NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP ĐẦU TƢ LIÊN QUAN TỚI THƢƠNG MẠI

Nghiên cứu lý luận và thực tiễn về các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại. Phân tích quy định pháp luật và đề xuất giải pháp hoàn thiện tại Việt Nam.

• Tác giả: Chu Quang Duy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hồng Thao
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Những Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Về Sử Dụng Các Biện Pháp Đầu Tư Liên Quan Tới Thương Mại
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục ký hiệu, chữ viết tắt
• Danh mục các bảng, biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.2.1. Đánh giá tổng quát kết quả nghiên cứu về đề tài
• 1.2.2. Những kết quả nghiên cứu về đề tài mà luận án sẽ kế thừa và những vấn đề đặt ra cho luận án nghiên cứu
• 1.2.3. Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học
• 1.3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3.2. Giả thuyết khoa học
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA CÁC BIỆN PHÁP ĐẦU TƯ LIÊN QUAN TỚI THƯƠNG MẠI
• 2.1. Cơ sở lý luận của các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 2.2. Cơ sở pháp lý của các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 2.2.1. Pháp luật quốc tế
• 2.2.2. Pháp luật quốc gia
• 2.3. Mối quan hệ giữa pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH VÀ SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP ĐẦU TƯ LIÊN QUAN TỚI THƯƠNG MẠI
• 3.1. Thực trạng quy định các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 3.1.1. Quy định về nội dung các biện pháp
• 3.1.2. Quy định về quy trình, thủ tục sử dụng các biện pháp
• 3.2. Thực tiễn sử dụng các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 3.2.1. Mục đích, ý nghĩa và các quan điểm của việc sử dụng
• 3.2.2. Thực tiễn sử dụng tại một số quốc gia
• 3.2.3. Thực tiễn giải quyết tranh chấp
• 3.3. Thực trạng quy định và sử dụng các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại tại Việt Nam
• 3.3.1. Tham gia vào các điều ước quốc tế
• 3.3.2. Quy định của pháp luật trong nước
• 3.3.3. Thực tiễn sử dụng các biện pháp
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. Chương 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ TĂNG CƯỜNG SỬ DỤNG BIỆN PHÁP ĐẦU TƯ LIÊN QUAN TỚI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Tham gia xây dựng và hoàn thiện điều ước quốc tế về các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 4.1.1. Những thách thức đặt ra trong quá trình hội nhập quốc tế
• 4.1.2. Đề xuất kiến nghị trong xây dựng và hoàn thiện điều ước quốc tế
• 4.2. Hoàn thiện quy định pháp luật trong nước về các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 4.2.1. Định hướng hoàn thiện quy định pháp luật
• 4.2.2. Đề xuất kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật
• 4.3. Tăng cường sử dụng các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại
• 4.3.1. Xác định rõ mục tiêu cụ thể trong sử dụng
• 4.3.2. Xây dựng nguồn nhân lực, vật lực cần thiết
• 4.3.3. Làm tốt công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Các Biện Pháp Đầu Tư Liên Quan Thương Mại

Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ, tác động sâu rộng đến sự phát triển kinh tế của các quốc gia, trong đó có Việt Nam. Việt Nam đã và đang triển khai nhiều chính sách phát triển kinh tế trong thời kỳ hội nhập, tăng cường liên kết giữa các tập đoàn đa quốc gia và doanh nghiệp trong nước. Các giải pháp cần thực hiện bao gồm: nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa, tham gia hiệu quả vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa của các doanh nghiệp FDI, và khai thác lợi thế từ các cam kết quốc tế. Khi cơ chế đa phương của WTO gặp khó khăn, các FTAs nổi lên như một giải pháp tăng cường liên kết kinh tế, mở rộng thị trường, và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việt Nam đã ký kết 67 BITs và 27 TIPs, và các hiệp định CPTPP và EVFTA đã có hiệu lực. Trong bối cảnh này, việc điều tiết thương mại thông qua các biện pháp đầu tư ngày càng được quan tâm.

1.1. Vai trò của Đầu tư Thương mại Việt Nam trong Hội nhập

Hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi Việt Nam phải tận dụng tối đa các cơ hội và giảm thiểu các thách thức. Đầu tư thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Chính sách mở cửa và thu hút FDI đã mang lại những kết quả tích cực, song vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo phát triển bền vững.

1.2. Xu hướng Điều chỉnh Biện Pháp Đầu Tư trong FTAs thế hệ mới

Khi các rào cản thương mại như thuế quan dần được loại bỏ, việc điều tiết thương mại thông qua các biện pháp đầu tư ngày càng trở nên quan trọng. Các FTAs thế hệ mới thường bao gồm các điều khoản về đầu tư, nhằm đảm bảo môi trường đầu tư minh bạch, công bằng, và ổn định. Tuy nhiên, một số biện pháp đầu tư có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thương mại hàng hóa, vi phạm các nguyên tắc phân biệt đối xử.

1.3. Hiệp định TRIMs Mục tiêu và phạm vi điều chỉnh

Hiệp định TRIMs (Trade-Related Investment Measures) của WTO quy định cấm các thành viên áp dụng các biện pháp phân biệt đối xử giữa hàng hóa trong nước và hàng hóa nhập khẩu. Tuy nhiên, trong thực tiễn, một số nước đã sử dụng các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại để tạo thuận lợi cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nội địa, dẫn đến tranh chấp. Ví dụ, một số quốc gia đã sử dụng hiệu quả biện pháp TRIMs để tác động tích cực tới nền kinh tế và phát triển sản xuất nội địa, như ngành công nghiệp ô tô tại Indonesia.

II. Thách Thức Rủi Ro Khi Sử Dụng Biện Pháp Đầu Tư

Tình hình kinh tế, thương mại quốc tế đang đối mặt với nhiều biến động: sự bế tắc của Vòng đàm phán Đô-ha, chiến tranh thương mại Mỹ-Trung, đại dịch Covid-19 gây đứt gãy chuỗi cung ứng, và sự gia tăng chủ nghĩa bảo hộ. Việt Nam đang định hướng áp dụng một số biện pháp đầu tư để tháo gỡ khó khăn cho sản xuất kinh doanh và thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ. Chẳng hạn, việc giảm 50% lệ phí trước bạ cho ô tô sản xuất trong nước và sửa đổi chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt nhằm khuyến khích nâng cao giá trị gia tăng. Tuy nhiên, việc sử dụng các biện pháp TRIMs cần được xem xét cẩn thận để tránh vi phạm các cam kết quốc tế và gây ra tranh chấp.

2.1. Tranh Chấp Thương Mại Các vụ việc liên quan TRIMs tại WTO

Việc áp dụng các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại có thể dẫn đến tranh chấp thương mại quốc tế. Các vụ việc liên quan đến TRIMs tại WTO thường xoay quanh các vấn đề như yêu cầu nội địa hóa, yêu cầu cân bằng thương mại, và yêu cầu xuất khẩu. Các bên tranh chấp thường là các quốc gia thành viên WTO, và cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ đưa ra phán quyết dựa trên các quy định của Hiệp định TRIMs và các hiệp định liên quan.

