Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Không Tuân Thủ Thuế Của Doanh Nghiệp

Luận án tiến sĩ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp, cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Việt Hồng Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Loan
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Không Tuân Thủ Thuế Của Doanh Nghiệp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.2. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu liên quan và khoảng trống khoa học
• 1.4. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.5. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.6. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.7. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.8. Đối tượng nghiên cứu
• 1.9. Phạm vi nghiên cứu
• 1.10. PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.11. Phương pháp nghiên cứu
• 1.12. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.13. NHỮNG ĐIỂM MỚI VÀ ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 1.14. Về mặt khoa học
• 1.15. Về mặt thực tiễn
• 1.16. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ THUẾ VÀ THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP
• 2.2. Khái niệm thuế và bản chất của thuế
• 2.3. Khái niệm về thuế
• 2.4. Bản chất của thuế
• 2.5. Chức năng của thuế
• 2.6. Phân loại thuế
• 2.7. Phân loại theo đối tượng nộp thuế
• 2.8. Phân loại theo đối tượng chịu thuế
• 2.9. Tổng quan thuế thu nhập doanh nghiệp
• 2.10. Khái niệm thuế thu nhập doanh nghiệp
• 2.11. Những yếu tố cơ bản của thuế TNDN
• 2.12. Thuế TNDN tại một số quốc gia trên thế giới
• 2.13. LÝ THUYẾT NỀN TẢNG LIÊN QUAN ĐẾN KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP
• 2.14. Khái niệm về tuân thủ và không tuân thủ thuế
• 2.15. Tuân thủ thuế
• 2.16. Không tuân thủ thuế
• 2.17. Khung lý thuyết nghiên cứu về không tuân thủ thuế
• 2.18. Lý thuyết mô hình ngăn chặn kinh tế (Economic Deterrence Model)
• 2.19. Lý thuyết mô hình tâm lý xã hội và tài chính (Fiscal and Social Psychology Models)
• 2.20. Lý thuyết về hành vi gian lận
• 2.21. Các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế
• 2.22. Chất lượng dịch vụ công
• 2.23. Mức độ tham nhũng
• 2.24. Mức hình phạt cho các hành vi vi phạm thuế
• 2.25. Việc kiểm soát và quản lý thu thuế
• 2.26. Hệ thống pháp luật thuế và quan điểm về công bằng
• 2.27. Chi phí tuân thủ
• 2.28. Kết luận khung lý thuyết phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế theo mô hình tam giác gian lận Cressey (1953)
• 2.29. KHÁI QUÁT VỀ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN
• 2.30. Các nghiên cứu trên thế giới
• 2.31. Các nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.32. Thảo luận về các nghiên cứu trước
• 2.33. Phương pháp nghiên cứu
• 2.34. Mô hình nghiên cứu thực nghiệm
• 2.35. Kết quả nghiên cứu
• 2.36. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ QUẢN LÝ GÓP PHẦN HẠN CHẾ KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
• 2.37. Kinh nghiệm về giải pháp giúp hạn chế không tuân thủ thuế đối với doanh nghiệp tại các quốc gia trên thế giới
• 2.38. Kinh nghiệm ở một số nước châu Á
• 2.39. Kinh nghiệm tại một số nước ở các châu lục khác
• 2.40. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.41. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.2. XÂY DỰNG MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.3. Mô tả các bước thực hiện
• 3.4. Quá trình chọn mẫu nghiên cứu
• 3.5. Mô tả kết quả nghiên cứu
• 3.6. Mô tả thông tin nghiên cứu
• 3.7. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế
• 3.8. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.9. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 3.10. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.11. Phương pháp nghiên cứu
• 3.12. Giải thích các biến trong mô hình và xây dựng giả thuyết nghiên cứu
• 3.13. Đo lường biến phụ thuộc
• 3.14. Biến độc lập và giả thuyết nghiên cứu
• 3.15. Mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 3.16. Các bước phân tích dữ liệu
• 3.17. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP
• 4.1. THỰC TRẠNG KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ VÀ QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP
• 4.2. Thực trạng không tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 4.3. Thực trạng thu ngân sách
• 4.4. Thực trạng không tuân thủ thuế TNDN qua kết quả thanh tra, kiểm tra thuế
• 4.5. Thực trạng quản lý thuế đối với doanh nghiệp trong môi trường pháp lý tại Việt Nam
• 4.6. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ TNDN CỦA DOANH NGHIỆP
• 4.7. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.8. Thống kê mô tả
• 4.9. Kiểm định tương quan
• 4.10. Kết quả hồi quy Probit
• 4.11. Kiểm định sự phù hợp của mô hình
• 4.12. Kiểm định các khuyết tật của mô hình
• 4.13. Đánh giá tính hiệu quả của mô hình
• 4.14. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.15. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP GÓP PHẦN HẠN CHẾ SỰ KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP
• 5.1. KẾT LUẬN CỦA NGHIÊN CỨU
• 5.2. Những vi phạm không tuân thủ thuế TNDN của doanh nghiệp
• 5.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 5.4. Những hạn chế về quản lý thuế đối với doanh nghiệp trong môi trường pháp lý tại Việt Nam
• 5.5. Hạn chế trong việc quản lý thuế của cơ quan thuế
• 5.6. Hạn chế trong những quy định pháp lý liên quan đến xác định nghĩa vụ thuế TNDN
• 5.7. Hạn chế xuất phát từ nguồn nhân lực quản lý nền kinh tế
• 5.8. GIẢI PHÁP GÓP PHẦN HẠN CHẾ SỰ KHÔNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP
• 5.9. Giải pháp về quản lý thuế của cơ quan thuế
• 5.10. Nỗ lực xây dựng hệ thống quản lý việc xuất và kê khai hóa đơn GTGT chặt chẽ và hiệu quả
• 5.11. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra thuế các doanh nghiệp
• 5.12. Thường xuyên cập nhật cơ sở dữ liệu thông tin về người nộp thuế 150 5
• 5.13. Tăng cường hoạt động tuyên truyền, giáo dục pháp luật thuế và cải cách hành chính thuế
• 5.14. Khuyến nghị đối với Chính phủ về những quy định pháp luật thuế
• 5.15. Quy định về thanh toán từng lần qua ngân hàng
• 5.16. Quy định về xuất hóa đơn giá trị gia tăng
• 5.17. Quy định tỷ lệ tối đa sử dụng vốn vay cho hoạt động SXKD
• 5.18. Quy định thanh toán qua ngân hàng đối với chi phí không có hóa đơn mà được phép lập bảng kê thu mua
• 5.19. Điều chỉnh mức phạt về hành vi vi phạm không tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 5.20. Điều chỉnh quy định về chuyển lỗ
• 5.21. Một số khuyến nghị đối với nguồn nhân lực quản lý nền kinh tế
• 5.22. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN VÀ ĐỀ XUẤT HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.23. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Danh mục tài liệu tham khảo Tiếng Việt
• Danh mục tài liệu tham khảo Tiếng Anh
• PHỤ LỤC 1: MÔI TRƯỜNG PHÁP LÝ VỀ THUẾ TNDN TẠI VIỆT NAM
• PHỤ LỤC 2: NỘI DUNG CHI TIẾT THẢO LUẬN NHÓM
• PHỤ LỤC 3: NỘI DUNG CHI TIẾT THẢO LUẬN TAY ĐÔI
• PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ THẢO LUẬN NHÓM
• PHỤ LỤC 5: KẾT QUẢ THẢO LUẬN TAY ĐÔI
• PHỤ LỤC 6: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• PHỤ LỤC 7: DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tuân Thủ Thuế Doanh Nghiệp Tại Việt Nam

