Nghiên cứu các nhân tố tác động đến dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển ở châu Á và châu Phi

Luận văn thạc sĩ phân tích các nhân tố tác động đến dòng vốn fdi tại các nước đang phát triển khu vực châu á và châu phi luận, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Dòng Vốn FDI Tại Châu Á Và Châu Phi
• Loại tài liệu: bài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN DÒNG VỐN FDI TẠI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN KHU VỰC CHÂU Á VÀ CHÂU PHI
• 1.1. Tóm tắt
• 1.2. Xu hướng chung của dòng vốn FDI
• 1.3. Lý do chọn đề tài
• 1.4. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.5. Điểm mới của bài nghiên cứu
• 1.6. Tổng quát nội dung bài nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Những nghiên cứu về mặt lý thuyết
• 2.2. Những nghiên cứu về mặt thực nghiệm

Tóm tắt

I. Các nhân tố tác động đến dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển khu vực châu Á và châu Phi

Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc thu hút dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển ở khu vực châu Á và châu Phi. Kết quả cho thấy rằng quy mô thị trường, tốc độ tăng trưởng kinh tế, độ mở thương mại và tính kinh tế nhờ liên kết có mối tương quan dương với FDI. Ngược lại, độ biến động tỷ giá, lạm phát và nợ nước ngoài có tương quan âm với dòng vốn FDI. Đặc biệt, chỉ số KOPEN khi đưa vào mô hình có ý nghĩa thống kê, cho thấy rằng quốc gia có chỉ số KOPEN cao sẽ thu hút nhiều vốn FDI hơn. Ngoài ra, chi phí lao động cũng có tương quan âm với FDI, do nhà đầu tư không chỉ tìm kiếm giá nhân công rẻ mà còn hướng đến lực lượng lao động chất lượng cao. Hệ thống pháp luật hiệu quả và nguồn tài nguyên dồi dào cũng là những yếu tố thu hút nhà đầu tư. Đặc biệt, sự phát triển của thị trường tài chính có thể làm giảm nhu cầu về FDI khi lượng vốn nội địa dồi dào.

1.1. Xu hướng chung của dòng vốn FDI

Từ thế kỷ 19, dòng vốn FDI đã có những biến đổi sâu sắc, với xu hướng ngày càng tăng về số lượng và quy mô. Tổng số vốn lưu chuyển quốc tế đã tăng mạnh, khoảng 20-30% mỗi năm, chủ yếu tập trung vào các nước công nghiệp phát triển. Điều này phản ánh xu thế quốc tế hóa đời sống kinh tế, với sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia. Các công ty xuyên quốc gia hiện nay kiểm soát 90% vốn FDI toàn cầu, cho thấy vai trò quan trọng của họ trong việc thúc đẩy FDI vào các nước đang phát triển. Sự gia tăng FDI tại các nước đang phát triển, đặc biệt là ở châu Á, cho thấy tiềm năng lớn mà các nhà đầu tư nước ngoài nhìn thấy ở đây. Tuy nhiên, châu Phi lại ghi nhận sự sụt giảm trong dòng vốn FDI trong những năm gần đây, điều này đặt ra thách thức cho các quốc gia trong khu vực này.

1.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến dòng vốn FDI

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến dòng vốn FDI vào các nước đang phát triển. Các yếu tố như quy mô thị trường, tốc độ tăng trưởng GDP, và độ mở thương mại đều có tác động tích cực đến việc thu hút FDI. Ngược lại, các yếu tố như lạm phát và nợ nước ngoài lại có tác động tiêu cực. Đặc biệt, môi trường đầu tư ổn định và chính sách đầu tư nước ngoài rõ ràng là rất quan trọng. Các nhà đầu tư thường tìm kiếm những quốc gia có chính sách đầu tư thuận lợi và môi trường kinh doanh minh bạch. Hơn nữa, sự phát triển của hệ thống tài chính cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút FDI, khi một thị trường tài chính phát triển sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế các nước đang phát triển, đặc biệt tại khu vực châu Á và châu Phi. Theo báo cáo của UNCTAD, năm 2011, lượng vốn FDI vào các nước đang phát triển đạt khoảng 684 tỷ USD, chiếm gần một nửa tổng vốn FDI toàn cầu. Tuy nhiên, dòng vốn này có sự phân bố không đồng đều giữa các khu vực, với châu Á chiếm 58% lượng vốn FDI vào các nước đang phát triển, trong khi châu Phi ghi nhận sự sụt giảm trong ba năm liên tiếp từ 2009 đến 2011. Năm 2012, mặc dù vốn FDI toàn cầu giảm 18% xuống còn 1.35 nghìn tỷ USD, các nước đang phát triển lần đầu tiên tiếp nhận nhiều vốn FDI hơn các nước phát triển.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm khám phá các nhân tố tác động đến dòng vốn FDI vào 25 nước đang phát triển thuộc khu vực châu Á và châu Phi trong giai đoạn 1998-2011. Nghiên cứu tập trung phân tích các yếu tố kinh tế vĩ mô, thể chế và các biến định tính như qui mô thị trường, tốc độ tăng trưởng kinh tế, độ mở thương mại, chi phí lao động, tài nguyên thiên nhiên, chất lượng cơ sở hạ tầng, sự phát triển thị trường tài chính và hiệu quả hệ thống pháp luật. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách nhằm tăng cường thu hút vốn FDI, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững tại các quốc gia đang phát triển trong hai khu vực này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế quốc tế và tài chính quốc tế, trong đó nổi bật là:

• Lý thuyết Bộ ba bất khả thi (Trilemma Theory): Phát triển bởi Mundell và Fleming, lý thuyết này chỉ ra rằng một quốc gia không thể đồng thời duy trì tỷ giá cố định, hội nhập tài chính hoàn toàn và độc lập tiền tệ. Chỉ số KOPEN được sử dụng để đo lường mức độ hội nhập tài chính, ảnh hưởng đến khả năng thu hút FDI.

• Lý thuyết về công ty đa quốc gia (Multinational Corporation Theory): Hymes (1960) và Dunning (1977) nhấn mạnh các lợi thế sở hữu, lợi thế vị trí và lợi thế nội bộ hóa tài sản tri thức của các công ty đa quốc gia trong quyết định đầu tư ra nước ngoài.

• Mô hình trọng lực (Gravity Model): Áp dụng để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến dòng vốn FDI dựa trên các đặc điểm của nước đầu tư và nước tiếp nhận, bao gồm GDP, tốc độ tăng trưởng, khoảng cách địa lý và các biến thể chế.

Các khái niệm chính bao gồm: qui mô thị trường (GDP), tốc độ tăng trưởng kinh tế, độ mở thương mại, chi phí lao động, tài nguyên thiên nhiên, tính kinh tế nhờ liên kết (FDI stock), sự phát triển thị trường tài chính, hiệu quả hệ thống pháp luật và chỉ số hội nhập tài chính KOPEN.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng (panel data) của 25 nước đang phát triển khu vực châu Á và châu Phi trong giai đoạn 1998-2011. Các biến được thu thập từ các nguồn uy tín như World Bank, UNCTAD và The Heritage Foundation.

Phương pháp phân tích chính là mô hình hệ phương trình động sử dụng phương pháp System GMM (Generalized Method of Moments) nhằm xử lý các vấn đề tự tương quan, phương sai thay đổi và hiệu ứng cố định trong dữ liệu bảng. Cỡ mẫu gồm 325 quan sát, với 25 nhóm quốc gia và 13 năm quan sát mỗi nhóm. Các biến công cụ được lựa chọn là độ trễ của các biến kinh tế vĩ mô, trong khi các biến định tính/thể chế được xem là ngoại sinh.

Quá trình kiểm định bao gồm kiểm tra hiện tượng tự tương quan (Arellano-Bond test), phương sai thay đổi (Modified Wald test) và kiểm định tính hợp lệ của biến công cụ (Sargan và Hansen tests). Mô hình được xây dựng với biến phụ thuộc là dòng vốn FDI tuyệt đối, các biến độc lập gồm nhóm biến nội sinh (GDP, tốc độ tăng trưởng GDP, độ mở thương mại, lạm phát, nợ nước ngoài, biến động tỷ giá, FDI stock) và nhóm biến độc lập (chi phí lao động, tài nguyên thiên nhiên, chất lượng cơ sở hạ tầng, phát triển thị trường tài chính, hiệu quả pháp luật, chỉ số KOPEN).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Qui mô thị trường (GDP) và tốc độ tăng trưởng kinh tế có tương quan dương mạnh với FDI: Kết quả hồi quy cho thấy hệ số tương quan dương và có ý nghĩa thống kê với độ tin cậy 95-99%. Điều này khẳng định rằng các quốc gia có thị trường lớn và tăng trưởng kinh tế ổn định sẽ thu hút nhiều vốn FDI hơn.

