CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC 1. Khái quát về cơ quan hành chính nhà nước 1. Khái niệm cơ quan hành chính nhà nước[1] Cơ quan hành chính Nhà nước là một bộ phận cấu thành của bộ máy Nhà nước được thành lập ra để thực hiện chức năng quản lý điều hành mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. CQHCNN được cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập, hoạt động trên cơ sở pháp luật, nên luật điều chỉnh các hoạt động của CQHCNN đó là những luật công.
Các CQHCNN thực hiện các công việc trên cơ sở chấp hành các nhiệm vụ được giao, các chỉ đạo theo chủ trương kế hoạch của Nhà nước. Các cơ quan này có thể trực tiếp hoặc gián tiếp trực thuộc cơ quan quyền lực của Nhà nước, chịu sự lãnh đạo, giám sát, kiểm tra của các cơ quan quyền lực Nhà nước, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước cơ quan quyền lực đó. CQHCNN hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận và hoạt động vì mục đích chung phục vụ cho lợi ích cộng đồng. Đặc điểm cơ quan hành chính nhà nước CQHCNN mang đầy đủ các đặc điểm chung của các cơ quan nhà nước, đó là:[1] - Được sử dụng quyền lực nhà nước, có quyền nhân danh nhà nước khi tham gia vào các quan hệ pháp luật và hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được tổ chức và hoạt động trên nguyên tắc tập trung dân chủ.
- Cơ cấu tổ chức phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định. - Có quyền ban hành các quyết định hành chính thể hiện dưới hình thức là các văn bản pháp quy và các văn bản cá biệt; được thành lập theo quy định của Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh hoặc theo quyết định của CQHCNN cấp trên. 5 - Nguồn nhân sự chính trong CQHCNN là đội ngũ cán bộ, công chức được hình thành từ tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc bầu cử theo quy định của Pháp lệnh cán bộ, công chức. Ngoài những đặc điểm chung nói trên, CQHCNN còn có những đặc điểm riêng như:[15] - Là cơ quan có chức năng quản lý hành chính nhà nước, thực hiện hoạt động chấp hành - điều hành trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Hoạt động mang tính thường xuyên, liên tục và tương đối ổn định, là cầu nối đưa đường lối, chính sách pháp luật vào cuộc sống. - Thẩm quyền của các CQHCNN chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động chấp hành- điều hành; được pháp luật quy định trên cơ sở lãnh thổ, ngành hoặc lĩnh vực chuyên môn mang tính tổng hợp. Các CQHCNN đều trực tiếp hoặc gián tiếp phụ thuộc vào cơ quan quyền lực nhà nước, chịu sự lãnh đạo, giám sát, kiểm tra của các cơ quan quyền lực nhà nước cấp tương ứng và chịu trách nhiệm báo cáo trước cơ quan đó. - Hệ thống cơ quan có mối liên hệ chặt chẽ, thống nhất và có quyền thành lập ra các cơ quan chuyên môn để giúp cho CQHCNN hoàn thành nhiệm vụ.
CQHCNN có chức năng quản lý nhà nước dưới hai hình thức là ban hành các văn bản quy phạm và văn bản cá biệt trên cơ sở Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh và các văn bản của các CQHCNN cấp trên nhằm chấp hành, thực hiện các văn bản đó. Mặt khác trực tiếp chỉ đạo, điều hành, kiểm tra,. hoạt động của các CQHCNN dưới quyền và các đơn vị cơ sở trực thuộc của mình. Tóm lại, CQHCNN là bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước, trực thuộc cơ quan quyền lực nhà nước một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, trong phạm vi thẩm quyền của mình thực hiện hoạt động chấp hành, điều hành và tham gia chính yếu vào hoạt động quản lý nhà nước, có cơ cấu tổ chức và phạm vi theo luật định.
Phân loại cơ quan hành chính nhà nước[1] Hiện nay, có nhiều cách phân loại CQHCNN tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu: - Phân loại theo lãnh thổ: Căn cứ vào tác động theo quy mô lãnh thổ để phân chia. Đó là hệ thống cơ quan hành chính trung ương, hoạt động trên quy mô cả nước và hệ thống các cơ quan hành chính hoạt động trên từng địa bàn lãnh thổ- hệ thống cơ quan nhà nước ở địa phương. - Phân loại theo thẩm quyền: Đó là hệ thống các CQHCNN có thẩm quyền chung, quản lý hoạt động trong tất cả các lĩnh vực trên lãnh thổ nhất định và hệ thống các CQHCNN có thẩm quyền riêng. - Phân loại theo hình thức thành lập: Mỗi CQHCNN được thành lập theo những căn cứ pháp lý khác nhau, do đó có những quyền hạn cũng như quy mô khác nhau.