Thuế là một khái niệm lâu đời, phát triển từ hình thức hiện vật đến tiền tệ. Thuế là khoản đóng góp bắt buộc cho chính phủ, được hoàn trả bằng các lợi ích công cộng. Các chính phủ xây dựng luật thuế để quản lý kinh tế vĩ mô. Vấn đề không tuân thủ thuế ngày càng được quan tâm vì nó làm giảm nỗ lực tăng thu ngân sách. Không tuân thủ thuế xảy ra khi doanh nghiệp không khai báo đúng nghĩa vụ, làm giảm số thuế phải nộp và gây thất thu ngân sách. Nghiên cứu về không tuân thủ thuế rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến hệ thống thuế và phân phối lại gánh nặng thuế. Tại Việt Nam, tuân thủ thuế doanh nghiệp là yếu tố then chốt để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững.

1.1. Bản Chất và Vai Trò Của Thuế Doanh Nghiệp

Thuế là khoản đóng góp bắt buộc, có giới hạn cho Chính phủ (Phan Hiển Minh và cộng sự 2001). Các khoản thuế đã nộp sẽ được hoàn trả tương ứng bằng những lợi ích do Chính phủ mang lại với hình thức đặc biệt (Organization for Economic Cooperation and Development – OECD 1996). Thuế TNDN là một trong những nguồn thu chủ chốt mà Chính phủ Việt Nam rất quan tâm. Doanh nghiệp có nghĩa vụ khai báo và nộp thuế hằng năm cho cơ quan thuế, đồng thời cơ quan thuế có nhiệm vụ hỗ trợ, kiểm tra việc kê khai, nộp thuế của doanh nghiệp.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Tuân Thủ Thuế Đối Với Ngân Sách

Theo Bộ Tài chính (2016), trong các giai đoạn 2001-2005; 2006-2010 và 2011-2015, cơ cấu thu ngân sách theo sắc thuế cho thấy thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) luôn là một trong các nghĩa vụ thuế chiếm tỷ trọng cao so với những loại thuế còn lại. Do vậy, có thể thấy doanh nghiệp là đối tượng nộp thuế đóng vai trò quan trọng của nền kinh tế Việt Nam và thuế TNDN là một trong những nguồn thu chủ chốt mà Chính phủ nước ta rất quan tâm.

II. Thách Thức Trốn Thuế Doanh Nghiệp Gây Thất Thu Ngân Sách

Mặc dù có nhiều nỗ lực quản lý thuế, vẫn còn nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Điều này thể hiện qua số tiền thuế truy thu và phạt do khai thiếu thuế trong các cuộc thanh tra, kiểm tra. Trốn thuế doanh nghiệp làm giảm nguồn thu ngân sách, ảnh hưởng đến các hoạt động công và phát triển kinh tế. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp hiệu quả. Các hành vi gian lận thuế doanh nghiệp cần được ngăn chặn để đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong hệ thống thuế.

2.1. Thực Trạng Không Tuân Thủ Thuế Tại Việt Nam

Tại Việt Nam hiện nay, vẫn còn không ít doanh nghiệp chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, thể hiện qua những con số thống kê tiền thuế truy thu và phạt do doanh nghiệp khai thiếu thuế trong các cuộc thanh tra, kiểm tra mặc dù Nhà nước đã có những nỗ lực nhất định trong vấn đề quản lý thuế. Do đó, luận án đã nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp thông qua những vi phạm pháp luật thuế Việt Nam dẫn đến khai báo số thuế thu nhập doanh nghiệp không đúng quy định làm thất thu ngân sách.

2.2. Hậu Quả Của Gian Lận Thuế Đối Với Nền Kinh Tế

Việc không tuân thủ thuế xảy ra khi người nộp thuế không khai báo đúng nghĩa vụ thuế theo quy định làm giảm số thuế phải nộp gây thất thu ngân sách Nhà nước (NSNN) (Franzoni 1998; Lewis và cộng sự 2009). Theo Halon và cộng sự (2005), nghiên cứu về không tuân thủ thuế là vấn đề rất quan trọng vì nó có ảnh hưởng đến sự vận hành của hệ thống thuế ở mỗi nước và có thể làm thay đổi sự phân phối lại gánh nặng về thuế theo quy định của Luật thuế đã ban hành.

III. Cách Xác Định Nguyên Nhân Không Tuân Thủ Thuế Doanh Nghiệp

Để giải quyết vấn đề không tuân thủ thuế, cần xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng. Các yếu tố này có thể bao gồm yếu tố kinh tế, yếu tố pháp lý, yếu tố quản lý và yếu tố văn hóa. Việc phân tích các yếu tố này giúp cơ quan thuế và chính phủ đưa ra các chính sách và biện pháp phù hợp để tăng cường tuân thủ thuế. Nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để xác định các yếu tố ảnh hưởng, bao gồm phỏng vấn, thảo luận nhóm, phân tích dữ liệu và thống kê.

3.1. Yếu Tố Kinh Tế Ảnh Hưởng Đến Tuân Thủ Thuế

Các yếu tố kinh tế như tình hình tài chính của doanh nghiệp, áp lực cạnh tranh và cơ hội trốn thuế có thể ảnh hưởng đến quyết định tuân thủ thuế. Doanh nghiệp có thể trốn thuế để tăng lợi nhuận hoặc giảm chi phí. Áp lực cạnh tranh cũng có thể khiến doanh nghiệp tìm cách giảm thiểu nghĩa vụ thuế.

3.2. Yếu Tố Pháp Lý Tác Động Đến Hành Vi Tuân Thủ Thuế

Hệ thống pháp luật thuế phức tạp và thiếu minh bạch có thể làm giảm tuân thủ thuế. Các quy định thuế không rõ ràng có thể tạo ra kẽ hở cho doanh nghiệp trốn thuế. Mức phạt cho các hành vi vi phạm thuế cũng có thể ảnh hưởng đến quyết định tuân thủ thuế.

3.3. Yếu Tố Quản Lý và Văn Hóa Ảnh Hưởng

Năng lực quản lý doanh nghiệp, đạo đức kinh doanh và nhận thức về thuế cũng có thể ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. Doanh nghiệp có hệ thống kiểm soát nội bộ yếu kém có thể dễ dàng trốn thuế. Văn hóa tuân thủ thuế thấp trong xã hội cũng có thể làm giảm tuân thủ thuế của doanh nghiệp.

IV. Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Tuân Thủ Thuế Tại Việt Nam

Luận án nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp thông qua các vi phạm pháp luật thuế Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để xác định các yếu tố ảnh hưởng, cụ thể là: phương pháp phỏng vấn, thảo luận nhóm, thảo luận tay đôi, phân tích dữ liệu, so sánh, thống kê và kỹ thuật định lượng hồi quy Probit. Thời gian nghiên cứu được giới hạn trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2017.