2.2. Ảnh Hưởng của Chính Sách Đầu Tư Thương Mại đến FDI

Chính sách đầu tư thương mại có ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn FDI vào Việt Nam. Một môi trường đầu tư minh bạch, công bằng, và ổn định sẽ thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài hơn. Tuy nhiên, các biện pháp bảo hộ quá mức có thể làm giảm tính hấp dẫn của Việt Nam đối với các nhà đầu tư, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt.

2.3. Tác Động Tiêu Cực của Chủ Nghĩa Bảo Hộ đến Thương Mại Quốc Tế

Chủ nghĩa bảo hộ đang gia tăng trên thế giới, gây ra nhiều tác động tiêu cực đến thương mại quốc tế. Các biện pháp bảo hộ như tăng thuế nhập khẩu, áp dụng hạn ngạch, và sử dụng các rào cản kỹ thuật có thể làm giảm khối lượng thương mại, tăng chi phí giao dịch, và gây ra sự bất ổn cho nền kinh tế toàn cầu. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải chủ động đối phó và tìm kiếm các giải pháp để duy trì và phát triển thương mại quốc tế.

III. Giải Pháp Tối Ưu Hóa Chính Sách Đầu Tư Thương Mại Việt Nam

Để sử dụng hiệu quả các biện pháp TRIMs, Việt Nam cần nghiên cứu chuyên sâu về lý luận và tổng kết từ thực tiễn sử dụng các biện pháp này tại WTO, FTAs và các quốc gia. Luận án này mong muốn đưa ra kiến nghị hữu ích nhằm hoàn thiện quy định liên quan đến các biện pháp TRIMs nói chung và những giải pháp áp dụng tại Việt Nam nói riêng. Mục đích là tăng cường sử dụng hiệu quả các biện pháp TRIMs, tạo điều kiện phát triển các ngành sản xuất trong nước, nâng cao giá trị gia tăng tại Việt Nam và giải quyết hiệu quả tranh chấp khi phát sinh.

3.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý về Đầu Tư Thương Mại

Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về đầu tư thương mại, đảm bảo tính minh bạch, công bằng, và phù hợp với các cam kết quốc tế. Việc sửa đổi Luật Đầu tư và Luật Thương mại cần được tiến hành một cách đồng bộ, nhằm tạo ra một môi trường đầu tư thuận lợi và hấp dẫn. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh của Doanh Nghiệp trong Nước

Để tận dụng tối đa các cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam cần tập trung nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước. Điều này bao gồm việc đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và cải thiện năng lực quản lý. Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, thông tin, và thị trường.

3.3. Giải Quyết Tranh Chấp Thương Mại Quốc Tế Hiệu Quả

Khi tham gia vào các hoạt động thương mại quốc tế, Việt Nam có thể đối mặt với các tranh chấp thương mại. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, Việt Nam cần có đội ngũ chuyên gia pháp lý am hiểu luật pháp quốc tế và có kinh nghiệm giải quyết tranh chấp. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế và các quốc gia khác để giải quyết tranh chấp một cách hòa bình và hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Kinh Nghiệm Thực Tiễn Biện Pháp Đầu Tư Hiệu Quả

Một số nước đã sử dụng các biện pháp đầu tư một mặt nhằm tháo gỡ khó khăn cho sản xuất kinh doanh [9], thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ bằng các biện pháp nhƣ: Giảm 50% lệ phí trƣớc bạ khi đăng ký ô tô sản xuất hoặc lắp ráp 2 trong nƣớc tới hết năm 2020 nhằm kích thích tiêu dùng trong nƣớc; Sửa đổi chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt (giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt) đối với sản phẩm ô tô để khuyến khích ngành sản xuất, lắp ráp ô tô nâng cao giá trị gia tăng tạo ra trong nƣớc [11].

4.1. Bài Học từ In đô nê xi a về Phát Triển Công Nghiệp Ô Tô

Ngành công nghiệp ô tô In-đô-nê-xi-a đã có những thành công nhất định nhờ áp dụng các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại. Các chính sách hỗ trợ sản xuất trong nước, yêu cầu nội địa hóa, và hạn chế nhập khẩu đã giúp ngành công nghiệp này phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng các biện pháp này có thể gây ra tranh chấp thương mại nếu không được thực hiện một cách cẩn thận.

4.2. Ca na đa và Chính Sách Phát Triển Năng Lượng Tái Tạo

Ca-na-đa đã sử dụng các biện pháp đầu tư để thúc đẩy phát triển ngành năng lượng tái tạo. Các chính sách ưu đãi cho các dự án năng lượng tái tạo, yêu cầu sử dụng nguyên liệu và dịch vụ trong nước, và hỗ trợ nghiên cứu và phát triển đã giúp ngành này phát triển nhanh chóng. Kinh nghiệm của Ca-na-đa cho thấy rằng các biện pháp đầu tư có thể là một công cụ hiệu quả để thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp mới.

4.3. Ưu đãi thuế nhập khẩu áp dụng theo tỷ lệ nội địa hóa tại In đô nê xi a

Để thúc đẩy phát triển sản xuất nội địa, In-đô-nê-xi-a áp dụng mức ƣu đãi thuế nhập khẩu khác nhau tùy thuộc vào tỷ lệ nội địa hóa của sản phẩm. Cụ thể, sản phẩm có tỷ lệ nội địa hóa cao sẽ được hưởng mức thuế nhập khẩu thấp hơn. Đây là một biện pháp khuyến khích doanh nghiệp tăng cường sử dụng nguyên liệu và dịch vụ trong nước, góp phần nâng cao giá trị gia tăng.

V. Giải Pháp Đẩy Mạnh Hội Nhập Kinh Tế trong Bối Cảnh Mới

Đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế một cách chủ động và hiệu quả là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh mới. Để làm được điều này, Việt Nam cần có chiến lược hội nhập toàn diện, phù hợp với điều kiện và mục tiêu phát triển của đất nước. Đồng thời, cần tăng cường năng lực đàm phán, giải quyết tranh chấp, và bảo vệ quyền lợi của mình trong quá trình hội nhập.

5.1. Vai Trò của Hiệp Định Thương Mại trong Thu Hút Đầu Tư

Hiệp định thương mại song phương và đa phương đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút đầu tư nước ngoài. Các hiệp định này thường bao gồm các cam kết về bảo hộ đầu tư, tự do hóa thương mại, và cải thiện môi trường kinh doanh. Việc tham gia vào các hiệp định này giúp Việt Nam trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư nước ngoài.

