CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẺ EM LAO ĐỘNG SỚM 1. Trẻ em và trẻ em lao động sớm 1. Một số khái niệm Ngay từ xa xưa lao động trẻ em đã tồn tại dưới dạng này hay dạng khác, số người ở độ tuổi trẻ em ở các nước nói chung và ở Việt Nam nói riêng phải đi làm cho bản thân và cho sự sống của gia đình.
Các em thường phải sống và làm việc trong các điều kiện thiếu an toàn và luôn bị những hiểm nguy rình rập. * Khái niệm trẻ em - Căn cứ vào những điều kiện, đặc điểm con người Việt Nam, Luật Bảo vệ chăm sóc, giáo dục trẻ em thì: “ Trẻ em là những công dân Việt Nam dưới 16 tuổi”. - Theo điều một Công ước Quốc tế về quyền trẻ em thì trẻ em là “người dưới 18 tuổi trừ khi pháp luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn”. Như vậy, Công ước Quốc tế về quyền trẻ em đã chia sự phát triển của con người ra làm hai giai đoạn: giai đoạn chưa thành niên và giai đoạn thành niên.
* Một số khái niệm liên quan - Công ước Quốc tế về quyền trẻ em không đưa ra những định nghĩa cụ thể về trẻ em lao động sớm song theo logic từ các tài liệu cụ thể của Liên Hợp quốc và tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì có thể hiểu: “Lao động trẻ em là người còn ở lứa tuổi trẻ em đã phải đi làm cho bản thân và cho sự sống của gia đỡnh”1. - Trẻ em lao động sớm: Là những trẻ em (dưới 16 tuổi theo Pháp luật Việt Nam) tham gia hoạt động lao động trên thị trường lao động, có quan hệ lao động hay không tham gia quan hệ lao động nhưng đều nhằm mục đích tạo 1 Nguồn: Công ước quốc tế về quyền trẻ em Sinh viên: Đặng Thế Thật 3 Khoa: Khoa học Quản lý thu nhập nuôi sống bản thân và gia đình đó là những trẻ em phải bỏ học đi làm thuê trong các cơ sở sản xuất kinh doanh thuộc các thành phần kinh tế, trong các làng nghề, những trẻ em lang thang kiếm sống ở đô thị. trẻ phải làm những công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hay những công việc ảnh hưởng đến nhân cách, cướp đi các cơ hội phát triển về thể chất, về trí lực và các nhu cầu khác của trẻ thơ…. Những tác hại của trẻ em lao động sớm - Trẻ em do phải lao động kiếm sống quá sớm đã làm giảm đi sự phát triển lành mạnh của trẻ gây trở ngại cho tương lai của chúng về sự phát triển nghề nghiệp, việc làm.
Đối với một số công việc có hại cho sức khoẻ, tâm lý của trẻ em và như vậy chắc chắn xã hội, tương lai phải gánh chịu những hậu quả không nhỏ - những chủ nhân phát triển “quố quặt” cả về thể lực và trí lực. - Còn với trẻ em khi lao động quá sức, tiếp xúc với các chất hoá học độc hại thì sẽ mang lại tác động tiêu cực vì trong quá trình đú đó tạo ra uốn cong quá trình phát triển tự nhiên làm cho thể lực, trí lực phát triển không bình thường. - Trẻ em lao động sớm góp phần làm gia tăng nạn thất nghiệp và thiếu việc làm cho người lớn. Khi trẻ em phải lao động để kiếm miếng ăn có ảnh hưởng xấu tới việc học tập của chúng, lao động trẻ em lớn lên thành lao động người lớn với trình độ thấp kém không có văn hóa, làm giảm tri thức con người - tri thức này rất cần thiết cho sự phát triển kinh tế xã hội trong tương lai.