4.1. Phương Pháp Nghiên Cứu và Thu Thập Dữ Liệu

Bằng sự vận dụng lý thuyết cũng như kế thừa các công trình khoa học đã thực hiện trước đây, luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp, cụ thể là: phương pháp phỏng vấn, thảo luận nhóm, thảo luận tay đôi, phân tích dữ liệu, so sánh, thống kê và kỹ thuật định lượng hồi quy Probit.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu và Phân Tích

Luận án kết luận rằng: thực trạng không tuân thủ thuế dẫn đến thất thu thuế thu nhập doanh nghiệp cho ngân sách Nhà nước phản ánh qua 3 nhóm vi phạm pháp luật thuế Việt Nam của doanh nghiệp và có 8 yếu tố ảnh hưởng là: (1) Vốn lưu động/Tổng tài sản; (2) Doanh thu/Tổng tài sản; (3) Tổng nợ/Tổng tài sản; (4) Lỗ năm trước liền kề; (5) Khoản phải thu/Doanh thu; (6) Quy mô doanh nghiệp; (7) Tiền phạt vi phạm hành chính về thuế/Số thuế phải nộp; (8) Ngành nghề kinh doanh.

V. Giải Pháp Nâng Cao Tuân Thủ Thuế Doanh Nghiệp Hiệu Quả

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp về công tác quản lý thuế của cơ quan thuế, các khuyến nghị đối với Chính phủ về những quy định trong chính sách thuế cũng như đối với các cơ quan chức năng về nguồn nhân lực quản lý nền kinh tế nhằm góp phần hạn chế thực trạng không tuân thủ thuế của doanh nghiệp trong môi trường pháp luật thuế Việt Nam. Các giải pháp này tập trung vào việc cải thiện hệ thống thuế, tăng cường kiểm tra và xử phạt, nâng cao nhận thức về thuế và hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ thuế.

5.1. Giải Pháp Về Quản Lý Thuế Của Cơ Quan Thuế

Kết quả nghiên cứu đề xuất một số giải pháp về công tác quản lý thuế của cơ quan thuế; các khuyến nghị đối với Chính phủ về những quy định trong chính sách thuế cũng như đối với các cơ quan chức năng về nguồn nhân lực quản lý nền kinh tế nhằm góp phần hạn chế thực trạng không tuân thủ thuế của doanh nghiệp trong môi trường pháp luật thuế Việt Nam.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Phủ Về Chính Sách Thuế

Cần có những quy định rõ ràng, minh bạch và dễ hiểu trong chính sách thuế. Cần tăng cường kiểm tra và xử phạt các hành vi vi phạm thuế. Cần nâng cao nhận thức về thuế cho doanh nghiệp và người dân. Cần hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ thuế thông qua các chương trình đào tạo và tư vấn.

VI. Tương Lai Cải Cách Thuế Để Tăng Tuân Thủ Thuế Bền Vững

Để tăng cường tuân thủ thuế bền vững, cần tiếp tục cải cách thuế, hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế, nâng cao năng lực quản lý thuế và xây dựng văn hóa tuân thủ thuế trong xã hội. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế cũng là một yếu tố quan trọng để tăng cường hiệu quả và minh bạch. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp để đạt được mục tiêu tuân thủ thuế cao.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Quản Lý Thuế

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế giúp tăng cường hiệu quả và minh bạch. Hệ thống thuế điện tử giúp doanh nghiệp dễ dàng kê khai và nộp thuế. Cơ quan thuế có thể sử dụng công nghệ để phân tích dữ liệu và phát hiện các hành vi trốn thuế.

6.2. Xây Dựng Văn Hóa Tuân Thủ Thuế Trong Xã Hội

Cần nâng cao nhận thức về thuế cho người dân và doanh nghiệp. Cần giáo dục về thuế từ sớm trong trường học. Cần tạo ra một môi trường mà tuân thủ thuế được coi là một nghĩa vụ và trách nhiệm của mọi công dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề không tuân thủ thuế của doanh nghiệp là một hiện tượng kinh tế - xã hội phổ biến, làm suy giảm hiệu quả huy động nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước (NSNN) và làm sai lệch cơ chế phân phối lại thu nhập của hệ thống chính sách thuế. Tại Việt Nam, số liệu thống kê từ công tác thanh tra, kiểm tra của ngành thuế phản ánh tình trạng doanh nghiệp kê khai thiếu nghĩa vụ thuế vẫn diễn ra phức tạp: năm 2016 qua thanh tra, kiểm tra 91.419 doanh nghiệp đã kiến nghị thu hồi 17.285 tỷ đồng; sang năm 2017 thực hiện hơn 97.000 cuộc thanh tra, kiểm tra và truy thu 17.960 tỷ đồng, giảm lỗ hơn 34.000 tỷ đồng. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9 34 02 01) của tác giả Nguyễn Việt Hồng Anh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Loan tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh (năm 2019), tập trung giải quyết khoảng trống nghiên cứu về các yếu tố tác động đến hành vi không tuân thủ thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) thông qua việc kết hợp dữ liệu sơ cấp từ các cuộc phỏng vấn, thảo luận chuyên gia và dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính, hồ sơ thanh tra thực tế.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự không tuân thủ thuế của doanh nghiệp liên quan đến việc khai báo thu nhập chịu thuế TNDN theo quy định của pháp luật thuế Việt Nam; đồng thời phân tích thực trạng và đề xuất hệ thống giải pháp, khuyến nghị nhằm hạn chế tình trạng này.
• Mục tiêu cụ thể 1: Nhận diện các hành vi không tuân thủ thuế thông qua những vi phạm pháp luật thuế Việt Nam của doanh nghiệp trong việc khai báo nghĩa vụ thuế TNDN.
• Mục tiêu cụ thể 2: Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế trong việc khai báo nghĩa vụ thuế TNDN và làm rõ những hạn chế trong công tác quản lý thuế đối với doanh nghiệp dưới môi trường pháp lý tại Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể 3: Đề xuất các giải pháp quản lý và khuyến nghị hoàn thiện chính sách thuế nhằm hạn chế sự không tuân thủ thuế TNDN của doanh nghiệp.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được luận án giải quyết gồm:

1. Có bao nhiêu hình thức vi phạm trong việc khai báo nghĩa vụ thuế TNDN theo quy định của pháp luật thuế Việt Nam? Những vi phạm đó thể hiện như thế nào?
2. Tồn tại các yếu tố nào có mối quan hệ với không tuân thủ thuế của doanh nghiệp trong việc khai báo nghĩa vụ thuế TNDN theo quy định của pháp luật thuế Việt Nam? Những yếu tố này có chiều hướng tác động như thế nào đến không tuân thủ thuế TNDN?
3. Thực trạng quản lý thuế đối với doanh nghiệp dưới môi trường pháp lý tại Việt Nam có những hạn chế nào?
4. Từ những hạn chế trong quản lý thuế và mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp có thể gợi ý những giải pháp nào góp phần hạn chế sự không tuân thủ thuế của doanh nghiệp trong việc khai báo nghĩa vụ thuế TNDN dưới môi trường pháp luật thuế Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp, thể hiện qua việc khai báo thông tin xác định nghĩa vụ thuế TNDN không đúng quy định đã được cơ quan thuế kết luận qua công tác thanh tra, kiểm tra.
• Phạm vi nội dung: Nghĩa vụ thuế TNDN áp dụng đối với các doanh nghiệp trong nước, phi tài chính, ngoài quốc doanh. Luận án không nghiên cứu doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), doanh nghiệp kinh doanh bất động sản, chuyển nhượng chứng khoán và các trường hợp ưu đãi, miễn giảm thuế TNDN.
• Phạm vi không gian: Địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, do các cơ quan thuế trực thuộc Cục thuế TP. Hồ Chí Minh quản lý.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2013 – 2017, chịu sự điều chỉnh thống nhất của Luật Quản lý thuế số 78/2006/QH11 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 21/2012/QH13) và Luật thuế TNDN số 14/2008/QH12 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 32/2013/QH13).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về không tuân thủ thuế thành ba nhóm tiếp cận chính:

• Nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu sơ cấp qua khảo sát bảng câu hỏi: Tiêu biểu là các công trình của Yalama và Gumus (2013), Abdixhiku (2013), Awan và Hanna (2014), Yahyapour và cộng sự (2015). Các tác giả này đo lường sự không tuân thủ thông qua tỷ lệ thuế nộp trên thu nhập hoặc mức độ tự đánh giá của người nộp thuế, khảo sát trên các nhóm đối tượng hỗn hợp gồm cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp và công chức thuế. Điểm hạn chế của hướng tiếp cận này là dữ liệu mang tính chủ quan, chưa gắn với căn cứ pháp lý và số liệu tài chính thực tế của doanh nghiệp.
• Nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp trên Báo cáo tài chính (BCTC): Bao gồm các nghiên cứu của Mills (1996), Joulfaian và Rider (1998), Hanlon và cộng sự (2005), Lisowsky (2010), Zainal Abidin và cộng sự (2010), Noor và cộng sự (2012, 2013), Yusof và cộng sự (2014). Các nghiên cứu này tiếp cận dưới góc độ phân tích tài chính, đo lường sự không tuân thủ qua chênh lệch giữa số liệu kê khai thuế và số liệu kế toán hoặc tỷ lệ thuế thu nhập. Tại Việt Nam, Vũ Hữu Đức và cộng sự (2009) đã mô phỏng mối quan hệ giữa các chỉ tiêu BCTC và kê khai thuế TNDN nhưng chưa xây dựng mô hình thực nghiệm hồi quy.
• Nhóm nghiên cứu phân tích thực trạng vi phạm và cơ chế quản lý: Điển hình là các công trình của Phan Mỹ Hạnh (2003), GIZ Sector Programme Public Finance (2010), Lê Xuân Trường và Nguyễn Đình Chiến (2013). Các tác giả tập trung mô tả các hành vi gian lận thuế phổ biến, phân tích nguyên nhân từ kẽ hở pháp lý và đề xuất giải pháp quản lý thanh tra, kiểm tra.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chỉ dừng lại ở phân tích định tính hoặc khảo sát sơ cấp; thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế TNDN dựa trên dữ liệu bảng thứ cấp kết hợp từ BCTC và hồ sơ thanh tra thuế thực tế của cơ quan thuế. Đồng thời, các lý thuyết nền tảng như mô hình ngăn chặn kinh tế và mô hình tâm lý xã hội còn nhiều tranh luận khi áp dụng đơn lẻ, đòi hỏi phải có sự tích hợp theo khung lý thuyết toàn diện hơn như mô hình Tam giác gian lận.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các lý thuyết nền tảng trong kinh tế học và quản trị để phân tích hành vi không tuân thủ thuế:

• Lý thuyết mô hình ngăn chặn kinh tế (Economic Deterrence Model): Xuất phát từ Becker (1968), Allingham và Sandmo (1972), giả định người nộp thuế ra quyết định tuân thủ dựa trên sự tối đa hóa lợi ích kỳ vọng, cân nhắc giữa số tiền thuế trốn được với xác suất bị thanh tra và mức độ xử phạt.
• Lý thuyết mô hình tâm lý xã hội và tài chính (Fiscal and Social Psychology Models): Xem xét tác động của ý thức đạo đức, thái độ đối với chính phủ, nhận thức về sự công bằng của hệ thống thuế và chất lượng dịch vụ công.
• Mô hình Tam giác gian lận (Fraud Triangle) của Cressey (1953): Khung lý thuyết chính được luận án sử dụng để tổng hợp các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi không tuân thủ thuế TNDN thông qua ba nhân tố: Áp lực (Pressure), Cơ hội (Opportunity), và Thái độ/Hợp lý hóa hành vi (Rationalization).
• Mô hình tam giác tuân thủ của BISEP và mô hình khái niệm của Alabede và cộng sự (2011): Bổ trợ phân tích các khía cạnh hành vi của người nộp thuế.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng kỹ thuật chọn mẫu lý thuyết để tổ chức thảo luận nhóm với các chuyên gia, cán bộ quản lý thuộc cơ quan thuế và thảo luận tay đôi với đại diện các doanh nghiệp đã trải qua công tác thanh tra, kiểm tra thuế nhằm nhận diện các hành vi vi phạm và xác định các biến số đưa vào mô hình.
• Phương pháp định lượng: Áp dụng mô hình hồi quy Probit trên dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) để lượng hóa xác suất không tuân thủ thuế. Các kiểm định thống kê được thực hiện gồm: kiểm định tương quan Pearson, kiểm định lỗi mô tả của mô hình (linktest), kiểm định độ phù hợp Hosmer-Lemeshow, ma trận hệ số tương quan kiểm tra đa cộng tuyến, kỹ thuật hồi quy sai số chuẩn vững (robust standard errors) và đánh giá độ chính xác phân loại của mô hình.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Báo cáo quyết toán ngân sách của Bộ Tài chính, các báo cáo tổng kết của Cục thuế TP. Hồ Chí Minh, hệ thống thông tin kê khai thuế của ngành thuế (hồ sơ khai thuế, BCTC) và biên bản kết luận thanh tra, kiểm tra thuế của 187 doanh nghiệp trong 5 năm liên tục (2013–2017), tạo thành bộ dữ liệu bảng gồm 935 quan sát.
• Dữ liệu sơ cấp: Biên bản phỏng vấn sâu và kết quả ghi nhận từ các đợt thảo luận nhóm chuyên gia thuế và thảo luận tay đôi với doanh nghiệp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương này trình bày lý do lựa chọn đề tài, bối cảnh kinh tế - xã hội liên quan đến công tác quản lý thuế tại Việt Nam giai đoạn 2013–2017. Tác giả nêu rõ mục tiêu nghiên cứu tổng quát và 3 mục tiêu cụ thể, 4 câu hỏi nghiên cứu, xác lập đối tượng nghiên cứu là các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế TNDN của doanh nghiệp ngoài quốc doanh tại TP. Hồ Chí Minh. Chương 1 cũng trình bày tóm tắt phương pháp tiếp cận kết hợp định tính - định lượng, nguồn dữ liệu 935 quan sát, những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn của đề tài, cùng bố cục 5 chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết về không tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Chương 2 hệ thống hóa lý thuyết về thuế, bản chất và hai chức năng cơ bản của thuế (phân phối/phân phối lại và điều tiết kinh tế). Thuế thu nhập được phân tích theo luồng luân chuyển thu nhập và chi tiêu của xã hội (theo Sử Đình Thành và Bùi Thị Mai Hoài, 2010). Tác giả tổng hợp các khái niệm về tuân thủ và không tuân thủ thuế theo Alm (1991), Andreoni và cộng sự (1998), McBarnett (2003), OECD (2004), Kasipillai và Jabbar (2006), Kirchler (2007), Lewis và cộng sự (2009).