2. Độ mở thương mại ban đầu có tác động tích cực nhưng bị loại khỏi mô hình cuối cùng do vấn đề biến công cụ yếu: Mặc dù độ mở thương mại được kỳ vọng có tương quan dương với FDI, kết quả kiểm định cho thấy biến này không ổn định trong mô hình GMM, dẫn đến việc loại bỏ để đảm bảo tính hợp lệ của mô hình.

3. Tính kinh tế nhờ liên kết (FDI stock) có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến dòng vốn FDI: Các nhà đầu tư nước ngoài có xu hướng đầu tư vào các quốc gia đã có lượng FDI lớn, tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực.

4. Lạm phát, nợ nước ngoài và độ biến động tỷ giá có tương quan âm với FDI: Môi trường kinh tế vĩ mô không ổn định làm giảm sức hấp dẫn của quốc gia đối với nhà đầu tư nước ngoài. Lạm phát và nợ nước ngoài cao làm tăng rủi ro đầu tư, trong khi biến động tỷ giá ảnh hưởng tiêu cực đến kế hoạch kinh doanh và lợi nhuận.

5. Chi phí lao động có tương quan âm với FDI, nhưng không hoàn toàn quyết định: Mặc dù chi phí lao động thấp là yếu tố thu hút, nhà đầu tư còn quan tâm đến chất lượng lao động và các yếu tố khác như cơ sở hạ tầng và thể chế.

6. Tài nguyên thiên nhiên và chất lượng cơ sở hạ tầng có tác động tích cực đến FDI: Các quốc gia sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào và cơ sở hạ tầng phát triển thu hút được nhiều vốn đầu tư hơn.

7. Phát triển thị trường tài chính có tương quan âm với FDI: Khi thị trường tài chính nội địa phát triển, nguồn vốn nội địa dồi dào làm giảm nhu cầu vốn FDI.

8. Hiệu quả hệ thống pháp luật và chỉ số KOPEN (mức độ hội nhập tài chính) có tác động tích cực đến dòng vốn FDI: Môi trường pháp lý minh bạch và tự do hóa tài chính tạo điều kiện thuận lợi cho dòng vốn FDI.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các lý thuyết kinh tế quốc tế và các nghiên cứu thực nghiệm trước đây. Qui mô thị trường và tốc độ tăng trưởng kinh tế là những nhân tố quan trọng nhất, phản ánh nhu cầu thị trường và tiềm năng sinh lợi của các nhà đầu tư nước ngoài. Tính kinh tế nhờ liên kết thể hiện hiệu ứng lan tỏa, khi các nhà đầu tư mới dựa vào tín hiệu từ các nhà đầu tư trước đó để quyết định đầu tư.

Môi trường kinh tế vĩ mô không ổn định, thể hiện qua lạm phát cao, nợ nước ngoài lớn và biến động tỷ giá mạnh, làm giảm niềm tin của nhà đầu tư, từ đó hạn chế dòng vốn FDI. Chi phí lao động thấp không phải là yếu tố duy nhất, bởi nhà đầu tư còn quan tâm đến chất lượng lao động và các điều kiện thể chế khác.

Sự phát triển của thị trường tài chính nội địa làm giảm nhu cầu vốn FDI, điều này phù hợp với lý thuyết về sự thay thế giữa vốn nội địa và vốn nước ngoài. Hiệu quả pháp luật và mức độ hội nhập tài chính (KOPEN) là những yếu tố thể chế quan trọng, giúp tạo môi trường đầu tư an toàn và thuận lợi.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng dòng vốn FDI theo từng khu vực, bảng hệ số hồi quy mô hình GMM với các biến độc lập và kiểm định mô hình, giúp minh họa rõ ràng các mối quan hệ và ý nghĩa thống kê.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường mở rộng qui mô thị trường nội địa: Chính phủ các nước nên thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, nâng cao năng lực sản xuất và tiêu thụ nội địa nhằm tạo sức hấp dẫn cho nhà đầu tư nước ngoài. Mục tiêu tăng trưởng GDP hàng năm khoảng 6-8% trong vòng 5 năm tới.

