quốc gia. Để chuyển dịch từ Điểm B về điểm cân bằng tối ưu A trên biểu đồ Swan, Việt Nam bắt buộc phải kết hợp đồng thời chính sách giảm chi tiêu nội địa (thắt chặt tiền tệ, cắt giảm đầu tư công) với chính sách điều chỉnh tỷ giá nhỏ, linh hoạt từng bước.

Đề xuất và khuyến nghị

• Áp dụng cơ chế điều hành tỷ giá linh hoạt theo mô hình BBC (Basket, Band, Crawl): Ngân hàng Nhà nước cần chuyển đổi cơ chế neo tỷ giá cố định sang điều hành tỷ giá trung tâm dựa trên rổ 10 đồng tiền đối tác thương mại chính, duy trì biên độ dao động từ 2% đến 3%/năm và điều chỉnh trượt giá nhỏ định kỳ. Mục tiêu cụ thể là đưa tỷ giá USD/VND tiệm cận mức tỷ giá kỳ vọng khoa học quanh 20.193 VND/USD vào cuối năm 2011, giữ chỉ số REER dao động quanh ngưỡng cân bằng 100 ± 2%, qua đó triệt tiêu kỳ vọng đầu cơ và thu hẹp chênh lệch tỷ giá tự do xuống dưới mức 1%.
• Thắt chặt chính sách tiền tệ và kiểm soát tăng trưởng tín dụng: Ngân hàng Nhà nước chủ trì phối hợp cùng hệ thống ngân hàng thương mại kiểm soát chặt chẽ tốc độ tăng trưởng tín dụng dưới 20%/năm và tăng trưởng cung tiền M2 quanh mức 15% - 16% trong giai đoạn 2011 - 2012. Giải pháp này nhằm mục tiêu kiềm chế lạm phát về dưới mức 8%, ổn định sức mua đối nội của VND và nâng quy mô dự trữ ngoại hối từ 1,9 tháng lên mức an toàn tối thiểu từ 3,5 đến 4,0 tháng nhập khẩu trước năm 2013.
• Tái cơ cấu ngoại thương và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa: Bộ Công Thương phối hợp cùng các hiệp hội ngành hàng xuất khẩu đẩy mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ cho ngành dệt may, da giày và lắp ráp điện tử nhằm nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa từ mức 30% lên trên 50% trước năm 2015. Đồng thời, áp dụng hàng rào kỹ thuật hợp pháp để hạn chế nhập khẩu hàng tiêu dùng xa xỉ phẩm, phấn đấu giảm tỷ lệ nhập siêu trên kim ngạch xuất khẩu xuống dưới 10% vào năm 2012.
• Đẩy mạnh các giải pháp chống đô la hóa và lành mạnh hóa thị trường vàng: Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần ban hành lộ trình chuyển đổi quan hệ huy động - cho vay ngoại tệ sang quan hệ mua - bán ngoại tệ thuần túy, nâng dự trữ bắt buộc tiền gửi ngoại tệ và siết chặt hoạt động kinh doanh vàng tài khoản, vàng miếng tự do. Target đặt ra là giảm tỷ lệ tiền gửi ngoại tệ trên tổng phương tiện thanh toán từ mức trên 20% xuống dưới 15% vào cuối năm 2012, củng cố vững chắc niềm tin của thị trường vào tiền đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách tiền tệ: Các chuyên viên và lãnh đạo tại Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư có thể sử dụng phương pháp tính REER đa phương và khung phân tích Swan làm công cụ dự báo định lượng, điều phối hài hòa giữa chính sách tiền tệ thắt chặt và chính sách tỷ giá mục tiêu trong từng thời kỳ.
• Khối ngân hàng thương mại và định chế tài chính: Bộ phận quản trị nguồn vốn (Treasury), phân tích vĩ mô và quản trị rủi ro hối đoái có thể ứng dụng công thức tính tỷ giá kỳ vọng và phân tích chênh lệch tỷ giá danh nghĩa - thực tế để thiết kế các sản phẩm phái sinh kỳ hạn (Forward), hoán đổi (Swap), giúp phòng ngừa rủi ro tỷ giá cho hệ thống.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các tập đoàn kinh tế: Giám đốc tài chính (CFO) và các nhà quản trị ngoại thương có thể vận dụng kiến thức về hiệu ứng trễ tuyến J và biến động sức cạnh tranh theo rổ tiền tệ để lập kế hoạch phòng vệ rủi ro biến động tỷ giá, đàm phán đồng tiền thanh toán có lợi và tối ưu hóa chi phí nhập khẩu nguyên liệu.