Luận án làm rõ công thức xác định nghĩa vụ thuế TNDN theo Thông tư 78/2014/TT-BTC và Thông tư 96/2015/TT-BTC: $$\text{Thuế TNDN phải nộp} = (\text{Thu nhập tính thuế} - \text{Phần trích lập quỹ KH&CN}) \times \text{Thuế suất}$$ $$\text{Thu nhập tính thuế} = \text{Thu nhập chịu thuế} - \text{Thu nhập miễn thuế} - \text{Các khoản lỗ kết chuyển}$$ $$\text{Thu nhập chịu thuế} = \text{Doanh thu} - \text{Chi phí được trừ} + \text{Các khoản thu nhập khác}$$

Bảng 2.1 của luận án tổng hợp quy định thuế suất TNDN và chính sách chuyển lỗ của nhiều quốc gia trên thế giới:

• Châu Âu: Monaco (33,33%, chuyển lỗ không thời hạn), Liechtenstein (12,50%, khấu trừ tối đa 70% thu nhập), Luxembourg (18%), Thụy Sĩ (8,5%, chuyển lỗ tối đa 7 năm), Đan Mạch (22%, giảm thu nhập tối đa 60%), Thụy Điển (22%), Áo (25%, tối đa 75% lợi nhuận), Hà Lan (25%, chuyển lỗ sang 9 năm, chuyển ngược 1 năm), Ireland (12,5% - 25%), Đức (15%), Anh (19%).
• Châu Mỹ: Hoa Kỳ (21%, chuyển lỗ sang 20 năm, chuyển ngược 2 năm), Canada (15%), Chile (25%/27%), Brazil (34%), Puerto Rico (20%), Mexico (30%), Argentina (30%/35%), Colombia (33%), Venezuela (34%), Peru (29,5%).
• Châu Á: Qatar (10%), Singapore (17%, chuyển ngược 1 năm), Brunei (18,5%), Kuwait (15%), Ả Rập Saudi (20%), Bahrain (0%), Oman (15%), Nhật Bản (23,2%, chuyển lỗ 9 năm, tối đa 55% thu nhập), Hàn Quốc (25%), Trung Quốc (25%), Việt Nam (20%, chuyển lỗ liên tục tối đa 5 năm, không chuyển ngược).

Bảng 2.2 tổng hợp lịch sử biến động thuế suất thuế TNDN phổ thông tại Việt Nam qua các giai đoạn:

Giai đoạn	1999 – 2003	2004 – 2008	2009 – 2013	2014 – 2015	2016 trở đi
Thuế suất phổ thông	32%	28%	25%	22%	20%

Cuối chương, tác giả đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế về việc kiểm soát thanh toán qua ngân hàng, áp dụng cơ chế quản lý rủi ro và hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin trong quản lý thuế.

Chương 3: Phương pháp và mô hình nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình nghiên cứu. Ở giai đoạn định tính, thông qua thảo luận nhóm với cán bộ thuế và thảo luận tay đôi với các doanh nghiệp, tác giả đã sàng lọc các biến số tài chính phản ánh 3 góc của Tam giác gian lận.

Ở giai đoạn định lượng, mô hình nghiên cứu thực nghiệm hồi quy Probit được xây dựng như sau: $$P(Y_i = 1 | X_i) = \Phi(\beta_0 + \beta_1 X_{1i} + \beta_2 X_{2i} + \dots + \beta_k X_{ki})$$

Trong đó, biến phụ thuộc $Y$ nhận giá trị bằng 1 nếu doanh nghiệp có hành vi không tuân thủ thuế TNDN (bị truy thu thuế qua thanh tra, kiểm tra) và nhận giá trị bằng 0 nếu doanh nghiệp tuân thủ đúng.

Danh mục 8 biến độc lập trong mô hình gồm:

1. WCTA (Vốn lưu động / Tổng tài sản): Đo lường khả năng thanh khoản ngắn hạn.
2. SLTA (Doanh thu thuần / Tổng tài sản): Đo lường hiệu quả sử dụng tài sản tạo doanh thu.
3. DET (Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản): Đo lường đòn bẩy tài chính và áp lực nợ.
4. PL (Lỗ năm trước liền kề): Biến giả, nhận giá trị 1 nếu năm trước doanh nghiệp có kết quả kinh doanh lỗ, 0 nếu có lãi.
5. RECT (Khoản phải thu / Doanh thu thuần): Phản ánh chất lượng doanh thu và chính sách tín dụng thương mại.
6. SIZE (Quy mô doanh nghiệp): Đo lường bằng logarit tự nhiên của Tổng tài sản ($\ln(\text{Tổng tài sản})$).
7. PF (Tiền phạt vi phạm hành chính về thuế / Số thuế phải nộp): Phản ánh lịch sử và mức độ xử phạt vi phạm thuế.
8. SECT (Ngành nghề kinh doanh): Biến danh mục phản ánh lĩnh vực hoạt động (như xây dựng - mã F, dịch vụ lưu trú và ăn uống - mã I).

Mẫu nghiên cứu gồm 187 doanh nghiệp trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh được theo dõi trong 5 năm (2013–2017), tổng cộng 935 quan sát.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Chương 4 phân tích thực trạng thu ngân sách và kết quả thanh tra thuế tại TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2013–2017. Kết quả cho thấy tỷ trọng số thu từ khu vực kinh tế ngoài quốc doanh và thuế TNDN luôn đóng vai trò chủ chốt nhưng số thuế truy thu và phạt vi phạm hành chính cũng gia tăng liên tục qua các năm.

Kết quả hồi quy Probit trên bộ dữ liệu 935 quan sát xác nhận 8 yếu tố có ý nghĩa thống kê tác động đến xác suất không tuân thủ thuế TNDN:

• Biến DET (Tổng nợ/Tổng tài sản), PL (Lỗ năm trước), RECT (Phải thu/Doanh thu) có tác động cùng chiều đến khả năng không tuân thủ thuế. Doanh nghiệp có đòn bẩy nợ cao hoặc có lỗ lũy kế chịu áp lực tài chính lớn, dẫn đến xu hướng điều chỉnh số liệu chi phí và doanh thu để giảm bớt nghĩa vụ thuế.
• Biến WCTA (Vốn lưu động/Tổng tài sản) và SLTA (Doanh thu/Tổng tài sản) có tác động ngược chiều đến khả năng không tuân thủ. Doanh nghiệp có thanh khoản dồi dào và hiệu quả kinh doanh cao ít chịu áp lực gian lận thuế hơn.
• Biến SIZE (Quy mô doanh nghiệp) và PF (Mức độ phạt vi phạm thuế) có tác động đáng kể đến quyết định tuân thủ thuế.
• Biến SECT chỉ ra rằng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xây dựng (mã F) và dịch vụ lưu trú, ăn uống (mã I) có xác suất không tuân thủ thuế TNDN cao hơn có ý nghĩa thống kê so với các ngành nghề khác.