5.2. Cải Cách Thủ Tục Hành Chính và Nâng Cao Tính Minh Bạch

Cải cách thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch là yếu tố then chốt để cải thiện môi trường đầu tư. Việc giảm bớt các thủ tục rườm rà, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, và công khai thông tin về chính sách và quy định sẽ giúp thu hút đầu tư và thúc đẩy phát triển kinh tế.

5.3. Phát Triển Bền Vững và Tác Động Kinh Tế Xã Hội

Phát triển bền vững và tác động kinh tế xã hội cần được xem xét trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách đầu tư thương mại. Các chính sách cần hướng đến việc tạo ra việc làm, giảm nghèo, bảo vệ môi trường, và đảm bảo công bằng xã hội. Đồng thời, cần đánh giá tác động của các chính sách đến các nhóm dân cư khác nhau, đặc biệt là các nhóm yếu thế.

VI. Tương Lai Định Hướng Giải Pháp cho Đầu Tư Thương Mại

Với mục tiêu tăng cƣờng sử dụng hiệu quả các biện pháp TRIMs, tạo điều kiện phát triển các ngành sản xuất trong nƣớc, nâng cao giá trị gia tăng tại Việt Nam và giải quyết hiệu quả tranh chấp khi phát sinh, cần có những định hướng và giải pháp cụ thể. Việc nghiên cứu và áp dụng kinh nghiệm quốc tế, cũng như hoàn thiện khung pháp lý trong nước, sẽ đóng vai trò quan trọng.

6.1. Xây Dựng Nguồn Nhân Lực Chất Lượng cao Vật Lực Cần Thiết

Để quản lý và thực hiện hiệu quả các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại, cần có đội ngũ cán bộ, chuyên gia am hiểu về pháp luật quốc tế, thương mại, và đầu tư. Việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập kinh tế.

6.2. Phòng Ngừa Giải Quyết Tranh Chấp Thương Mại Kinh Nghiệm

Chủ động phòng ngừa và giải quyết tranh chấp thương mại là biện pháp quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích của Việt Nam trong quá trình hội nhập. Việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, tăng cường năng lực đàm phán, và sử dụng hiệu quả các cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và chi phí cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

6.3. Xác Định Mục Tiêu Cụ Thể trong Sử Dụng Biện Pháp Đầu Tư

Trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp đầu tư nào, cần xác định rõ mục tiêu cụ thể mà biện pháp đó hướng đến. Mục tiêu này cần phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước, và phải được đánh giá kỹ lưỡng về tính khả thi và tác động đến các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong cấu trúc kinh tế toàn cầu đương đại, tiến trình tự do hóa thương mại và đầu tư quốc tế đang chứng kiến sự chuyển dịch sâu sắc từ cơ chế đa phương của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) sang mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTAs) thế hệ mới và các hiệp định đầu tư quốc tế (IIAs). Khi các hàng rào thuế quan truyền thống và biện pháp hạn chế định lượng dần bị triệt tiêu theo lộ trình cam kết, các quốc gia có xu hướng chuyển sang sử dụng các biện pháp đầu tư để gián tiếp điều tiết dòng chảy thương mại nhằm bảo hộ và thúc đẩy năng lực sản xuất nội địa. Luận án tiến sĩ luật học "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về sử dụng các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại" của nghiên cứu sinh Chu Quang Duy (Chuyên ngành: Luật Quốc tế, Mã số: 9380101.06, Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Hồng Thao và PGS.TS Nguyễn Tiến Vinh) là công trình nghiên cứu tiên phong, giải quyết toàn diện khoảng trống học thuật về cơ chế pháp lý điều chỉnh Biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại (Trade-Related Investment Measures - TRIMs).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ: Kể từ khi gia nhập WTO năm 2007, Việt Nam cam kết bãi bỏ các biện pháp bị cấm theo Hiệp định TRIMs, dẫn đến sự suy giảm các công trình nghiên cứu chuyên sâu trong nước. Đa số các nghiên cứu giai đoạn trước (như Ngô Duy Ngọ, 1997; Nguyễn Lê Phương Anh, 2004; Nguyễn Thanh Tâm, 2006; Trần Quang Thắng, 2007) chỉ dừng lại ở mức độ phân tích sơ lược nghĩa vụ cam kết hoặc tiếp cận từ góc độ kinh tế học thuần túy. Luận án đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách thiết lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh, phân tích bản chất pháp lý của TRIMs trong mối tương quan giữa Luật Thương mại quốc tế (GATT/WTO) và Luật Đầu tư quốc tế (BITs, FTAs, TIPs), đồng thời đúc kết thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Cơ quan Giải quyết Tranh chấp (DSB) của WTO.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, đặc điểm và tiêu chí phân loại của các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại hàng hóa là gì?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ tương tác giữa các quy định đa phương (GATT/TRIMs), khu vực (CPTPP, EVFTA) và song phương (BITs) điều chỉnh các yêu cầu thực hiện (Performance Requirements - PRs) diễn ra như thế nào?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn áp dụng và giải quyết tranh chấp về TRIMs tại WTO phản ánh xu hướng gì trong việc cân bằng giữa tự do hóa thương mại và chủ quyền hoạch định chính sách công nghiệp quốc gia?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Việt Nam cần xây dựng khung pháp lý và lộ trình thực thi như thế nào để vừa tối ưu hóa lợi ích từ TRIMs cho các ngành công nghiệp mũi nhọn, vừa phòng ngừa rủi ro tranh chấp quốc tế?

Tương ứng với đó là các giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết 1 (H1): Bản chất của TRIMs không chỉ giới hạn ở các biện pháp mệnh lệnh hành chính bắt buộc mà bao gồm cả các biện pháp khuyến khích, ưu đãi tự nguyện gắn liền với điều kiện thực hiện làm thay đổi điều kiện cạnh tranh trên thị trường.
• Giả thuyết 2 (H2): Cơ chế giải quyết tranh chấp tại WTO không áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại hồi tố đối với vi phạm TRIMs, mở ra "không gian chính sách" (policy space) có tính toán chiến lược cho các nước đang phát triển trong giai đoạn phát triển ban đầu của ngành công nghiệp non trẻ.
• Giả thuyết 3 (H3): Việc hoàn thiện pháp luật trong nước về TRIMs kết hợp với cơ chế tài phán độc lập của Tòa án nhân dân tối cao là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi kinh tế quốc gia trong bối cảnh thực thi các FTAs thế hệ mới.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Chủ quyền Quốc gia về Kinh tế, Lý thuyết Tự do hóa Thương mại (GATT 1994, Điều III và XI), và Lý thuyết Bảo hộ Ngành Công nghiệp Non trẻ (Infant Industry Argument). Về phạm vi, luận án nghiên cứu toàn diện dữ liệu pháp lý từ khi thành lập WTO (1995) đến năm 2020, khảo cứu 67 Hiệp định Đầu tư Song phương (BITs) và 27 Hiệp định có điều khoản đầu tư (TIPs) mà Việt Nam đã tham gia tính đến hết năm 2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc trong học thuật quốc tế và trong nước về bản chất cũng như tính hợp thức của TRIMs:

Luồng quan điểm thứ nhất, đại diện bởi các học giả từ các quốc gia phát triển như Moran và Pearson (1988), Chase (2004), Oliver Morrissey (2002), nhấn mạnh tác động tiêu cực của TRIMs đối với thương mại tự do. Họ lập luận rằng các yêu cầu nội địa hóa (Local Content Requirements - LCR), yêu cầu cân bằng thương mại hay yêu cầu xuất khẩu (Export Performance Requirements - EPR) tạo ra sự méo mó trong phân bổ nguồn lực quốc tế, triệt tiêu động lực tối ưu hóa chi phí của các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) và vi phạm nguyên tắc đối xử quốc gia (NT) theo Điều III GATT 1994.

Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai từ các nhà nghiên cứu đại diện cho nhóm quốc gia đang phát triển như Nagesh Kumar (2003), Isabelle Ramdoo (2015), Rabiu Ado (2013) khẳng định TRIMs là công cụ can thiệp chiến lược không thể thay thế. Kumar (2003) chỉ ra rằng nguyên tắc "một khuôn khổ áp dụng cho tất cả" (one size fits all) của WTO là bất bình đẳng đối với các nền kinh tế đi sau; các biện pháp LCR cho phép tạo lập liên kết công nghệ nội địa và khai thác tối đa ngoại ứng tích cực từ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Ramdoo (2015) chứng minh đối với các nước giàu tài nguyên, LCR đóng vai trò là đòn bẩy kép: vừa là chiến lược thay thế nhập khẩu vừa là chiến lược định hướng xuất khẩu nhằm gia tăng giá trị chế biến sâu cho tài nguyên thô.

Ở góc độ nghiên cứu thực nghiệm ngành, các công trình của Wauters và Vandenbussche (2010), Seung-Youn Oh (2013), Rajah Rasiah và cộng sự (2015), Intarakumnerd và Techakanont (2016), cùng nghiên cứu so sánh đa quốc gia của Luke Antony Martinelli (2018) đã phân tích sự thành công và thất bại trong chính sách LCR ngành ô tô tại Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Argentina và Brazil. Martinelli (2018) khẳng định Thái Lan thành công chuyển đổi thành trung tâm xuất khẩu nhờ loại bỏ LCR đúng thời điểm gắn với tái cấu trúc liên kết chuỗi, trong khi Malaysia thất bại do áp đặt cơ chế bảo hộ cứng nhắc khiến doanh nghiệp nội địa không nâng cao được năng lực cạnh tranh.

Vị thế học thuật của luận án Chu Quang Duy (2022) được xác lập thông qua việc dung hòa hai luồng tư tưởng trên dưới lăng kính pháp lý thực chứng và phân tích án lệ WTO. Tác giả vượt qua khuôn khổ tiếp cận tĩnh của Hội đồng Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (2002) hay nghiên cứu sơ khởi của Nguyễn Lê Phương Anh (2004), định vị luận án là công trình tổng hợp đầu tiên tại Việt Nam giải mã toàn bộ cơ chế vận hành của TRIMs: từ cấu trúc quy phạm, chuẩn mực giải thích "hàng hóa tương tự", nguyên tắc tiết kiệm tư pháp (judicial economy), đến các chiến lược sử dụng TRIMs có điều kiện trong kỷ nguyên FTAs thế hệ mới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho lý thuyết Luật Thương mại và Đầu tư quốc tế:

1. Tái định nghĩa bản chất và phạm vi của TRIMs: Tác giả mở rộng khái niệm học thuật, khẳng định: "biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại - biện pháp TRIMs là những quy định, biện pháp hoặc hành vi của nhà nước nhằm điều chỉnh đầu tư theo cách thức, phương thức nhất định để tác động đến việc mua bán trao đổi hàng hóa, cung ứng dịch vụ hoặc các hoạt động tạo ra lợi nhuận của nhà đầu tư". Luận án chứng minh TRIMs không chỉ tồn tại dưới dạng quy phạm pháp luật cưỡng chế trực tiếp, mà còn bao gồm các biện pháp ưu đãi tự nguyện có điều kiện (voluntary incentive-linked measures).
2. Lý thuyết về mức độ tương thích và phân loại biện pháp: Xác lập mô hình phân loại nhị phân hiện đại:
   • Nhóm 1: Các biện pháp bị cấm tuyệt đối theo Danh mục minh họa của Hiệp định TRIMs (LCR bắt buộc, cân bằng ngoại hối, hạn chế định lượng xuất nhập khẩu).
   • Nhóm 2: Các biện pháp được phép sử dụng có điều kiện đi kèm các gói ưu đãi tài chính, thuế quan hợp thức.
3. Phát triển học thuyết về xác định "Hàng hóa tương tự" (Like Products): Luận án luận giải rằng trong các tranh chấp TRIMs, việc xác định hàng hóa tương tự không thuần túy dựa vào đặc tính vật lý kỹ thuật hay mã HS thuế quan, mà căn cứ vào yếu tố làm thay đổi mối quan hệ cạnh tranh trên thị trường khi nguồn gốc xuất xứ là tiêu chí phân biệt đối xử duy nhất.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích đa tầng (Multi-layered Analytical Framework) tích hợp ba hệ thống chuẩn tắc pháp lý:

Khung phân tích này thiết lập mô hình tương tác hai lớp chủ thể (Two-layer Stakeholder Model):

• Lớp chủ thể trực tiếp (State-to-State): Trách nhiệm pháp lý quốc tế giữa các quốc gia thành viên ký kết điều ước. Vi phạm TRIMs là vi phạm cam kết quốc tế giữa các quốc gia, chịu sự tài phán của DSB hoặc hội đồng trọng tài FTA.
• Lớp chủ thể gián tiếp (Investors/Exporters): Các nhà đầu tư và thương nhân chịu tác động kinh tế thực tế nhưng không có tư cách khởi kiện quốc gia tiếp nhận đầu tư tại WTO nếu không có hành vi tước quyền sở hữu tài sản trực tiếp/gián tiếp (ISDS).

Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác định chuẩn xác: Khung lý thuyết áp dụng giới hạn trong phạm vi thương mại hàng hóa (Trade in Goods), không mở rộng sang thương mại dịch vụ (GATS) hay khía cạnh quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp phương pháp luận pháp lý thực chứng (Legal Positivism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu học thuyết pháp lý (Legal Doctrinal Research) và phân tích án lệ so sánh (Comparative Case Law Analysis).