• Cộng đồng học thuật, giảng viên và học viên cao học: Giảng viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế có thể tham khảo luận văn như một tài liệu mẫu chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng chuỗi thời gian, cách xử lý dữ liệu ngoại thương đa quốc gia và kiểm định các lý thuyết kinh tế vĩ mô kinh điển trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao phá giá mạnh VND không giúp cải thiện ngay cán cân thương mại Việt Nam? Do ngoại thương Việt Nam giai đoạn nghiên cứu không thỏa mãn điều kiện Marshall - Lerner với tổng hệ số co giãn âm đạt -3,47. Xuất khẩu chủ yếu thực hiện theo hợp đồng kỳ hạn cố định, trong khi hơn 80% kim ngạch nhập khẩu là máy móc và nguyên nhiên liệu thiết yếu khó cắt giảm, khiến giá trị nhập siêu tính bằng nội tệ tăng vọt trong ngắn hạn theo hiệu ứng đường cong J.
• Chỉ số tỷ giá thực hiệu lực (REER) phản ánh sức cạnh tranh tốt hơn tỷ giá danh nghĩa USD/VND như thế nào? Tỷ giá song phương USD/VND chỉ phản ánh tương quan danh nghĩa đơn lẻ giữa hai đồng tiền. Ngược lại, REER phản ánh sức mua đối ngoại thực tế trên cơ sở rổ 10 đồng tiền của các đối tác chiếm trên 70% kim ngạch ngoại thương và đã loại trừ chênh lệch lạm phát. Khi REER giảm xuống 89,842 vào Quý 3/2008, nó chỉ ra chính xác VND đang bị định giá cao 10,16%, làm xói mòn năng lực cạnh tranh quốc tế.
• Mô hình Swan đánh giá vị thế kinh tế vĩ mô Việt Nam năm 2010 nằm ở trạng thái nào? Luận văn xác định kinh tế Việt Nam nằm tại Điểm B thuộc Vùng 1 trên đồ thị Swan, đối mặt với tình trạng mất cân đối kép gồm lạm phát cao (11,75%) và thâm hụt tài khoản vãng lai (-8,0 tỷ USD). Trạng thái này đòi hỏi sự can thiệp phối hợp giữa việc cắt giảm chi tiêu nội địa và điều chỉnh tỷ giá từng bước để đưa nền kinh tế về điểm cân bằng toàn diện.
• Mức tỷ giá kỳ vọng cuối năm 2010 và năm 2011 được xác định dựa trên cơ sở nào? Tỷ giá kỳ vọng được lượng hóa khoa học dựa trên mức độ lệch của chỉ số REER so với giá trị cân bằng 100 kết hợp với tỷ giá danh nghĩa niêm yết tại thời điểm phân tích. Với REER Quý 3/2010 đạt 99,397, mô hình tính toán mức tỷ giá kỳ vọng khoa học cho VND trong năm 2011 xoay quanh mức 20.193 VND/USD, làm cơ sở để Ngân hàng Nhà nước chủ động lộ trình điều chỉnh.
• Tình trạng đô la hóa ảnh hưởng tiêu cực như thế nào đến công tác điều hành tỷ giá tại Việt Nam? Đô la hóa cao kết hợp với chênh lệch lãi suất và kỳ vọng lạm phát khiến doanh nghiệp và người dân gia tăng găm giữ ngoại tệ và vàng. Hiện tượng này làm cạn kiệt nguồn cung ngoại tệ chính thức, đẩy tỷ giá tự do lên đỉnh 21.470 VND/USD năm 2010 và làm giảm dự trữ ngoại hối quốc gia xuống mức báo động 1,9 tháng nhập khẩu, hạn chế năng lực can thiệp thị trường của Ngân hàng Nhà nước.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công bộ chỉ số tỷ giá thực hiệu lực (REER) đa phương theo quý từ 1999 đến 2010 trên cơ sở rổ tiền tệ của 10 đối tác ngoại thương lớn, cung cấp thước đo định lượng chính xác về sức cạnh tranh của VND.
• Nghiên cứu thực chứng chứng minh điều kiện Marshall - Lerner không thỏa mãn trong ngắn hạn tại Việt Nam (tổng độ co giãn -3,47), đồng thời xác nhận sự tồn tại của hiệu ứng trễ tuyến J với thời gian tác động cải thiện ngoại thương kéo dài từ 2 đến 3 quý.
• Phân tích biểu đồ Swan đã định vị chính xác vị thế bất ổn vĩ mô kép của Việt Nam (Vùng 1: lạm phát cao 11,75% và thâm hụt cán cân vãng lai), chứng minh sự cần thiết phải phối hợp đồng bộ giữa chính sách tỷ giá và chính sách tài khóa, tiền tệ.
• Đề xuất chiến lược phá giá nhỏ, có kiểm soát theo cơ chế BBC kết hợp tỷ giá kỳ vọng (quanh 20.193 VND/USD năm 2011) nhằm duy trì REER cân bằng quanh mốc 100 ± 2%, hạn chế rủi ro lạm phát chi phí đẩy.
• Lộ trình thực thi tiếp theo giai đoạn 2011 - 2015 đòi hỏi Ngân hàng Nhà nước kiểm soát tăng trưởng tín dụng dưới 20%, nâng dự trữ ngoại hối lên trên 3,5 tháng nhập khẩu, kết hợp cùng Bộ Công Thương nâng tỷ lệ nội địa hóa xuất khẩu lên trên 50%.