Các kiểm định chẩn đoán mô hình: Kiểm định Hosmer-Lemeshow cho thấy mô hình có độ tương thích cao với dữ liệu thực tế; kiểm định linktest xác nhận mô hình không bị lỗi mô tả (omitted variable bias); ma trận hệ số tương quan chỉ ra không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Đánh giá tính hiệu quả phân loại cho thấy mô hình Probit đạt tỷ lệ dự báo chính xác trên 70%.

Chương 5: Kết luận và đề xuất giải pháp góp phần hạn chế sự không tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Chương 5 đúc kết kết quả nghiên cứu, chỉ rõ 3 nhóm hành vi vi phạm pháp luật thuế TNDN chủ yếu:

1. Khai báo không đúng doanh thu chịu thuế (giấu doanh thu, ghi nhận doanh thu không đúng kỳ, xuất hóa đơn thấp hơn giá trị thực tế).
2. Hạch toán chi phí không hợp lý, không hợp lệ (chi phí không phục vụ sản xuất kinh doanh, vượt định mức khống chế, chi phí không có hóa đơn chứng từ hợp pháp hoặc thiếu chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt).
3. Chuyển lỗ và trích lập các khoản dự phòng không đúng quy định pháp luật.

Từ đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đối với cơ quan thuế:

• Xây dựng hệ thống quản lý xuất và kê khai hóa đơn GTGT điện tử đồng bộ, chặt chẽ.
• Đẩy mạnh ứng dụng kỹ thuật phân tích rủi ro trong công tác thanh tra, kiểm tra thuế, tập trung vào các doanh nghiệp có chỉ số tài chính bất thường và thuộc ngành rủi ro cao (xây dựng, nhà hàng - khách sạn).
• Thường xuyên cập nhật, hoàn thiện cơ sở dữ liệu thông tin người nộp thuế.
• Tăng cường tuyên truyền, hỗ trợ pháp lý và cải cách thủ tục hành chính thuế.

Khuyến nghị đối với Chính phủ và các cơ quan chức năng về hoàn thiện pháp luật:

• Quy định chặt chẽ hơn về điều kiện thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng đối với các giao dịch mua hàng từng lần.
• Bổ sung quy định kiểm soát việc lập bảng kê thu mua hàng hóa dịch vụ không có hóa đơn.
• Khống chế tỷ lệ tối đa việc sử dụng vốn vay trong hoạt động kinh doanh để hạn chế chi phí lãi vay bất hợp lý (chống chuyển giá, chống vốn mỏng).
• Điều chỉnh chế tài xử phạt vi phạm hành chính về thuế theo hướng tăng tính răn đe.
• Bổ sung quy định giới hạn mức trần tỷ lệ chuyển lỗ được trừ vào thu nhập chịu thuế mỗi năm (tham khảo kinh nghiệm của Nhật Bản, Áo, Đan Mạch) thay vì cho phép chuyển 100% số lỗ như hiện nay.
• Nâng cao trình độ và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt khoa học:

• Luận án đã ứng dụng thành công khung lý thuyết Tam giác gian lận của Cressey (1953) vào việc giải thích các yếu tố chi phối hành vi không tuân thủ thuế TNDN, làm cầu nối giữa các biến số tài chính kế toán trên BCTC và động cơ vi phạm thuế.
• Phát triển phương pháp tiếp cận kết hợp dữ liệu sơ cấp (thảo luận nhóm chuyên gia và phỏng vấn doanh nghiệp) với dữ liệu thứ cấp (dữ liệu bảng kiểm định hồi quy Probit trên 935 quan sát từ hồ sơ quản lý thuế thực tế), khắc phục tính chủ quan của các nghiên cứu khảo sát thuần túy trước đây tại Việt Nam.

Về mặt thực tiễn:

• Mô hình định lượng hồi quy Probit đạt độ chính xác phân loại trên 70%, cung cấp cơ sở định lượng giúp cơ quan thuế nhận diện và phân loại mức độ rủi ro không tuân thủ thuế của doanh nghiệp dựa trên các chỉ tiêu tài chính kê khai hàng năm.
• Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về sự khác biệt trong mức độ không tuân thủ thuế theo ngành nghề kinh doanh, chứng minh ngành xây dựng (mã F) và lưu trú, ăn uống (mã I) có rủi ro không tuân thủ cao hơn.
• Đề xuất hệ thống giải pháp quản lý thuế và 6 nhóm khuyến nghị hoàn thiện chính sách thuế TNDN sát thực với thực tiễn môi trường pháp lý Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi không gian nghiên cứu mới chỉ tập trung tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, chưa mở rộng ra các tỉnh thành khác để so sánh sự khác biệt theo vùng miền.
• Mẫu nghiên cứu chỉ bao gồm các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trong nước, chưa bao quát khối doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp kinh doanh bất động sản, chuyển nhượng chứng khoán và các doanh nghiệp được hưởng ưu đãi, miễn giảm thuế.
• Khung thời gian nghiên cứu dừng lại ở giai đoạn 2013–2017 do độ trễ của chu kỳ thanh tra, quyết toán thuế.
• Nghiên cứu tập trung duy nhất vào sắc thuế TNDN, chưa lượng hóa đồng thời tác động qua lại với các sắc thuế khác như thuế GTGT hay thuế TNCN.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng quy mô mẫu và địa bàn nghiên cứu ra phạm vi toàn quốc, bao gồm cả các vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và miền Trung.
• Nghiên cứu hành vi không tuân thủ thuế ở các loại hình doanh nghiệp đặc thù như doanh nghiệp FDI (vấn đề chuyển giá quốc tế), doanh nghiệp bất động sản và các mô hình kinh doanh số mới phát sinh.
• Cập nhật chu kỳ dữ liệu cho các giai đoạn sau khi Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 có hiệu lực.
• Tích hợp thêm các biến phi tài chính khác như đặc điểm quản trị công ty, cấu trúc sở hữu và mức độ ứng dụng công nghệ thông tin của doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý thuế và cán bộ thanh tra, kiểm tra: Bảng biến số và mô hình hồi quy Probit cung cấp công cụ nhận diện rủi ro dựa trên các chỉ tiêu tài chính (WCTA, SLTA, DET, PL, RECT, SIZE) và ngành nghề kinh doanh, hỗ trợ lập kế hoạch thanh tra trọng điểm.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Quốc hội): Các khuyến nghị tại Chương 5 về khống chế tỷ lệ chuyển lỗ, kiểm soát thanh toán qua ngân hàng và trần chi phí lãi vay là cơ sở thực tiễn để xem xét sửa đổi Luật thuế TNDN và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kế toán – Kiểm toán: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng dữ liệu bảng trong lĩnh vực quản lý thuế, cũng như phương pháp vận dụng lý thuyết Tam giác gian lận vào nghiên cứu tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định những yếu tố tài chính nào ảnh hưởng đến không tuân thủ thuế TNDN của doanh nghiệp?
   Luận án xác định 5 chỉ số tài chính chính từ BCTC có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê gồm: Vốn lưu động trên Tổng tài sản (WCTA), Doanh thu trên Tổng tài sản (SLTA), Tổng nợ trên Tổng tài sản (DET), Kết quả kinh doanh lỗ năm trước liền kề (PL), và Khoản phải thu trên Doanh thu (RECT).