2. Ổn định môi trường kinh tế vĩ mô: Kiểm soát lạm phát, giảm nợ công và duy trì tỷ giá ổn định để giảm thiểu rủi ro đầu tư. Cần thiết lập các chính sách tiền tệ và tài khóa linh hoạt, phối hợp chặt chẽ trong vòng 3 năm tới nhằm tạo niềm tin cho nhà đầu tư.

3. Cải thiện chất lượng cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực: Đầu tư vào hạ tầng giao thông, viễn thông và nâng cao trình độ lao động chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư đa quốc gia. Các chương trình đào tạo và phát triển kỹ năng cần được triển khai đồng bộ trong 5 năm tới.

4. Tăng cường hiệu quả hệ thống pháp luật và minh bạch thể chế: Cải cách pháp luật đầu tư, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và nâng cao tính minh bạch trong quản lý để tạo môi trường đầu tư an toàn, hấp dẫn. Thực hiện các biện pháp này trong vòng 2-3 năm nhằm nâng cao chỉ số hiệu quả pháp luật.

5. Thúc đẩy tự do hóa tài chính có kiểm soát: Mở rộng hội nhập tài chính quốc tế thông qua việc giảm các rào cản kiểm soát vốn, đồng thời duy trì các công cụ quản lý rủi ro để bảo vệ nền kinh tế. Lộ trình tự do hóa tài chính cần được xây dựng rõ ràng trong 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách kinh tế: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách thu hút FDI hiệu quả, đặc biệt trong việc cân bằng giữa mở cửa thị trường và ổn định kinh tế vĩ mô.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực kinh tế quốc tế và phát triển: Tài liệu phân tích sâu sắc các nhân tố tác động đến FDI tại các nước đang phát triển, hỗ trợ nghiên cứu tiếp theo về dòng vốn đầu tư quốc tế.

3. Các tổ chức tài chính và đầu tư quốc tế: Thông tin về các yếu tố ảnh hưởng đến FDI giúp các tổ chức này đánh giá rủi ro và tiềm năng đầu tư tại khu vực châu Á và châu Phi.

4. Doanh nghiệp đa quốc gia và nhà đầu tư nước ngoài: Luận văn cung cấp cái nhìn tổng quan về môi trường đầu tư, giúp doanh nghiệp lựa chọn địa điểm đầu tư phù hợp dựa trên các yếu tố kinh tế và thể chế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao qui mô thị trường lại quan trọng đối với dòng vốn FDI?
   Qui mô thị trường lớn đồng nghĩa với tiềm năng tiêu thụ sản phẩm cao, giúp nhà đầu tư mở rộng kinh doanh và tăng lợi nhuận. Ví dụ, các quốc gia có GDP lớn như Trung Quốc thu hút lượng FDI lớn nhờ thị trường tiêu thụ rộng lớn.

2. Làm thế nào lạm phát ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài?
   Lạm phát cao làm giảm giá trị thực của lợi nhuận và tăng rủi ro kinh tế, khiến nhà đầu tư e ngại. Nghiên cứu cho thấy lạm phát có tương quan âm với FDI, tức là lạm phát cao làm giảm dòng vốn đầu tư.

3. Tại sao phát triển thị trường tài chính lại có tác động âm đến FDI?
   Khi thị trường tài chính nội địa phát triển, nguồn vốn trong nước dồi dào, giảm nhu cầu vốn từ nước ngoài. Do đó, các quốc gia có thị trường tài chính mạnh thường thu hút ít vốn FDI hơn.

4. Chỉ số KOPEN phản ánh điều gì và tại sao nó quan trọng?
   KOPEN đo lường mức độ tự do hóa tài chính quốc tế của một quốc gia. Mức độ mở cửa tài chính cao giúp dòng vốn FDI dễ dàng vào ra, tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nước ngoài.

5. Chi phí lao động thấp có phải luôn là yếu tố thu hút FDI?
   Không hoàn toàn. Mặc dù chi phí lao động thấp là lợi thế, nhà đầu tư còn quan tâm đến chất lượng lao động, cơ sở hạ tầng và môi trường pháp lý. Do đó, chi phí lao động chỉ là một trong nhiều yếu tố quyết định.