Phạm vi dữ liệu bao quát toàn diện:

• Tổng hợp toàn bộ 67 Hiệp định Đầu tư Song phương (BITs) và 27 Hiệp định có điều khoản về đầu tư (TIPs) của Việt Nam giai đoạn 1980–2020 (minh họa tại Biểu đồ 3.6 của luận án).
• Phân tích hệ thống các vụ tranh chấp TRIMs tiêu biểu tại DSB/WTO từ 1995 đến 2020 (Biểu đồ 3.3, 3.4, 3.5), bao gồm: Vụ Indonesia – Xe hơi quốc gia (DS54); Vụ Canada – Biện pháp năng lượng tái tạo (DS412/DS426); Vụ Trung Quốc – Phụ tùng ô tô (DS339/DS340/DS342); Vụ Ấn Độ – Biện pháp trong lĩnh vực ô tô (DS146/DS175).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được chuẩn hóa qua 4 bước:

1. Thu thập dữ liệu sơ cấp (Primary Data): Rà soát các văn bản pháp lý quốc tế (GATT 1994, Hiệp định TRIMs, SCM, CPTPP, EVFTA) và hệ thống pháp luật quốc gia (Luật Đầu tư 2020, Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Thương mại 2005, các Nghị định thuế và phí).
2. Thu thập dữ liệu thứ cấp (Secondary Data): Khai thác báo cáo chuyên đề từ UNCTAD, OECD, WTO Secretariat và các công trình bình luận án lệ quốc tế.
3. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp so sánh luật học, phương pháp lịch sử - logic và phương pháp tổng hợp quy nạp.
4. Kiểm định tính giá trị và độ tin cậy: Đánh giá tính nhất quán trong các phán quyết của Ban Hội thẩm (Panel) và Cơ quan Phúc thẩm (Appellate Body) đối với việc giải thích Điều III:4 và Điều XI:1 GATT 1994.

Data và phân tích

Luận án mã hóa định tính và hệ thống hóa thực tiễn áp dụng TRIMs trên bảng biểu chi tiết:

• Bảng 2.1 (trang 43): Bảng phân loại các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại theo thẩm quyền ban hành và tính chất pháp lý.
• Bảng 3.1 (trang 100): Mức ưu đãi thuế nhập khẩu áp dụng theo tỷ lệ nội địa hóa tại Indonesia.
• Bảng 3.2 (trang 103): Tỷ lệ nội địa hóa (LCR/FIT) theo giai đoạn đối với các dự án năng lượng tái tạo tại bang Ontario, Canada do Cơ quan Quản lý nguồn cung cấp điện và tài nguyên Ontario (OPA) ban hành.
• Bảng 3.7 (trang 129): Bảng so sánh tác động pháp lý của việc giảm 50% lệ phí trước bạ đối với ô tô sản xuất, lắp ráp trong nước theo Nghị định số 70/2020/NĐ-CP tại Việt Nam.