2. Vì sao luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở sắc thuế TNDN mà không nghiên cứu thuế GTGT hay thuế TNCN?
   Luận án chỉ rõ thuế TNDN là thuế trực thu đánh trực tiếp vào thu nhập do doanh nghiệp tạo ra từ hoạt động sản xuất kinh doanh, phản ánh đúng bản chất nghĩa vụ của pháp nhân. Trong khi đó, thuế GTGT là thuế gián thu do người tiêu dùng cuối cùng gánh chịu, thuế TNCN là thuế nộp thay cho người lao động, còn thuế môn bài có tính chất cố định.

3. Doanh nghiệp thuộc nhóm ngành nào có xác suất không tuân thủ thuế cao hơn trong kết quả nghiên cứu?
   Kết quả hồi quy Probit khẳng định các doanh nghiệp thuộc ngành xây dựng (mã ngành F) và ngành dịch vụ lưu trú, ăn uống (mã ngành I) có xác suất không tuân thủ thuế TNDN cao hơn có ý nghĩa thống kê so với các nhóm ngành khác.

4. Dữ liệu định lượng của luận án được xây dựng từ nguồn nào và có quy mô ra sao?
   Dữ liệu định lượng là bộ dữ liệu bảng cân bằng gồm 187 doanh nghiệp ngoài quốc doanh tại TP. Hồ Chí Minh đã qua thanh tra thuế, thu thập liên tục trong 5 năm từ 2013 đến 2017 từ hệ thống cơ sở dữ liệu kê khai thuế, BCTC và kết luận thanh tra của Cục thuế TP.HCM, đạt 935 quan sát.

5. Mô hình hồi quy Probit của luận án đạt tỷ lệ phân loại chính xác bao nhiêu?
   Mô hình hồi quy Probit đề xuất của luận án đạt độ chính xác phân loại tổng thể trên 70% trong việc dự báo và phân định giữa nhóm doanh nghiệp tuân thủ và không tuân thủ thuế TNDN.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Việt Hồng Anh đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề không tuân thủ thuế TNDN của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh tại TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2013–2017. Bằng việc tích hợp lý thuyết Tam giác gian lận với phương pháp hỗn hợp và kỹ thuật hồi quy Probit trên dữ liệu bảng 935 quan sát, công trình đã làm rõ 8 yếu tố tác động và 3 nhóm hành vi vi phạm thuế chủ yếu. Kết quả nghiên cứu không chỉ mang lại đóng góp học thuật trong việc lượng hóa hành vi không tuân thủ thuế mà còn cung cấp hệ thống giải pháp quản lý và khuyến nghị chính sách có tính ứng dụng thực tiễn cao cho ngành thuế và cơ quan lập pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh nghiên cứu Thuế là một khái niệm xuất hiện từ rất lâu đời. Quá trình hình thành và phát triển của thuế bắt đầu từ thời nhà nước chiếm hữu nô lệ cho đến nay.

Từ thời xưa, thuế xuất hiện dưới hình thức các khoản thu bằng hiện vật và cùng với sự phát triển của xã hội, thuế cũng dần dần chuyển sang hình thức tiền tệ. Đó là những khoản đóng góp bắt buộc, có giới hạn cho Chính phủ (Phan Hiển Minh và cộng sự 2001). Các khoản thuế đã nộp sẽ được hoàn trả tương ứng bằng những lợi ích do Chính phủ mang lại với hình thức đặc biệt (Organization for Economic Cooperation and Development – OECD 1996). Kể từ khi thuế ra đời thì nghĩa vụ của người nộp thuế cũng được hình thành.

Ở các nước, Chính phủ đều xây dựng những quy định và ban hành các chính sách pháp luật về thuế để quản lý thu thuế nhằm điều tiết nền kinh tế vĩ mô. Theo Noor và cộng sự (2013), Chính phủ ngày càng quan tâm nhiều hơn về vấn đề không tuân thủ thuế, trốn thuế vì các hoạt động này làm giảm nỗ lực tăng thu ngân sách của quốc gia. Việc không tuân thủ thuế xảy ra khi người nộp thuế không khai báo đúng nghĩa vụ thuế theo quy định làm giảm số thuế phải nộp gây thất thu ngân sách Nhà nước (NSNN) (Franzoni 1998; Lewis và cộng sự 2009). Theo Halon và cộng sự (2005), nghiên cứu về không tuân thủ thuế là vấn đề rất quan trọng vì nó có ảnh hưởng đến sự vận hành của hệ thống thuế ở mỗi nước và có thể làm thay đổi sự phân phối lại gánh nặng về thuế theo quy định của Luật thuế đã ban hành.

Từ những năm 1990, công trình của Kamdar (1997) đã nghiên cứu tác động của các yếu tố về chính sách có ảnh hưởng đến sự không tuân thủ thuế tại Mỹ trong giai đoạn 1961-1987. Mô hình các yếu tố tác động đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng được thực hiện bởi các nghiên cứu như: Rice (1992); Mill (1996); Joulfaian và Rider (1998). Bên cạnh đó, công trình khoa học của Nurtegin (2008) tại Mỹ còn nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến gian lận thuế của doanh nghiệp với dữ liệu của 23 quốc gia trên thế giới. Nghiên cứu của Singh (2003) nhận 2 định rằng không tuân thủ thuế ở doanh nghiệp xảy ra khi xuất hiện các vi phạm về Luật thuế dẫn đến việc khai thiếu thu nhập chịu thuế.

Theo thống kê của Cục dự trữ liên bang, số thuế trốn ở các doanh nghiệp tại Hoa Kỳ hàng năm tăng lên đến hàng tỷ đô la (Liowsky 2010) khiến các nhà khoa học nước này đã thực hiện khá nhiều nghiên cứu về thực trạng không tuân thủ thuế. Theo thống kê của Cục dự trữ liên bang Mỹ, khoản tiền chênh lệch thuế được phát hiện trong quá trình khai thuế của doanh nghiệp được ước tính khoảng 450 USD trong năm tính thuế 2006; trong đó, số thuế thu được qua việc sử dụng các biện pháp thu hồi là 385 USD và cơ quan chức năng phải nỗ lực rất nhiều để làm giảm thực trạng này bởi tỷ lệ người nộp thuế tự nguyện tuân thủ hầu như rất thấp trong suốt hơn ba thập kỷ qua (Gao 2012). Vì vậy, các công trình khoa học tại Mỹ đã nghiên cứu khá nhiều về sự tuân thủ của người nộp thuế; về bản chất của vấn đề không tuân thủ và những chiến lược nhằm giảm bớt việc kê khai thuế có sai lệch. Không chỉ ở Mỹ, không tuân thủ thuế còn là nội dung được các nhà khoa học ở những nước khác rất quan tâm khai thác và nghiên cứu.