Với những lao động đó không thể có năng suất, thu nhập cao và như vậy thực tế nghèo đói của xã không giảm mà lại tăng lên gấp bội khi số trẻ này thành người lớn. Như một vòng luẩn quẩn, đến lượt mình, trẻ em lao động sớm lại kéo dài sự nghèo đói hoặc dẫn đến sự nghèo đói tiếp theo - trẻ em lại phải lao động. Như vậy trẻ em phải kiếm sống mưu sinh dù trong hoàn cảnh, điều kiện Sinh viên: Đặng Thế Thật 4 Khoa: Khoa học Quản lý nào (làm thuê trong các thành phần kinh tế bất kỳ loại hình sản xuất kinh doanh hay dịch vụ lao động, lang thang ….) thì đều lợi bất cập hại. Lao động nhất là trong điều kiện độc hại, nguy hiểm, môi trường xấu, thời gian kéo dài (tại các khu vực khai thác, chế biến, sản xuất vật liệu xây dựng….) đều ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách và việc học tập, vui chơi của các em.
Nguyên nhân chính và những yếu tố ảnh hưởng đến trẻ em lao động sớm tại địa phương 1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của xó Liờn Sơn Liên Sơn là một trong bảy xã miền núi của huyện Kim Bảng, là nơi đất không rộng người không đông được tách ra từ xã Khả Phong cũ là nơi có đường thủy, bộ đi qua thuận lợi cho phát triển kinh tế của xã. Liên Sơn có tổng diện tích là 2.039,38 ha với dân số năm 2011 là 3.586 người, mật độ trung bình 601 người/km2. Liên Sơn là một xã thuần nụng nờn sản xuất nông nghiệp là chủ yếu, công nghiệp, dịch vụ vẫn đang ở mức thấp so với nhiều xã trong huyện.
Các ngành kinh tế chủ yếu của xã là nụng, lõm, ngư nghiệp: khai thác chế biến đá, vật liệu xây dựng, xi măng …. Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn mới của Bộ LĐTB-XH năm 2011 giảm xuống còn 9,82%, mục tiêu phấn đấu đến năm 2012 giảm xuống còn 7,56%. Về dân số và lao động: Năm 2011 tổng dân số toàn xã là 3.586 người trong đó nữ 1.829 người chiếm 51% tổng dân số. Dân số trong độ tuổi lao động là1.489 người chiếm 41,52% dân số.
Dân số từ 15 tuổi trở nên tham gia các hoạt động kinh tế là 1.789 người chiếm 49,89% dân số. Số lao động tham gia trong các ngành kinh tế như: công nghiệp, xây dựng là 1.275 người; số còn lại tham gia trong các lĩnh vực nông - lâm nghiệp. Về tình hình việc làm: Năm 2010 toàn xó đó tạo được gần 400 chỗ làm Sinh viên: Đặng Thế Thật 5 Khoa: Khoa học Quản lý việc mới và tạo việc làm thêm cho 346 lượt người. Số người thất nghiệp chung của toàn xã là 34 người chiếm 1,9 % lực lượng lao động so với năm 2009 giảm 0,4%.
Nguyên nhân thiên tai Liên Sơn là một xã miền núi có địa hình phức tạp, hệ thống sông ngòi chạy dọc theo địa bàn xó nờn thường xuyên phải chịu những hậu quả nặng nề do thiên tai gây ra. Trung bình mỗi năm có tới 2-3 trận bão kéo theo là mưa đá, lũ lụt, hạn hán. đã ảnh hưởng nghiêm trọng tới mùa màng dẫn tới nhiều gia đình lâm vào cảnh thiếu, đói. Đây là một trong những nguyên nhân làm tăng số lượng trẻ em lao động sớm hàng năm của xã.