Để tối ưu hóa hiệu quả hoạch định chính sách tiền tệ và chiến lược quản trị rủi ro tỷ giá doanh nghiệp, các nhà nghiên cứu, chuyên gia ngân hàng và nhà quản lý tài chính hãy khai thác và ứng dụng sâu rộng mô hình định lượng REER cùng khung phân tích cân bằng vĩ mô trong công tác thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ 1.1 Vấn đề điều hành tỷ giá hối đoái Theo thống kê của Quỹ Tiền tệ Quốc tế - IMF, trong hầu hết các trường hợp ở các nước đang phát triển, sự mất cân bằng trong tỷ giá hối đoái xảy ra dưới dạng lên giá thực của đồng nội tệ làm mất khả năng cạnh tranh quốc tế thể hiện ở việc tăng giá hàng xuất khẩu và giảm giá hàng nhập khẩu, dẫn đến một sự thâm hụt ngày càng lớn trong cán cân tài khoản vãng lai. Kết quả là sự mất cân bằng ngoại đã xảy ra. Việc quay lại mục tiêu cân bằng ngoại được tiến hành bằng việc điều chỉnh tương quan giá cả giữa hàng hóa xuất nhập khẩu thông qua biện pháp cơ bản là thực hiện phá giá.1 Khái niệm và mục tiêu của chính sách tỷ giá Chính sách tỷ giá là các quyết định về tỷ giá của ngân hàng trung ương – đại diện cho cơ quan có thẩm quyền về tiền tệ của Chính phủ. Chính sách tỷ giá bao gồm các quyết định về ổn định giá trị đồng tiền nói chung và giá trị đối ngoại của đồng nội tệ nói riêng biểu hiện bằng việc chọn lựa cơ chế xác định tỷ giá trên thị trường, các quyết định về việc lựa chọn các công cụ và biện pháp nhằm thực hiện mục tiêu đề ra.

Là một công cụ của chính sách tiền tệ, mục tiêu của chính sách tỷ giá được quyết định bởi mục tiêu của chính sách tiền tệ. Theo đó, mục tiêu chính của chính sách tiền tệ là ổn định giá trị đối ngoại của đồng nội tệ. Mục tiêu của chính sách tỷ giá được cụ thể hóa như sau: - Chính sách tỷ giá phải hỗ trợ các hoạt động kinh tế đối ngoại góp phần cân bằng thanh toán quốc gia trong từng thời kỳ. - Chính sách tỷ giá cần phối hợp hài hòa với các chính sách tiền tệ khác nhằm góp phần ổn định giá trị tiền tệ, kiểm soát lạm phát, và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

- Chính sách tỷ giá nâng cao khả năng chuyển đổi của đồng nội tệ và đẩy nhanh tiến trình liên kết quốc tế trong lĩnh vực tiền tệ của quốc gia.2 Phá giá đồng tiền Phá giá là việc nâng cao hay giảm thấp sức mua của đồng tiền đối với các ngoại 4 tệ và có thể xem là một sự điều chỉnh tỷ giá mạnh, cực đoan (khác với điều chỉnh tỷ giá bình thường ở điểm cơ bản là một việc làm thường xuyên với mức độ nhỏ về thay đổi tỷ giá, không gây ra những biến động lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội). Về nguyên lý, mục đích của phá giá là để tăng khả năng cạnh tranh quốc tế và cải thiện tình hình cán cân thương mại trong tài khoản vãng lai. Lập luận được nêu ra là phá giá sẽ giúp tăng giá hàng nhập khẩu và giảm giá hàng xuất khẩu. Tuy nhiên, để thực hiện việc phá giá thành công cũng cần phải có hàng loạt các điều kiện đi kèm.