Hệ thống các CQHCNN thành lập theo quy định của Hiến pháp (Chính phủ, Bộ, Ủy ban nhân dân); cũng có những CQHCNN được thành lập theo quy định của Luật như cơ quan thuộc Chính phủ, Sở, Ban, Ngành; cũng có những cơ quan được thành lập theo văn bản pháp quy. - Phân loại theo tính chất hoạt động: Gồm các cơ quan quản lý nhà nước (các cơ quan lập pháp, CQHCNN và cơ quan tư pháp) và các đơn vị sự nghiệp có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các dịch vụ công cho xã hội (giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, khoa học công nghệ, sự nghiệp kinh tế, …); các tổ chức xã hội (tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức chính trị xã hội nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, …). - Phân loại theo nguồn tài chính được sử dụng: Tất cả các cơ quan quản lý hành chính dựa vào ngân sách nhà nước, nhưng nguồn tài chính được phân bổ trực tiếp từ Bộ Tài chính hoặc cũng có thể được phân bổ qua CQHCNN cấp trên. Đó là những CQHCNN trong cùng một ngành theo hệ thống dọc được thống nhất tổ chức thành các đơn vị dự toán các cấp: Đơn vị dự toán cấp 1, đơn vị dự toán cấp 2 và đơn vị dự toán cấp 3 hoặc là những CQHCNN được phê chuẩn ngân sách trực tiếp từ Quốc hội.
Những vấn đề cơ bản về quản lý tài chính tại các cơ quan hành chính nhà nước 1. Sự cần thiết phải tăng cường công tác quản lý tài chính tại các cơ quan hành chính nhà nước Nguồn kinh phí để duy trì hoạt động của các CQHCNN chủ yếu là từ NSNN cấp. Ngoài ra, một số CQHCNN do tính đặc thù còn được phép thu và để lại sử dụng một số khoản thu phí, lệ phí, thu khác hoặc được giao khoán một số chi phí hoạt động chuyên môn nếu quản lý tiết kiệm được bổ sung nguồn kinh phí. Để duy trì các hoạt động cho sự tồn tại và phát triển của các CQHCNN đòi hỏi phải có nguồn tài chính đảm bảo.
Trong khi đó, hoạt động của các cơ quan, đơn vị này thực hiện mục đích phục vụ lợi ích công cho xã hội, nguồn kinh phí hoạt động vẫn chủ yếu do Nhà nước cấp. Bên cạnh đó, với chức năng nhiệm vụ và yêu cầu ngày càng cao trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay, đặt ra cho các CQHCNN phải thường xuyên và tăng cường công tác quản lý tài chính: Thứ nhất: Quản lý chi NSNN là yêu cầu bắt buộc nhằm đảm bảo các khoản chi NSNN được thực hiện tiết kiệm, hợp lý theo đúng chính sách, chế độ, phục vụ tốt cho việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong từng giai đoạn. Đồng thời là điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động, tránh tình trạng lãng phí, thất thoát trong bố trí và sử dụng ngân sách, thực hiện công khai, minh bạch NSNN theo đúng quy định. Thứ hai: Quản lý tài chính của CQHCNN có vai trò cân đối giữa việc hình thành, tạo lập và sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm đáp ứng các yêu cầu hoạt động (các khoản chi) của cơ quan đó.
Quản lý tài chính hiệu quả sẽ luôn góp phần quan trọng đảm bảo nguồn tài chính cần thiết để các CQHCNN thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao theo đúng đường lối, chính sách, chế độ của Nhà nước, đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác của mỗi cán bộ, công chức. 8 Thứ ba: Quản lý tài chính đối với các CQHCNN góp phần tuân thủ hành lang pháp lý đối với quá trình tạo lập và sử dụng nguồn tài chính; nó được xây dựng trên quan điểm thống nhất và hợp lý, từ việc xây dựng các định mức, tiêu chuẩn, lập kế hoạch đến các quy định về cấp phát, kiểm tra, kiểm soát quá trình chi tiêu tài chính, nhằm đạt được mục tiêu của kinh tế vĩ mô. Khái niệm, đặc điểm quản lý tài chính tại các cơ quan hành chính nhà nước 1. Khái niệm quản lý tài chính trong các cơ quan hành chính nhà nước Quản lý tài chính trong các CQHCNN là quá trình áp dụng các công cụ và phương pháp quản lý nhằm tạo lập và sử dụng các quỹ tài chính trong các CQHCNN để đạt những mục tiêu đã định.[1] Nhà nước ban hành các chính sách, chế độ tài chính đối với các CQHCNN và chỉ đạo, điều hành việc tổ chức thực thi các chính sách đó cũng như kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chính sách đề ra nhằm đạt hiệu quả kinh tế - xã hội đặt ra.
Để quản lý tài chính trong các CQHCNN, các cơ quan, đơn vị sử dụng nhiều phương pháp cũng như nhiều công cụ quản lý khác nhau, nhưng mục đích hướng đến của quản lý tài chính trong các CQHCNN nhằm đảm bảo: - Các khoản chi tiêu trong CQHCNN tiết kiệm, hiệu quả; tuân theo chế độ, định mức do Nhà nước ban hành và bảo đảm cung ứng dịch vụ công ngày càng đảm bảo chất lượng. - Nguồn kinh phí hoạt động, các khoản thu - chi của CQHCNN phải phù hợp với việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội của đất nước trong từng thời kỳ. Đồng thời, bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch, tạo điều kiện cho công tác kiểm tra, giám sát về các quyết định thu, chi. Đặc điểm quản lý tài chính trong các cơ quan hành chính nhà nước[15] - Nhà nước ban hành hệ thống các nguyên tắc, luật pháp, chính sách, chế độ về quản lý tài chính và mối quan hệ tài chính giữa các đơn vị dự toán các cấp với cơ quan chủ quản và cơ quan quản lý nhà nước.
Đồng thời đảm bảo cung cấp các nguồn tài chính cần thiết, kịp thời cho các CQHCNN để thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao một cách liên tục.