Các yếu tố xã hội - Sự gia tăng dân số (mỗi năm dân số xó Liờn Sơn tăng khoảng 55 người), tình trạng di dân tự do ở trong đồi núi cũng là một nguyên nhân làm tăng trẻ em lao động sớm. - Quá trình đô thị hoá và công nghiệp hoá của đất nước tạo ra sự mất cân bằng về nguồn việc làm và mức sống giữa thành thị và nông thôn đã tạo sức hút mạnh mẽ trẻ em trong các gia đình khó khăn về kinh tế ra đô thị hay khu công nghiệp kiếm việc và trở thành trẻ em lao động sớm. Do khó khăn về kinh tế đi đôi với sự phát triển không đồng đều giữa khu vực nông thôn và thành thị; do sự chênh lệch về mức sống và thu nhập, những gia đình đông con. là nguyên nhân dẫn đến trẻ em lang thang, trẻ em lao động sớm.
Yếu tố từ bản thân trẻ em Nguyên nhân chủ quan thuộc về chính bản thân trẻ em là bỏ học, không chịu được khó khăn, mong muốn có cuộc sống đổi thay, nhạy bén với môi trường sống, chạy theo thị hiếu, theo bạn bè … Sự lôi cuốn của bạn bè cùng lứa tuổi có tác động mạnh mẽ tới trẻ, một số em muốn khẳng định vai trò của bản thân trong việc tự kiếm sống. Nguyên nhân này mặc dù ít được bộc lộ Sinh viên: Đặng Thế Thật 6 Khoa: Khoa học Quản lý ra bên ngoài nhưng lại là nguyên nhân chủ đạo vì đa phần các em tự quyết định tham gia lao động và lựa chọn cho mình một hình thức lao động riêng. Nguyên nhân chủ quan thuộc về chính bản thõn cỏc em không thích học, không chịu được cuộc sống khó khăn của gia đình, mong muốn một cuộc sống thay đổi, chạy theo thị hiếu, theo bạn bè, các em tự quyết định đi lang thang kiếm sống và tự lựa chọn cho mình một cuộc sống riêng. Yếu tố về phía chủ sử dụng lao động Do lao động trẻ em còn thơ ngây không hiểu biết chính sách, dè dặt trong đấu tranh: dễ sai khiến, chấp nhận giá nhân công thấp và chỉ cần đáp ứng cho một số những đòi hỏi giản đơn nên chủ sử dụng lao động thích sử dụng lao động trẻ em hơn.
Vì vậy, với những công việc giản đơn, chủ sử dụng lao động chỉ cần sử dụng lao động trẻ em chứ không muốn thuê lao động người lớn. Đây cũng là một nguyên nhân khiến cho lực lượng lao động trẻ em có xu hướng gia tăng. Hệ thống luật pháp Hệ thống luật pháp quy định về độ tuổi trẻ em được phép tham gia quan hệ lao động và quy định đối với chủ sử dụng lao động tuy đã được ban hành nhưng thiếu các quy định chặt chẽ về cơ chế kiểm tra, kiểm soát, xử lý những hành vi vi phạm một cách nghiêm túc có thể được xem như là một nguyên nhân dẫn đến việc sử dụng vô tổ chức trẻ em lao động sớm nhất là ở khu vực ít bị kiểm tra, kiểm soát như bói đỏ của tư nhân, các hàng quán nhỏ. Như vậy, chế tài đối với các chủ sử dụng lao động trẻ em cũng là yếu tố ảnh hưởng, là nguyên nhân dẫn tới tình trạng trẻ em lao động sớm ở các địa phương.
Yếu tố từ phía gia đình Do sự cư xử thô bạo, hắt hủi con cái của các bậc cha mẹ làm cho chúng sợ hãi, xa lánh cha mẹ, bỏ nhà chốn đi theo bạn bè. Đồng thời cũng do nhận Sinh viên: Đặng Thế Thật 7 Khoa: Khoa học Quản lý thức và trách nhiệm của gia đình còn hạn chế, nhiều bậc cha mẹ mong muốn con cái đi làm để kiếm sống giúp gia đình cú thờm thu nhập.