lời mở đầu của Công ước Liên hợp Quốc về quyền trẻ em khẳng định: Gia đình với tư cách là nhóm xã hội cơ bản và môi trường tự nhiên cho sự phát triển và hạnh phúc của mọi thành viên, nhất là trẻ em, cần có sự bảo vệ và giúp đỡ cần thiết để có thể đảm đương được đầy đủ trách nhiệm của mình trong cộng đồng. Công nhận rằng, để phát triển đầy đủ và hài hòa nhân cách của mình, trẻ em cần được trưởng thành trong môi trường gia đình, trong bầu không khí hạnh phúc, yêu thương và thông cảm [14]. Khi cha mẹ ly hôn, sự chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục ấy sẽ bị thiếu hụt con của những gia đình có cha mẹ ly hôn phải chịu thiệt thòi hơn rất nhiều so với những đứa trẻ cùng trang lứa nên các quyền trẻ em của con càng dễ bị xâm hại. Chính vì vậy những đối tượng này càng cần được sự quan tâm, bảo vệ của Đảng, Nhà nước và xã hội.
20 z Không chỉ trẻ chưa thành niên mà những đứa con đã thành niên bị tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có sức lao động và không có tài sản để tự nuôi sống bản thân, họ đã thiệt thòi hơn những người bình thường. Vậy mà họ còn có cha mẹ ly hôn thì hoàn cảnh càng khó khăn hơn do đó họ cũng cần được Nhà nước và xã hội bảo vệ. Mặt khác, khi cha mẹ ly hôn, việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con có sự thay đổi - bên cha hoặc mẹ sẽ không có quyền trực tiếp nuôi dưỡng con nên cần sự điều chỉnh của pháp luật để bảo vệ các quyền cơ bản của con. Khi cha mẹ ly hôn, trẻ thiếu đi sự giáo dục đầy đủ của cả cha và mẹ nên dễ có nguy cơ rơi vào các tệ nạn xã hội hoặc thực hiện các hành vi phạm tội do sự khủng hoảng tâm lý.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã thống kê con số 71% trẻ vị thành niên phạm pháp là do không được quan tâm chăm sóc đúng mực. Một nghiên cứu của Bộ Công an chỉ ra nguyên nhân phạm tội của trẻ vị thành niên xuất phát từ gia đình: 8% trẻ phạm tội có bố mẹ ly hôn, 28% phàn nàn bố mẹ không đáp ứng nhu cầu cơ bản của các em, 49% phàn nàn về cách đối xử của bố mẹ [19]. Vì vậy, việc quy định ràng buộc trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục của cả cha và mẹ đối với con là cần thiết để bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ đó. Khi cha mẹ ly hôn, cuộc sống của trẻ sẽ bị xáo trộn, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con sẽ đảm bảo sự thăng bằng, ổn định nhất có thể cho trẻ về tâm lý, các điều kiện sống… Vì vậy, pháp luật cần quy định rõ ràng, cụ thể quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn và cách thức thực hiện các quyền đó Từ những lập luận nêu trên cho thấy, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn vì vậy trở nên hết sức cần thiết đặc biệt trong xã hội ngày nay, khi mà tệ nạn ngày càng nhiều và tình hình ly hôn đang diễn biến gia tăng.
Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn Con chưa thành niên, con đã thành niên tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản nuôi sống bản thân vốn đã cần được bảo vệ nhưng việc bảo vệ ấy càng có ý nghĩa hơn khi chúng phải sống trong hoàn cảnh có cha mẹ ly hôn. Thứ nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn đòi hỏi tinh thần trách nhiệm của cha mẹ trong việc giáo dục, chăm sóc, nuôi dưỡng con sau khi ly hôn cao hơn. Cha mẹ là người sinh thành ra các con, cho con sự sống cũng là người có trách nhiệm nuôi dưỡng con. Dù cuộc sống khó khăn hay đầy đủ, cha mẹ có hạnh phúc hay không thể sống chung với nhau thì cũng không được chối bỏ trách nhiệm của mình.
Tuy nhiên, khi mục đích của hôn nhân không đạt được, vợ chồng kết tội cho nhau về sự tan vỡ của gia đình thì những kết quả của tình yêu đã chết đó cũng rất dễ rơi vào tình trạng bị bỏ rơi hoặc chỉ nhận được một nửa sự yêu thương. Vì vậy, để bảo vệ quyền lợi cho trẻ pháp luật đã quy định nuôi con không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ của cha mẹ. Nuôi con là một nghĩa vụ luật định nhằm ràng buộc ý thức trách nhiệm của người làm cha, mẹ, đặc biệt là khi họ đã ly hôn. Đó cũng là cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi cho con khi người làm cha mẹ không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình.
Thứ hai, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là đảm bảo cho tương lai của trẻ cũng là đảm bảo an ninh xã hội. "Tương lai bắt đầu từ ngày hôm nay", các trẻ em chính là đại diện cho tương lai, là nhân tố quyết định sự phát triển của xã hội trong tương lai. Bảo vệ trẻ em luôn được xã hội quan tâm, nhất là trong giai đoạn hiện nay. Cả xã hội luôn cố gắng tạo điều kiện cho trẻ em được phát triển một cách toàn diện.