Noor và cộng sự (2012) nghiên cứu về các yếu tố tài chính ảnh hưởng đến gian lận thuế thu nhập của doanh nghiệp tại Malaysia; Tedds (2010) đã thực hiện cuộc điều tra khảo sát để kết luận các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi không khai báo thuế, gian lận thuế của doanh nghiệp tại Canada. Tại Nigeria, sự không tuân thủ thuế cũng là một vấn đề khá nghiêm trọng, cản trở hiệu quả thu thuế của quốc gia. Alabede và cộng sự (2011) đã nghiên cứu các yếu tố của hành vi tuân thủ thuế và nêu lên thực trạng tại Nigeria, mặc dù khá nhiều cải cách đã được Chính phủ thực hiện để tăng doanh thu thuế nhưng sự đóng góp của thuế thu nhập trong tổng doanh thu thuế cho Chính phủ vẫn tương đối hẹp; các số liệu thống kê cho thấy tổng doanh thu thuế của Chính phủ giảm từ 19,8% năm 1999, xuống 11,7% năm 2008 và chỉ còn 11% ở năm 2009, thấp nhất ở Tây Phi. Atawodi và Ojeka (2012) xác định các nhân tố như thuế suất và sự phức tạp của hệ thống pháp luật thuế có tác động đến sự không tuân thủ thuế của doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Nigeria.

3 Cũng như các nước khác, Chính phủ Việt Nam luôn quan tâm đến việc quản lý thuế của quốc gia, nhất là nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp. Theo Bộ Tài chính (2016), trong các giai đoạn 2001-2005; 2006-2010 và 2011-2015, cơ cấu thu ngân sách theo sắc thuế cho thấy thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) luôn là một trong các nghĩa vụ thuế chiếm tỷ trọng cao so với những loại thuế còn lại. Do vậy, có thể thấy doanh nghiệp là đối tượng nộp thuế đóng vai trò quan trọng của nền kinh tế Việt Nam và thuế TNDN là một trong những nguồn thu chủ chốt mà Chính phủ nước ta rất quan tâm. Theo Điều 6, Điều7, Điều 8 và Điều 9 của Luật Quản lý thuế tại Việt Nam số 78/2006/QH11 ngày 29/11/2006 quy định về quyền, nghĩa vụ của người nộp thuế cũng như trách nhiệm, quyền hạn của cơ quan quản lý thuế thì doanh nghiệp có nghĩa vụ khai báo và nộp thuế hằng năm cho cơ quan thuế, đồng thời cơ quan thuế có nhiệm vụ hỗ trợ, kiểm tra việc kê khai, nộp thuế của doanh nghiệp.

Do đó, công tác quản lý chống thất thu thuế đối với doanh nghiệp tại Việt Nam từ nhiều năm trước đây đã được ráo riết thực hiện theo chủ trương của Chính phủ, được chỉ đạo theo những Quyết định, Nghị định và sau đó là Thông tư ban hành, cụ thể như sau: Căn cứ nội dung của Quyết định số 41/2002/QĐ-TTg ngày 18/03/2002 của Thủ tướng Chính phủ về chống thất thu thuế đối với hoạt động kinh doanh xe ô tô, xe hai bánh gắn máy, công văn số 4736/VPCP-KTTH ngày 13/07/2009 được gửi đến Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp và Thanh tra Chính phủ yêu cầu Bộ Tài chính nghiên cứu, ban hành biện pháp quản lý thuế đối với hoạt động kinh doanh xe ô tô, xe hai bánh gắn máy cho phù hợp với quy định của pháp luật thuế và tình hình thực tế của hoạt động này. Nhằm thực hiện ý kiến chỉ đạo trên, Bộ Tài chính đã có Thông tư 71/2010/TT-BTC ngày 07/05/2010 hướng dẫn ấn định thuế đối với cơ sở kinh doanh xe ô tô, xe hai bánh gắn máy trên hóa đơn giao cho người tiêu dùng thấp hơn giá giao dịch thông thường. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để cơ quan thuế đấu tranh ngăn chặn hành vi ghi giá bán trên hoá đơn và kê khai doanh thu tính thuế TNDN thấp hơn giá thanh toán của doanh nghiệp. Năm 2014 là năm có những chính sách thuế được ban hành với mục đích tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp (Trung 4 Kiên 2014).

Để tạo điều kiện ngày càng thuận lợi hơn cho người nộp thuế, khuyến khích phát triển sản xuất cho doanh nghiệp, ngày 18/06/2014 Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 78/2014/TT-BTC hướng dẫn thi hành Luật thuế TNDN đưa ra những quy định hướng dẫn về phương pháp tính thuế, xác định thu nhập chịu thuế, căn cứ tính thuế TNDN, hoạt động chuyển nhượng vốn, chuyển nhượng bất động sản, những ưu đãi về thuế cũng như điều kiện ghi nhận chi phí được trừ và không được trừ (Trần Văn Hợi 2014). Tuy nhiên Khoản 1, Điều 6 của Thông tư này cũng quy định về các khoản chi phí hợp lý được trừ liên quan đến sản xuất kinh doanh (SXKD), có hóa đơn chứng từ hợp pháp mà tổng trị giá thanh toán trên hóa đơn từ 20 triệu đồng trở lên nếu doanh nghiệp không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt sẽ không được ghi nhận là chi phí được trừ trong kỳ. Điều này vừa khuyến khích tăng cường giao dịch không dùng tiền mặt vừa hạn chế gian lận thuế và rửa tiền (Nguyễn Thị Loan và Nguyễn Việt Hồng Anh 2017). Tuy nhiên, theo thống kê của Bộ Tài chính, kết quả kiểm tra trong 9 tháng đầu năm 2016 với 52.222 doanh nghiệp đã phát hiện và truy thu 9.145,11 tỷ đồng, tỷ lệ thu ngân sách đối với các doanh nghiệp từ việc thanh tra kiểm tra chiếm đến 54,16% (Nguyen Vu 2016).

Đến cuối năm 2016, theo thống kê có đến 91.419 doanh nghiệp qua thanh kiểm tra đã có kiến nghị thu hồi ngân sách 17.285 tỷ đồng, truy hoàn thuế 1.400 tỷ đồng, giảm khấu trừ thuế là 79 tỷ đồng, hơn nữa số thu thuế năm 2016 đạt dự toán ngân sách nhờ vào những nỗ lực của công tác thanh tra kiểm tra thuế các doanh nghiệp (Kien and Nga 2017). Sang năm 2017, cơ quan thuế các cấp đã thực hiện hơn 97.000 cuộc thanh tra kiểm tra doanh nghiệp và truy thu 17.960 tỷ đồng, giảm lỗ hơn 34. Mặc dù doanh nghiệp có nghĩa vụ tự khai báo tự nộp thuế theo quy định nhưng nếu không có công tác thanh tra kiểm tra thuế thì số tiền thất thu ngân sách ngày càng nhiều. Như vậy, có thể thấy thực trạng không tuân thủ thuế là một vấn đề đã xuất hiện rất lâu kể từ khi nghĩa vụ thuế được xác lập và được nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu.

Hơn nữa, bối cảnh nghiên cứu cho thấy xu hướng tiếp cận đề 5 tài không tuân thủ thuế của các nhà khoa học trên thế giới là xuất phát từ thực trạng không khai báo đúng thu nhập dẫn đến khai thiếu số thuế phải nộp, làm thất thu thuế cho ngân sách Nhà nước. Bên cạnh đó, sự tăng lên của số thuế truy thu và những vi phạm về thuế qua thanh tra, kiểm tra hằng năm cho thấy vẫn còn không ít các doanh nghiệp tại Việt Nam chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế của họ mặc dù Nhà nước đã có những bước đi nhất định trong việc quản lý thuế như: ban hành các chính sách, văn bản pháp luật với những quy định điều tiết việc kê khai thuế, xử phạt doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ thuế,.