Điều kiện Marshall – Lerner Theo lý thuyết Marshall – Lerner thì không phải bao giờ việc phá giá cũng làm tăng xuất khẩu, giảm nhập khẩu cũng đều cải thiện được cán cân vãng lai. Điều kiện Marshall – Lerner chỉ ra là: khi nào mà độ co giãn của đường cầu xuất khẩu cộng với độ co giãn của đường cầu nhập khẩu lớn hơn 1 (ηnk + ηxk >1) thì phá giá mới giúp cải thiện cán cân thương mại. Điều kiện Marshall – Lerner cũng hàm ý chỉ việc chọn thời điểm phá giá cũng rất quan trọng. Nếu giá hàng nhập khẩu đang thấp và có xu hướng hạ, phá giá sẽ có lợi vì hàng nhập khẩu sẽ không tăng giá lên nhiều, nhờ đó hạn chế tăng giá thành sản xuất nội địa với đầu vào nhập khẩu, hạn chế mặt trái của phá giá là gây nên lạm phát.

Bên cạnh đó, nếu như nhu cầu trên thị trường thế giới đối với hàng xuất khẩu của quốc gia tiến hành phá giá đang ở mức cao và có xu hướng gia tăng thì đây cũng là một thời điểm tốt để phá giá vì nó sẽ nhanh chóng làm tăng xuất khẩu cả về số lượng và giá cả. Dự trữ ngoại tệ Một quốc gia khi điều kiện Marshall – Lerner và các điều kiện khác nếu thuận lợi, thì trong thực tế có thể tiến hành việc phá giá nhằm giúp cải thiện cán cân tài khoản vãng lai, tiến tới lập lại mục tiêu cân bằng ngoại. Tuy nhiên, khi tiến hành phá giá cán cân tài khoản vãng lai sẽ bị xấu đi trong thời gian đầu, và chỉ hồi phục sau một thời gian nhất định. Tình hình biến động trong cán cân tài khoản vãng lai khi một quốc gia tiến hành phá giá (với điều kiện Marshall – Lerner đã thỏa), đã được các nhà khoa học thống kê và mô tả tổng quát thành một đường cong gọi là đường cong J.

Đường cong J hàm ý 5 rằng thời gian đầu khi tiến hành phá giá cần thiết lập một chính sách tiền tệ thắt chặt và một lượng dữ trữ ngoại tệ đủ lớn can thiệp nhằm duy trì mức tỷ giá mới vì cán cân tài khoản vãng lai xấu đi sẽ tạo ra một áp lực tiếp tục làm tăng tỷ giá và làm nền kinh tế rơi vào vòng luẩn quẩn của phá giá và lạm phát. Bên cạnh đó, mức độ và hình thức phá giá cũng cần xem xét kỹ.3 Ảnh hưởng của điều hành chính sách tỷ giá đến cán cân thương mại Tỷ giá là công cụ đo lường giá trị giữa các đồng tiền, vì vậy, nó có tác dụng như một công cụ cạnh tranh trong thương mại và giao lưu quốc tế. Mức độ hướng ngoại của nền kinh tế càng cao bao nhiêu, thì mối quan hệ giá trị giữa đồng nội tệ và ngoại tệ càng lớn bấy nhiêu. Vì vậy, dù các giao dịch hối đoái ra đời từ các hoạt động tài chính, thương mại, đầu tư quốc tế, nhưng khi đã hình thành, cơ chế tỷ giá nói riêng và các chính sách ngoại hối nói chung sẽ tác động mạnh mẽ các giao dịch trên.

Thật vậy, trong thương mại quốc tế, khi đồng nội tệ hạ giá so với ngoại tệ, hàng xuất khẩu tính bằng ngoại tệ sẽ trở nên rẻ hơn, điều này làm nâng cao khả năng cạnh tranh của quốc gia đó trong thương trường quốc tế, đồng thời, làm giảm nhu cầu nhập khẩu do hàng hóa nước ngoài tính bằng đồng nội tệ trở nên đắt hơn. Tuy nhiên, nếu tình trạng phá giá đồng nội tệ kéo dài, tác động này sẽ giảm hiệu lực, do giá cao của hàng nhập khẩu (nguyên vật liệu) được chuyển vào giá thành hàng xuất khẩu, đẩy giá hàng xuất khẩu lên cao làm triệt tiêu các lợi điểm do tỷ giá mang lại. Lập luận tương tự trong trường hợp đồng nội tệ được nâng giá. Khi đồng nội tệ được đánh giá cao so với ngoại tệ, hoạt động nhập khẩu được khuyến khích do hàng nhập trở nên rẻ hơn, và hoạt động xuất khẩu bị hạn chế do giá hàng xuất trở nên đắt hơn.