Kết luận

• Qui mô thị trường và tốc độ tăng trưởng kinh tế là nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy dòng vốn FDI vào các nước đang phát triển khu vực châu Á và châu Phi.
• Môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, bao gồm lạm phát thấp, nợ nước ngoài hợp lý và tỷ giá ổn định, góp phần tăng sức hấp dẫn của quốc gia đối với nhà đầu tư nước ngoài.
• Tính kinh tế nhờ liên kết và hiệu quả hệ thống pháp luật tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực, thu hút thêm vốn FDI.
• Phát triển thị trường tài chính nội địa có thể làm giảm nhu cầu vốn FDI, trong khi mức độ tự do hóa tài chính (KOPEN) thúc đẩy dòng vốn FDI.
• Các chính sách cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng lao động và minh bạch thể chế là cần thiết để tăng cường thu hút FDI.

Next steps: Tiếp tục cập nhật dữ liệu mới, mở rộng phạm vi nghiên cứu và áp dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến để đánh giá tác động dài hạn của FDI.

Các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư nên sử dụng kết quả nghiên cứu này để xây dựng chiến lược phát triển kinh tế và đầu tư hiệu quả, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của các nước đang phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN DÒNG VỐN FDI TẠI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN KHU VỰC CHÂU Á VÀ CHÂU PHI Tóm tắt Mục tiêu của bài nghiên cứu nhằm tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến việc thu hút vốn FDI tại các nước đang phát triển khu vực châu Á và châu Phi. Kết quả nghiên cứu cho thấy: qui mô thị trường, tốc độ tăng trưởng kinh tế, độ mở thương mại, tính kinh tế nhờ liên kết có tương quan dương với FDI. Trong khi đó, độ biến động tỷ giá, lạm phát và nợ nước ngoài có tương quan âm với FDI. Nhân tố mới KOPEN khi đưa vào mô hình có ý nghĩa thống kê, hệ số KOPEN càng cao hàm ý rằng quốc gia đó càng thu hút nhiều vốn FDI hơn.

Trong nhóm biến độc lập: biến chi phí lao động có tương quan âm với FDI do một phần ngoài giá nhân công rẻ, nhà đầu tư nước ngoài còn hướng đến lực lượng lao động chất lượng cao. Ngoài ra, nguồn tài nguyên dồi dào, hệ thống pháp luật hiệu quả cũng là điểm thu hút nhà đầu tư. Riêng thị trường tài chính càng phát triển, lượng vốn nội địa tài trợ cho nền kinh tế càng dồi dào khi đó vốn FDI sẽ không được khuyến khích nhiều ở quốc gia đó.1 Xu hướng chung của dòng vốn FDI Từ khi xuất hiện lần đầu tiên trên thế giới vào khoảng thế kỷ thứ 19 đến nay, hoạt động đầu tư nước ngoài có những biến đổi sâu sắc. Xu hướng chung là ngày càng tăng lên về số lượng, quy mô, hình thức, thị trường, lĩnh vực đầu tư và thể hiện vị trí, vai trò ngày càng to lớn trong các quan hệ kinh tế quốc tế.

Tổng số vốn lưu chuyển quốc tế trong những năm gần đây tăng mạnh, khoảng 20-30% một năm, nhưng chủ yếu tập trung vào các nước công nghiệp phát triển. Điều đó phản ánh xu thế quốc tế hóa đời sống kinh tế phát triển mạnh mẽ, các nước ngày càng phụ thuộclẫn nhau và tham gia tích cực hơn vào các quá trình liên kết và hợp tác quốc tế. Một đặc trưng của nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hiện nay là có sự tham gia ngày càng nhiều của các công ty xuyên quốc gia. Các công ty xuyên quốc gia thường dựa vào chiến lược phát triển cạnh tranh độc quyền và lợi thế của họ ở các nước đang phát triển để tiến hành hoạt động FDI.

Các công ty xuyên quốc gia kiểm soát 90% vốn FDI trên thế giới. Ngoài ra, toàn cầu hóa cũng là một nguyên nhân thúc đẩy FDI của các công ty xuyên quốc gia, nó làm tăng thêm khả năng tương tác quốc tế và tính cạnh tranh của các chủ đầu tư và nó cũng là đối tượng cạnh tranh chủ yếu của các nước đang phát triển, sự ảnh hưởng của các công ty xuyên quốc gia được thể hiện ở sự gia tăng về lượng vốn FDI trên thế giới. Điều này đặt ra cho các nước đang phát triển một vấn đề khó là cần chú trọng vào thu hút FDI của các công ty xuyên quốc gia. 123doc 3 Theo Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), World Investment Report, 2012 nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tiếp tục tăng trưởng 16% trong năm 2011 bất chấp ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế và tài chính toàn cầu giai đoạn 2008 – 2009 và tình hình khủng hoảng nợ công.