Phân tích án lệ áp dụng triệt để nguyên tắc Tiết kiệm tư pháp (Judicial Economy), chỉ ra cách thức Ban Hội thẩm WTO bỏ qua việc kết luận vi phạm Điều 2 Hiệp định TRIMs nếu biện pháp đã được chứng minh vi phạm Điều III:4 GATT 1994.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Bản chất chế tài bất đối xứng trong giải quyết tranh chấp WTO: Luận án phát hiện một nghịch lý pháp lý quan trọng: Phán quyết của cơ quan giải quyết tranh chấp WTO không có giá trị hồi tố và không buộc quốc gia vi phạm phải bồi thường thiệt hại tài chính đã phát sinh cho các bên nguyên đơn. Trách nhiệm pháp lý duy nhất là quốc gia bị kiện phải "sửa đổi hoặc bãi bỏ biện pháp không phù hợp trong một khoảng thời gian hợp lý (Reasonable Period of Time - RPT)". Do đó, việc áp dụng TRIMs trong giai đoạn đầu phát triển ngành công nghiệp vẫn tạo ra lợi thế cạnh tranh mang tính quyết định cho doanh nghiệp nội địa tương ứng với toàn bộ thời gian kéo dài tố tụng (thường từ 2 đến 4 năm).
2. Nguyên tắc xác lập "Hàng hóa tương tự" qua yếu tố xuất xứ thuần túy: Trong án lệ Indonesia – Autos (DS54), Ban Hội thẩm khẳng định rằng khi mức thuế suất và quyền tiếp nhận ưu đãi tài chính dựa hoàn toàn trên tỷ lệ linh kiện nội địa hóa và quốc tịch doanh nghiệp, hàng hóa nhập khẩu mặc nhiên được coi là "tương tự" với hàng hóa sản xuất nội địa mà không cần xem xét các yếu tố về tính chất vật lý hay thị hiếu người tiêu dùng.
3. Sự mở rộng danh mục Performance Requirements trong FTAs thế hệ mới: Khác với danh mục hạn hẹp của Hiệp định TRIMs/WTO (chỉ cấm LCR và cân bằng thương mại), các hiệp định thế hệ mới như CPTPP (Chương 9) và EVFTA (Chương 8) đã mở rộng phạm vi cấm sang cả yêu cầu chuyển giao công nghệ bắt buộc, yêu cầu đặt trụ sở R&D, và yêu cầu tỷ lệ cung ứng nội địa (Local Sourcing Requirements - LSR).
4. Đánh giá rủi ro pháp lý đối với chính sách công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam: Việc Việt Nam ban hành chính sách giảm 50% lệ phí trước bạ cho ô tô sản xuất, lắp ráp trong nước (Nghị định 70/2020/NĐ-CP) và đề xuất sửa đổi giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt nhằm trừ giá trị linh kiện nội địa hóa bản chất là các biện pháp TRIMs biến tướng, tiềm ẩn nguy cơ cao bị các đối tác thương mại khởi kiện vi phạm Điều III:2 và III:4 GATT 1994.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Cung cấp cơ sở khoa học để tái cơ cấu hệ thống lý luận luật kinh tế quốc tế tại Việt Nam, thiết lập mối liên kết hữu cơ giữa pháp luật đầu tư và pháp luật thương mại.
• Hàm ý phương pháp luận: Xây dựng mô hình ma trận đánh giá rủi ro pháp lý đối với mọi chính sách ưu đãi công nghiệp trước khi ban hành.
• Khuyến nghị chính sách cụ thể:
  1. Đàm phán quốc tế: Việt Nam cần tích cực thúc đẩy sáng kiến xây dựng Hiệp định Đa phương về Đầu tư và thiết lập Cơ quan Giải quyết Tranh chấp Đầu tư Quốc tế thường trực; tận dụng triệt để các điều khoản ngoại lệ dành cho nước đang phát triển (Special and Differential Treatment - S&D).
  2. Lập pháp nội địa: Khẩn trương ban hành thông tư hướng dẫn các tiêu chí ưu đãi đầu tư hợp pháp (dựa trên năng lực R&D, đào tạo nhân lực xanh thay vì tỷ lệ nội địa hóa thô); rà soát đồng bộ Luật Đầu tư 2020 và Luật Doanh nghiệp 2020.
  3. Tài phán quốc gia: Hoàn thiện thể chế pháp lý, xây dựng cơ chế riêng biệt về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của Tòa án nhân dân tối cao đối với các khiếu kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài với Chính phủ Việt Nam nhằm giảm tải áp lực trọng tài quốc tế.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn phạm vi đối tượng: Công trình tập trung giải quyết các biện pháp TRIMs áp dụng cho thương mại hàng hóa, chưa thể bao quát các biện pháp đầu tư tác động đến thương mại dịch vụ (GATS) hay thương mại số.
• Giới hạn dữ liệu thời gian: Dữ liệu thực chứng và án lệ tập trung khảo cứu giai đoạn 1995–2020, chưa phản ánh đầy đủ các biến động địa chính trị và chuỗi cung ứng giai đoạn hậu đại dịch COVID-19 và xung đột địa chính trị mới.
• Giới hạn định lượng: Nghiên cứu vận dụng chủ yếu phương pháp phân tích định tính pháp lý và quy phạm, chưa tích hợp các mô hình kinh tế lượng đo lường chính xác tổn thất phúc lợi xã hội khi bị khởi kiện tại WTO.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu các biện pháp "TRIMs xanh" (Green TRIMs) trong khuôn khổ cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và chính sách trợ cấp chuyển dịch năng lượng.
2. Khảo cứu các yêu cầu bản địa hóa dữ liệu (Data Localization Requirements) như một dạng TRIMs phi truyền thống trong thương mại dịch vụ số.
3. Đánh giá tác động tương hỗ giữa cơ chế trọng tài đầu tư ISDS và cơ chế DSB của WTO đối với các tranh chấp phát sinh từ chính sách năng lượng tái tạo.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa mạnh mẽ trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho công tác nghiên cứu, đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu tại Việt Nam.
• Tác động công nghiệp: Định hướng cho các hiệp hội ngành nghề (Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam - VASI, Hiệp hội các Nhà sản xuất Ô tô Việt Nam - VAMA) tái cấu trúc chuỗi cung ứng, tiếp nhận chuyển giao công nghệ mà không vi phạm cam kết quốc tế.
• Tác động chính sách: Cung cấp báo cáo tham mưu chính sách trực tiếp cho Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Kinh tế Trung ương trong việc rà soát văn bản quy phạm pháp luật và hoạch định chiến lược tham gia các FTAs thế hệ mới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa khung phân tích và nguồn tài liệu tham khảo phong phú gồm 185 danh mục tài liệu trong và ngoài nước.
• Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các khuyến nghị tại Chương 4 để thiết kế các chính sách kích cầu và ưu đãi thuế nội địa đúng chuẩn WTO.
• Doanh nghiệp và Hiệp hội ngành hàng: Nắm vững ranh giới giữa ưu đãi hợp pháp và biện pháp bảo hộ bị cấm để chủ động xây dựng phương án kinh doanh.
• Cơ quan Tư pháp và Luật sư: Sử dụng dữ liệu phân tích án lệ làm cẩm nang hướng dẫn xử lý tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và cơ quan nhà nước.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Đối xử Quốc gia (National Treatment Theory) trong Luật Thương mại Quốc tế bằng cách chứng minh rằng: TRIMs không chỉ là công cụ bảo hộ biên giới mà là biện pháp can thiệp sâu vào giai đoạn sau tiếp cận thị trường (post-establishment). Luận án xác lập luận điểm đột phá: các biện pháp ưu đãi tự nguyện gắn với điều kiện tỷ lệ cung ứng nội địa bản chất là sự bóp méo quan hệ cạnh tranh bình đẳng giữa hàng hóa nội địa và hàng hóa nhập khẩu tương tự, thuộc phạm vi điều chỉnh tuyệt đối của Điều III:4 GATT 1994.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu của Ngô Duy Ngọ (1997) thuần túy mô tả lịch sử đàm phán hay Hội đồng Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (2002) chỉ rà soát nghĩa vụ cam kết tĩnh, luận án đã tiên phong áp dụng phương pháp Nghiên cứu án lệ so sánh đa chiều (Multi-jurisdictional Comparative Case Law Methodology) kết hợp kỹ thuật Giải thích án lệ dựa trên nguyên tắc Judicial Economy. Tác giả đặt các phán quyết của WTO (DS54, DS412, DS339) trong mối tương quan với các cam kết tại 67 BITs và 27 TIPs để kiểm định sự tương thích pháp lý đa tầng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng của luận án?

Phát hiện mang tính chiến lược cao nhất là: Cơ chế giải quyết tranh chấp tại WTO không tồn tại chế tài bồi hoàn tài chính cho những thiệt hại trong quá khứ. Quốc gia áp dụng TRIMs chỉ bị yêu cầu dỡ bỏ biện pháp sau khi có phán quyết phúc thẩm cuối cùng. Do đó, trên thực tế, các quốc gia như Indonesia, Canada, Trung Quốc đã tận dụng triệt để "khoảng thời gian trễ tố tụng" (Litigation Delay Window) kéo dài từ 3 đến 5 năm để nuôi dưỡng và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các ngành công nghiệp mũi nhọn trước khi buộc phải điều chỉnh chính sách.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình 4 bước thẩm tra tính tương thích của chính sách đầu tư quốc gia:

• Bước 1: Rà soát mục đích, kết cấu và tác động dự kiến của biện pháp đối với quan hệ cạnh tranh hàng hóa.
• Bước 2: Đối chiếu với Danh mục minh họa tại Phụ lục Hiệp định TRIMs và các điều khoản PRs trong FTAs thế hệ mới.
• Bước 3: Kiểm định tiêu chí "hàng hóa tương tự" và mức độ đối xử kém thuận lợi hơn.
• Bước 4: Đánh giá khả năng viện dẫn các ngoại lệ chung (Điều XX GATT) hoặc ngoại lệ an ninh (Điều XXI GATT).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu học thuật 10 năm tập trung vào:

• Xây dựng mô hình lý thuyết điều chỉnh các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại xanh và phát thải thấp.
• Định chế hóa thẩm quyền tài phán của Tòa án nhân dân tối cao Việt Nam trong việc xử lý các tranh chấp đầu tư quốc tế.
• Tích hợp chuẩn mực TRIMs trong các khuôn khổ liên kết kinh tế số và chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