Nếu tình trạng này bị kéo dài, cán cân thương mại sẽ bị thâm hụt. Một trong những phương pháp tiến cận để phân tích tỷ giá hối đoái trong cán cân thương mại là phương pháp tiếp cận độ co giãn. Phương pháp tiếp cận độ co giãn gắn liền với những biến đổi tỷ giá hối đoái với biến đổi trong cán cân thương mại. Tuy nhiên có một câu hỏi được đặt ra ở đây là tỷ giá hối đoái phải thay đổi bao nhiêu mới đạt được sự thay đổi đề ra trong cán cân thương mại.

6 Sự thay đổi tỷ giá hối đoái phụ thuộc vào độ co giãn của đường cầu xuất khẩu và độ co giãn của đường cầu nhập khẩu. Một khi đã biết được độ co giãn đó, ta có thể tính toán được sự thay đổi tỷ giá hối đoái nhằm mang lại sự thay đổi đã đặt ra cho cán cân thương mại. Một sự phá giá đồng tiền (giảm giá đồng nội tệ) sẽ làm tăng tổng giá trị xuất khẩu tính bằng đồng nội tệ, nếu như độ co giãn của đường cầu đối với hàng hoá xuất khẩu tính bằng nội tệ lớn hơn không ( > 0). Một sự phá giá đồng tiền sẽ làm giảm thiểu tổng giá trị hàng nhập khẩu tính bằng nội tệ, nếu độ co giãn của đường cầu đối với hàng nhập khẩu lớn hơn một ( > 1).

Khi tổng giá trị xuất khẩu tăng và tổng giá trị hàng nhập khẩu giảm sẽ dẫn tới cải thiện được cán cân thương mại Việc phá giá đồng tiền không phải lúc nào cũng đạt được muc đích là hỗ trợ xuất khẩu mà ngược lại có thể dẫn đến kết quả không mong đợi. Việc phá giá không chỉ xem xét đến xuất khẩu mà phải xem xét đến các biến số vĩ mô khác.2 Kinh nghiệm quốc tế trong việc sử dụng chính sách tỷ giá nhằm cải thiện cán cân thương mại 1.1 Nghiên cứu của quốc tế về phá giá Năm 1987, Gylfason đã công bố một bảng tổng hợp về hệ số co giãn của 24 nước mà ông đã nghiên cứu – kết quả các hệ số co giãn được ông tính là sau 2, 3 năm kể từ lúc phá giá. Ông thấy rằng sau 2, 3 năm thì phá giá cải thiện tài khoản vãng lai (Current Account - CA). Tuy nhiên, khi phá giá thì trong thời gian đầu CA bị xấu đi sau đó nó được cải thiện.

Điều này được diễn tả bởi hiệu ứng tuyến J: Hình 1.1: Đồ thị hiệu ứng tuyến J CA Thặng dư J T0 0 Thời gian Thâm hụt CA 7 Đồ thị hiệu ứng tuyến J: do Paul Kgruman phát hiện năm 1991 sau khi ông nghiên cứu phá giá USD trong thời gian 1985 – 1987. Ông cho rằng trong dài hạn thì tổng thể hệ số co giãn là 1,9. Điều này khẳng định sau khi phá giá CA sẽ được cải thiện trong dài hạn. Năm 1985, Goldsyein và Kahn đã đi đến kết luận rằng hệ số co giãn trong dài hạn (>2 năm) có giá trị gần gấp đôi so với hệ số co giãn trong ngắn han (0 – 6 tháng).

Ngoài ra, tổng thể hệ số co giãn trong ngắn hạn có xu hướng gần đến 1 trong khi đó trong dài hạn thì chúng luôn luôn lớn 1.2 Nghiên cứu của quốc tế về hiệu quả phá giá Connolly và Taylor (1976 và 1979) phát hiện rằng phá giá danh nghĩa làm cho tỷ giá thực giảm trong ngắn hạn và trung hạn. Báo cáo của họ năm 1979 cho rằng phá giá danh nghĩa có tác động tích cực lớn đến giá cả nhưng tác động này sẽ chậm dần, khoảng 9 quý sau khi phá giá thì tỷ lệ thực quay trở lại mức trước phá giá chừng 2 năm.