Từ đầu những năm 1990, sự bùng nổ dòng vốn FDI chảy vào các nước đang phát triển cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài đang hướng đến một địa điểm đầu tư hứa hẹn nhiều tiềm năng đem lại lợi nhuận cao. Năm 2011, lượng vốn FDI vào các nước phát triển tăng vọt và đạt 748 tỷ USD, tăng 21% so với năm 2010 trong khi đó tại các nước đang phát triển đạt 684 tỷ USD, chiếm gần một nửa lượng vốn FDI toàn cầu và các nền kinh tế chuyển đổi chiếm 6%. Sự gia tăng này tập trung chủ yếu vào các nước Châu Á (10%); Châu Mỹ Latin và vùng Caribe (16%) và các nền kinh tế chuyển đổi (25%). Ngược lại, khu vực Châu Phi ghi nhận sự sụt giảm dòng vốn FDI trong 3 năm liên tiếp: 2009, 2010 và 2011.1: LƯỢNG VỐN FDI TOÀN CẦU VÀ CÁC KHU VỰC (Đơn vị tính: tỷ USD và %) Nguồn: UNCTAD FDI-TNC-GVC Information System, FDI database (www.org/fdistatistics) 123doc 5 BIỂU ĐỒ 1.1: LƯỢNG VỐN FDI TOÀN CẦU VÀ CÁC NHÓM NỀN KINH TẾ (Đơn vị tính: triệu USD) 2,500,000 2,000,000 Toàn thế giới 1,500,000 Nước đang phát triển Nền kinh tế chuyển đổi 1,000,000 Nước phát triển 500,000 - 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Nguồn: UNCTAD FDI-TNC-GVC Information System, FDI database (www.org/fdistatistics) 123doc 6 BIỂU ĐỒ 1.2: LƯỢNG VỐN FDI TẠI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN VÀ CÁC KHU VỰC (Đơn vị tính: triệu USD) 800,000 700,000 Nước đang phát triển 600,000 Khu vực châu Phi 500,000 Khu vực châu Mỹ 400,000 Khu vực châu Á 300,000 Khu vực châu Đại Dương 200,000 100,000 - 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Nguồn: UNCTAD FDI-TNC-GVC Information System, FDI database (www.org/fdistatistics) 123doc 7 Năm 2012, lượng vốn FDI toàn cầu bất ngờ sụt giảm 18% tương đương 1.35 ngàn tỷ USD so với năm trước đó.

Nguyên nhân: sự phục hồi của các nền kinh tế sau khủng hoảng kéo dài hơn dự kiến và chính sách vĩ mô bất ổn. Năm 2012 cũng là năm đầu tiên ghi nhận các nước đang phát triển tiếp nhận nhiều vốn FDI hơn các nước phát triển. Trong đó, tại khu vực Châu Á tuy sụt giảm khoảng 6.7% nhưng tính chung toàn khu vực thì châu Á chiếm 58% lượng vốn FDI vào các nước đang phát triển trong khi đó khu vực châu Mỹ giảm nhẹ 2. Riêng Châu Phi ngược lại với xu hướng chung của toàn thế giới.

Năm 2012, lượng vốn FDI tại Châu Phi tăng 5. Theo dự báo của UNCTAD, FDI năm 2013 có thể tăng nhẹ so với năm 2012 đạt 1.45 ngàn tỷ USD; năm 2014 là 1.6 ngàn tỷ USD; năm 2015 là 1.8 ngàn tỷ USD. Tuy vậy, kịch bản tăng trưởng FDI này có thể gặp nhiều rủi ro, như sự yếu kém về cơ cấu trong hệ thống tài chính toàn cầu, khả năng xấu đi của kinh tế vĩ mô và sự không ổn định về chính sách - những yếu tố có thể làm suy yếu niềm tin của nhà đầu tư.3: TOP 20 NƯỚC THU HÚT VỐN FDI NHIỀU NHẤT THẾ GIỚI (Đơn vị tính: Tỷ USD) Nguồn: UNCTAD FDI-TNC-GVC Information System, FDI database (www.org/fdistatistics) 123doc 9 Cũng theo UNCTAD, FDI có xu hướng chuyển dịch giữa các châu lục và các nền kinh tế, trong đó các nước đang phát triển tiếp tục hấp dẫn nguồn vốn này. Ví dụ tại châu Á, nếu năm 2013, 5 nền kinh tế đứng đầu về thu hút FDI là Trung Quốc, Hồng Kông, Singapore, Indonesia và Malaysia thì năm nay FDI có xu hướng dịch chuyển sang Campuchia, Myanmar và một số nền kinh tế khác.