Nhà nước đã đưa ra rất nhiều chủ trương, chính sách và nâng lên 22 z thành luật. Rất nhiều quyền lợi của trẻ được pháp luật bảo vệ như quyền được cha mẹ chăm sóc, nuôi dưỡng, được học hành, được vui chơi và phát triển toàn diện… Trẻ em có cha mẹ ly hôn có hoàn cảnh đặc biệt hơn những đứa trẻ khác nhưng không vì thế mà vị trí, vai trò của chúng với tương lai bị thay đổi. Chính vì vậy việc quan tâm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chúng càng có giá trị đối với việc bảo vệ và phát triển tương lai của đất nước. Hơn nữa, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn đặc biệt là quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đầy đủ sẽ hạn chế được số lượng trẻ em rơi vào các tệ nạn xã hội, thực hiện các hành vi phạm pháp, do đó góp phần đảm bảo an ninh, trật tự xã hội.
Thứ ba, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là thể hiện tính công bằng, dân chủ, nhân đạo của pháp luật xã hội chủ nghĩa. Khi có đủ căn cứ để ly hôn, việc duy trì một cuộc hôn nhân đã chết chỉ làm cho tình trạng gia đình càng trầm trọng thêm, và tất nhiên sẽ ảnh hưởng xấu đến con cái thì việc ly hôn của cha mẹ ở một khía cạnh nào đó cũng tốt hơn cho những đứa con. Quy định về giao con cho ai nuôi cũng thể hiện tính nhân đạo của pháp luật. Việc giao con cho ai nuôi là vì lợi ích của con chứ không phải dựa vào lỗi của cha mẹ.
Khi cha mẹ ly hôn, các con dễ rơi vào những tình huống xấu, bị xâm hại về thể chất và tinh thần. Vì vậy việc quan tâm, bảo vệ quyền của trẻ em có cha mẹ ly hôn là thể hiện bản chất nhân đạo của Nhà nước, thể hiện sự tiến bộ trong pháp luật bảo vệ quyền trẻ em. Không chỉ trẻ em mà người đã thành niên bị tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình cũng thuộc đối tượng được pháp luật bảo vệ khi cha mẹ ly hôn vừa thể hiện tính công bằng vừa thể hiện tính nhân đạo của pháp luật nước nhà. CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ ĐẶC ĐIỂM VIỆC BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN 1.
Cơ sở pháp lý của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn có nội dung xuất phát từ quyền con người hay cụ thể hơn là quyền cơ bản của trẻ em được cộng đồng quốc tế ghi nhận trong các văn bản pháp luật quốc tế và của từng quốc gia. Trong phạm vi quốc tế, nhân loại đã nỗ lực lớn để bảo vệ quyền lợi cho trẻ em bằng hàng loạt những hoạt động cụ thể. Công ước Liên hợp Quốc về quyền trẻ em (Công ước) thông qua ngày 20/11/1989 đã đề cập một cách toàn diện về mặt pháp lý quyền của trẻ em theo hướng tiến bộ, đảm bảo các quyền cơ bản của trẻ em được thực hiện. Ngay sau được thông qua, ngày 20/02/1990, Việt Nam chính thức phê chuẩn Công ước này.
Theo Điều 1 Công ước: "Trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn" [14]. Như vậy theo quy định của Công ước trẻ em là người chưa thành niên. Công ước đã đưa ra những nguyên tắc bảo vệ trẻ em như "đảm bảo cho trẻ em được bảo vệ khỏi mọi hình thức phân biệt đối xử" [14, Điều 22] hay "trong mọi hoạt động đối với trẻ em, dù của cơ quan phúc lợi xã hội của nhà nước hay của tư nhân, tòa án, nhà chức trách hành chính hay cơ quan lập pháp, những lợi ích tốt nhất của trẻ em phải là mối quan tâm hàng đầu" [14]. Tại Điều 7 Công ước, bên cạnh việc công nhận trẻ em sinh ra có quyền khai sinh, có họ tên, có quốc tịch, còn công nhận trong chừng mực có thể trẻ em có quyền được biết cha mẹ mình và được cha mẹ mình chăm sóc.
Cũng theo Công ước, trẻ em không bị buộc cách ly cha mẹ trừ trường hợp luật định và vì lợi ích của chính đứa trẻ, nếu phải cách ly thì sự cách ly đó phải do nhà chức trách có thẩm quyền quyết định. Công ước cũng quy định, quyền của trẻ em bị buộc phải cách ly 24 z khỏi cha, mẹ vẫn được duy trì quan hệ riêng tư và được tiếp xúc trực tiếp với cha mẹ. Điều 12 Công ước còn ghi nhận quyền của trẻ em được tự do thể hiện quan điểm về các vấn đề có liên quan đến trẻ em. Ngoài Công ước Liên hợp Quốc về quyền trẻ em còn có Công ước Lahay số 33 ngày 29/5/1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế.
Ngày 18/7/2011, Chủ tịch nước đã ký Quyết định số 1103/2011/QĐ-CTN về việc phê chuẩn Công ước Lahay số 33.