Kết luận

1. Luận án tiến sĩ của Chu Quang Duy là công trình khoa học toàn diện, công phu, giải quyết triệt để các vấn đề lý luận và thực tiễn cốt lõi về các biện pháp đầu tư liên quan tới thương mại (TRIMs) trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam.
2. Công trình làm sáng tỏ bản chất kép của TRIMs: vừa là công cụ can thiệp kinh tế định hướng phát triển công nghiệp nội địa, vừa là đối tượng kiểm soát nghiêm ngặt của luật pháp quốc tế nhằm bảo đảm tự do hóa thương mại.
3. Bằng việc phân tích sâu sắc các án lệ quốc tế điển hình (DS54, DS412, DS339), luận án chỉ ra quy luật vận dụng và giới hạn pháp lý của các yêu cầu nội địa hóa (LCR) và yêu cầu thực hiện (PRs) tại các nền kinh tế đang phát triển.
4. Luận án đã mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật hoàn toàn mới: (i) Mối tương tác giữa TRIMs và các cam kết đầu tư trong FTAs thế hệ mới (CPTPP, EVFTA); (ii) Cơ chế pháp lý bảo vệ ngành sản xuất nội địa qua các biện pháp tài chính hợp thức; (iii) Thể chế hóa thẩm quyền tư pháp quốc gia trong phòng ngừa tranh chấp thương mại - đầu tư quốc tế.
5. Hệ thống kiến nghị 3 nhóm giải pháp tại Chương 4 mang giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn, là cẩm nang pháp lý chuẩn mực phục vụ đắc lực cho công cuộc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và bảo vệ chủ quyền kinh tế quốc gia của Việt Nam trong thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục thì bố cục của luận án bao gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan tới đề tài Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và pháp lý của các biện pháp đầu tƣ liên quan đến thƣơng mại Chƣơng 3: Thực trạng quy định và sử dụng các biện pháp đầu tƣ liên quan đến thƣơng mại Chƣơng 4: Hoàn thiện pháp luật và tăng cƣờng sử dụng các biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại tại Việt Nam 8 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nƣớc và nƣớc ngoài 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Khi gia nhập WTO, Việt Nam đã cam kết không sử dụng các biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại theo Hiệp định TRIMs nên các vấn đề liên quan tới biện pháp TRIMs thƣờng ít đƣợc quan tâm tại Việt Nam. Các nghiên cứu trong nƣớc thƣờng đƣợc các tác giả thực hiện trong giai đoạn Việt Nam đang trong quá trình đàm phán gia nhập WTO, thƣờng chỉ tập trung làm rõ những nội dung của biện pháp TRIMs: Tác giả Ngô Duy Ngọ (1997), qua bài viết ―Nh ng biện pháp đ u tư liên quan đến thư ng m i trong khuôn kh TO‖ [15], đã nghiên cứu những biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại trong bối cảnh Việt Nam chƣa là Thành viên của WTO.

Tác giả đã cung cấp cái nhìn tổng quan về quá trình đàm phán Hiệp định TRIMs, trong đó có hai xu hƣớng trái ngƣợc nhau: Các nƣớc phát triển, cho rằng biện pháp TRIMs có những ảnh hƣởng không tốt đến thƣơng mại quốc tế vì vậy cần phải có một bộ luật, hoặc một Hiệp định nhằm quy định rõ những nguyên tắc để kiểm soát và hạn chế phạm vi tác động của biện pháp TRIMs. Tuy nhiên, các nƣớc đang phát triển cho rằng, một số biện pháp TRIMs tuy có ảnh hƣởng hoặc không phù hợp với các điều khoản của GATT 1994. Và họ chỉ muốn thảo luận những biện pháp có ảnh hƣởng trực tiếp đáng kể đối với thƣơng mại, vì một số biện pháp TRIMs là cần thiết để định hƣớng đầu tƣ nƣớc ngoài phù hợp với mục đích phát triển kinh tế và chống lại sự bành trƣớng, độc quyền, cạnh tranh của các tập đoàn xuyên quốc gia (Transnational Corporations - TNCs). Các nƣớc công nghiệp phát triển đã đƣa ra một đề nghị mới về Hiệp định đầu tƣ Đa phƣơng (The Multilateral Agreement on Investment - MAI), và cho rằng quá trình toàn cầu hoá sẽ đƣợc thúc đẩy nhanh hơn nếu nhƣ MAI đƣợc thông qua trong khuôn khổ WTO.

Nhƣng các nƣớc đang phát triển đã phản đối việc thảo luận MAI 9 trong khuôn khổ của WTO với lý do là đã có Hiệp định TRIMs, nên không cần thiết phải có MAI. Nhƣ vậy, nghiên cứu của tác giả mới chỉ làm rõ quá trình đàm phán Hiệp định TRIMs. Trong đó thể hiện quan điểm bất đồng giữa các nƣớc đang phát triển và các nƣớc phát triển về tác động của biện pháp TRIMs đối với thƣơng mại hàng hóa. Tuy nhiên, nghiên cứu không làm rõ đƣợc nội dung biện pháp cũng nhƣ thực trạng sử dụng và giải quyết tranh chấp liên quan tới Hiệp định TRIMs.

Khi Việt Nam đang trong quá trình đàm phán gia nhập WTO, Hội đồng thƣơng mại Việt Nam - Hoa Kỳ (2002) đã đƣa ra nghiên cứu ―An Analysis: Trade- Related Investment Measures and Vietnamese Law - Phân tích: Các biện pháp đ u tư liên quan tới thư ng m i và pháp luật Việt Nam‖ [82] và có một số giải pháp, khuyến nghị liên quan tới biện pháp TRIMs cho Việt Nam. Nghiên cứu đã chỉ ra các nguyên tắc cơ bản về biện pháp TRIMs, giải thích các biện pháp đƣợc liệt kê trong Danh sách minh họa, đƣa ra những ví dụ liên quan theo GATT trong quá khứ và các vụ tranh chấp tại WTO. Nhóm nghiên cứu đã xem xét quy định liên quan đến đầu tƣ tại Việt Nam tập trung vào quy định áp dụng cho đầu tƣ nƣớc ngoài và các doanh nghiệp trong nƣớc tại thời điểm trƣớc khi Việt Nam gia nhập WTO. Nghiên cứu đối chiếu các nghĩa vụ trong Hiệp định TRIMs nhằm nêu ra những biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại tại Việt Nam, mức độ có thể vi phạm GATT theo Điều III và XI.

Cuối cùng, nghiên cứu đã đƣa ra các kết luận gợi ý chính sách liên quan đến các cam kết của Việt Nam theo Hiệp định Thƣơng mại song phƣơng (Bilateral Trade Agreement - BTA) với Hoa Kỳ và việc gia nhập WTO của Việt Nam. Trong BTA, Việt Nam đã cam kết loại bỏ một số biện pháp TRIMs ngay lập tức và loại bỏ tất cả biện pháp TRIMs khi BTA có hiệu lực (ngày 10 tháng 12 năm 2006). Có thể thấy, nghiên cứu đƣa ra những gợi ý chính sách liên quan tới biện pháp TRIMs dựa trên quan điểm của Hoa Kỳ đối với Việt Nam. Việc loại bỏ các biện pháp sẽ làm thay đổi mục tiêu, chính sách của Việt Nam.