Về việc vốn FDI dịch chuyển ra khỏi Trung Quốc, UNCTAD cho rằng xu hướng này là do một số chỉ số của nền kinh tế này đã biến động. Mới đây, Bank of America và JPMorgan đã hạ dự báo tăng trưởng năm 2013 của quốc gia đông dân nhất thế giới này xuống còn 7,6%, sau khi sản xuất công nghiệp và đầu tư các tháng đầu năm tăng chậm hơn dự báo. Chi phí nhân công tăng cũng làm giảm lợi thế cạnh tranh của Trung Quốc.2 Lý do chọn đề tài Câu hỏi làm thế nào thu hút được vốn FDI nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà kinh tế và người làm chính sách bởi với quan điểm FDI góp phần tăng trưởng kinh tế thông qua việc bổ sung nguồn vốn trong nước, chuyển giao công nghệ, kỹ thuật hiện đại, trình độ chuyên môn và trình độ quản lý tiên tiến cho nước tiếp nhận đầu tư. Thực tế cũng cho thấy, các nước có tốc độ tăng trưởng nhanh tiếp nhận nguồn vốn FDI nhiều hơn và ngược lại.

Một mặt, FDI bổ sung nguồn vốn cho nền kinh tế, làm tăng cầu các yếu tố sản xuất như: lao động, nguyên vật liệu đầu vào… góp phần giải quyết việc làm cho một bộ phận không nhỏ dân cư. Thêm vào đó, qua các hình thức đầu tư này, tại nước tiếp nhận đầu tư hình thành một hệ thống doanh nghiệp có vốn nước ngoài làm đa dạng hóa các thành phần kinh tế, thúc đẩy khả năng cạnh tranh của các thành phần kinh tế khác để tạo ra các sản phẩm chất lượng tốt hơn trong khi giá thành hạ từ đó làm tăng khả năng sản xuất của nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng cung về sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ. Vì vậy, các nước đang phát triển với nhu cầu đầu tư cao để đạt được mục tiêu tăng trưởng ngày càng cạnh tranh để thu hút được nhiều nguồn vốn FDI hơn nữa. Chủ đề khám phá các nhân tố tác động đến dòng vốn FDI vào các nước đang phát triển đã được trình bày trong nhiều bài nghiên cứu.

Mottaleb và Kalirajan (2010) làm nghiên cứu thực nghiệm trên mẫu 68 nước có thu nhập thấp và trung bình từ năm 2000 – 2007 cho thấy các nước với GDP lớn, tốc độ tăng trưởng GDP cao, ngoại thương phát triển cùng môi trường kinh doanh tốt dễ dàng thu hút FDI hơn. Một vài bài nghiên cứu khác chia mẫu theo từng khu vực địa lý: Nikolaos Antonakakis và Gabriele Tondl (2011) với khu vực các 123doc 11 nước OECD, George Owusu-Antwi và cộng sự (2012) với các nước châu Phi, Alan A. Bevan và Saul Estrin (2000) với các nước Trung và Đông Âu, T.Bhavan và cộng sự (2011) với các nước châu Á. Tuy nhiên, các bài nghiên cứu đều khảo sát trên số lượng quan sát tương đối nhỏ và các nghiên cứu đưa tất cả các nhân tố vào mô hình mà không phân chia thành nhóm nhân tố vĩ mô sau đó lần lượt đưa các nhân tố định tính/thể chế vào mô hình để xem xét.

Đồng thời, cũng chưa có bài nghiên cứu nào tập trung riêng vào mẫu thuộc khu vực châu Á và châu Phi để xem xét. Do đó, để khắc phục một số hạn chế như trên, tác giả tiến hành nghiên cứu đề tài “Các nhân tố tác động đến dòng vốn FDI vào các nước đang phát triển khu vực châu Á và châu Phi”.3 Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu của bài nghiên cứu nhằm khám phá các nhân tố tác động tới dòng vốn FDI vào 25 nước đang phát triển thuộc khu vực châu Á và châu Phi trong khoảng thời gian 14 năm từ năm 1998 – 2011.