Tuy nhiên trong bối cảnh Việt Nam 10 đang đàm phán gia nhập WTO thì việc loại bỏ biện pháp TRIMs sẽ là điều kiện để gia nhập WTO. Bài viết ―Hiệp định TRIMs: Nh ng vấn đề đặt ra đối với các nước đang phát triển‖ của Nguyễn Lê Phƣơng Anh (2004) [3] đã phân tích, đánh giá tác động của biện pháp TRIMs và kinh nghiệm của các quốc gia thông qua việc trình bày nội dung chính của Hiệp định; Tình hình thực hiện Hiệp định TRIMs ở các nƣớc đang phát triển và ở Việt Nam. Tác giả cũng làm rõ những lợi ích và những tác động xấu đến nguồn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài, tốc độ cải tiến công nghệ. khi áp dụng biện pháp TRIMs; Giới thiệu định hƣớng và giải pháp đối với các nƣớc đang phát triển và Việt Nam liên quan đến quá trình hoạch định chính sách đầu tƣ và thƣơng mại nhƣ: Cần phải có một chiến lƣợc phát triển tổng thể, từng bƣớc về tự do hóa thƣơng mại đầu tƣ.

Phải có cam kết tổng thể nhất quán, phù hợp với thông lệ quốc tế, tạo cơ chế, chính sách thông thoáng để khuyến khích thu hút đầu tƣ, chuyển giao công nghệ… Nghiên cứu của tác giả mới chỉ trình bày khái lƣợc những nội dung chính của Hiệp định TRIMs, chƣa đi vào phân tích làm rõ đặc điểm, đặc trƣng của biện pháp. Vì vậy, nghiên cứu vẫn ở mức độ sơ khai, chƣa mang tính lý luận và chuyên sâu về biện pháp TRIMs. Mặc dù tác giả có đƣa ra một số giải pháp liên quan tới quá trình hoạch định chính sách thƣơng mại và đầu tƣ, nhƣng những giải pháp này chỉ dựa trên cơ sở lý thuyết, chƣa thực sự phân tích làm rõ những vấn đề thực tiễn sử dụng các biện pháp TRIMs và các tranh chấp có liên quan. Tác giả Trần Quang Thắng (2007) với bài viết ―Hiệp định TRIMs và sự thích nghi của Việt Nam trong TO‖ [33] đã nêu ra một số biện pháp liên quan tới biện pháp TRIMs đã đƣợc thực hiện tại Việt Nam, nhƣ: Yêu cầu về tỷ lệ nội địa hóa, yêu cầu cân đối ngoại tệ, yêu cầu phát triển nguồn nguyên liệu trong nƣớc.

Điển hình là các dự án chế biến nông sản (gỗ, dầu thực vật, đƣờng, mía) phải thực hiện chƣơng trình nội địa hóa nhằm phát triển nguồn nguyên liệu trong nƣớc. Do tính đặc thù nên nhà đầu tƣ sẽ tự nguyện thực hiện chính sách nội địa hóa, phát triển nguồn nguyên liệu vì có nguồn nguyên liệu giá thành rẻ, sẵn có trong nƣớc; 11 Việt Nam cũng áp dụng quy định yêu cầu tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành sản xuất, lắp ráp phụ tùng ô tô và xe máy, các sản phẩm điện tử và cơ khí. Tuy những biện pháp này không thành công nhƣ mong đợi nhƣng chúng đã tạo ra sự bảo hộ ngành công nghiệp trong nƣớc, khuyến khích đầu tƣ nƣớc ngoài vào những ngành công nghiệp then chốt. Để thích nghi với Hiệp định TRIMs trong bối cảnh gia nhập WTO, tác giả đã đƣa ra lộ trình giảm các biện pháp bảo hộ và tăng cƣờng những biện pháp tạo dựng môi trƣờng phát triển đầu tƣ kinh doanh, phát triển nguồn nhân lực, chuyển giao công nghệ… Cùng quan điểm trên là bài viết của tác giả Nguyễn Thanh Tâm (2006) ―Tác động của Hiệp định TRIMs sau khi Việt Nam gia nhập TO‖ [31].

Nghiên cứu của tác giả tuy đã đƣa ra nội dung biện pháp TRIMs đƣợc Việt Nam áp dụng từ trƣớc khi là thành viên chính thức của WTO, đồng thời tác giả cũng đã đƣa ra các giải pháp để thích nghi với hiệp định. Tuy nhiên, việc đƣa ra những giải pháp đối với Việt Nam của tác giả chủ yếu chỉ dựa trên sự so sánh quy định của Việt Nam so với quy định của Hiệp định TRIMs mà chƣa có sự phân tích, đánh giá và làm rõ bản chất của các biện pháp TRIMs. Tác giả luận án Chu Quang Duy (2017) [12] cũng đã có những nghiên cứu về giải quyết tranh chấp liên quan tới biện pháp TRIMs, trong bài viết “Giải quyết tranh chấp trong khuôn kh Hiệp định các biện pháp đ u tư liên quan tới thư ng m i TRIMs ‖ đã cung cấp số liệu tổng quan về các tranh chấp, nội dung, quá trình giải quyết tranh chấp liên quan tới biện pháp TRIMs tại WTO. Thông qua đó, tác giả đã đƣa ra khái niệm cơ bản về “các biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại” là: Những yêu cầu, những biện pháp lý, biện pháp hành chính (các cách thức) có tác động và làm ảnh hƣởng tiêu cực tới đầu tƣ nƣớc ngoài, tới thƣơng mại hàng hóa, tới sự luân chuyển hàng hóa qua biên giới.

Các biện pháp này làm phƣơng hại tới lợi ích của các quốc gia thành viên theo các hiệp định có liên quan. Ngoài ra, đặc thù trong giải quyết tranh chấp liên quan tới biện pháp TRIMs cũng đƣợc tác giả làm rõ: 12 Thứ nhất, biện pháp TRIMs ban hành với mục đích giải thích việc áp dụng các biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại hàng hóa theo quy định của Điều III và Điều XI GATT 1994. Nên trong quá trình xem xét, theo yêu cầu của bên nguyên đơn hoặc tùy thuộc vào tình tiết cơ quan giải quyết tranh chấp có thể dựa trên nguyên tắc “không xem xét nhiều yêu cầu đối với cùng một hành vi” (judicial economy) và bỏ qua không xem xét việc vi phạm theo Điều 2 của Hiệp định TRIMs nếu các biện pháp đó vi phạm GATT 1994; Thứ hai, phạm vi áp dụng của biện pháp TRIMs: “Chỉ áp dụng đối các biện pháp đầu tƣ liên quan tới thƣơng mại hàng hóa”.