Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ CHỢ NỔI CÁI RĂNG 1. Các khái niệm: * Khái niệm chợ Cho đến nay, chợ là một khái niệm được nhiều học giả nghiên cứu đưa ra các quan niệm khác nhau. Dưới đây, chúng tôi đưa ra một vài định nghĩa tiêu biểu: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam “Chợ (kinh tế) là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu các hàng hóa, dịch vụ, vốn là nơi tập trung hoạt động mua bán hàng hóa giữa người sản xuất, người buôn bán, người tiêu dùng” [65, tr. Trong định nghĩa của Hoàng Phê “Chợ là nơi công cộng để đông người đến mua và bán trong những buổi, ngày nhất định” [44, tr.
Khái niệm chợ còn có một khái niệm nữa, đó là “Chợ là mạng lưới thương nghiệp hình thành và phát triển cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội”. Còn theo quan điểm của Lê Thị Mai, “Chợ là một loại hình hoạt động thị trường, xuất hiện từ xa xưa cho đến nay ở khắp nơi trên thế giới. Chợ là nơi người mua, người bán gặp gỡ, trao đổi, mua bán hàng hóa, dịch vụ do phương thức tổ chức sản xuất và nhu cầu xã hội quy định” [35, tr. Các quan niệm trên cho thấy, tính chất chung của chợ là một loại hình thương nghiệp, có tính truyền thống và là một bộ phận của kinh tế thị trường.
Đây là nơi tập trung các hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ phong phú của các thành phần kinh tế mà đa phần là kinh tế cá thể với các mặt hàng tiêu dùng hàng ngày là chủ yếu. Có thể hiểu đơn giản hơn, chợ là một địa điểm công cộng để mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ của dân cư mà ở đó bất kỳ ai có nhu cầu cũng đều có thể đến để mua, bán hoặc trao đổi hàng hóa với nhau [PL7, h 1-2-3]. 17 Như vậy từ những khái niệm trên người viết cho rằng, chợ là nơi trao đổi mua bán hàng hóa gồm hai thành phần chủ lực là bên bán và bên mua. Tùy từng vùng, từng khu vực mà có những nét đặc trưng văn hóa riêng, phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên sẽ có các loại hình chợ khác nhau.
Mặt khác, chợ còn là biểu hiện của sự sung túc hay nghèo nàn của một địa phương. * Khái niệm chợ nổi Trong công trình Văn hoá người Việt ở miền Tây Nam Bộ, Trần Ngọc Thêm cho rằng, “Môi trường tự nhiên, xã hội đặc thù của Tây Nam Bộ đã sản sinh ra nghề thương hồ và cũng chính nghề thương hồ sản sinh ra chợ nổi – một sản phẩm văn hoá kinh doanh độc đáo của Tây Nam Bộ… Chợ nổi là chợ mà mọi hoạt động, di chuyển và giao dịch mua bán đều diễn ra trên mặt sông với phương tiện là các ghe xuồng”. Đặng Thị Hạnh cho rằng, “Chính sản lượng cây ăn trái, hoa màu ở ĐBSCL phong phú, có quanh năm, đã dẫn đến nhu cầu trao đổi, mua bán giữa nhà vườn, thương lái và thị trường. Đó cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc mua bán ngay trên mặt sông.
Một điều dễ nhận thấy là hầu hết các chợ nổi đều nằm gần các vườn cây ăn trái lớn, như một quy luật tất yếu của cung – cầu”. Còn tác giả Nhâm Hùng định nghĩa, “Chợ nổi là kiểu cách nhóm chợ trên sông. Người mua kẻ bán đều giao thương trên ghe, xuồng, tàu, bè trong một khoảng thời gian nhất định. Trên chợ nổi có đầy đủ chủng loại hàng hóa và dịch vụ, nhưng chủ lực là nông sản”.
Rõ ràng, chợ nổi từ bao đời đã gắn liền với vùng sông nước phương Nam, các hoạt động thường nhật như mua bán, trao đổi cũng giống với những ngôi chợ truyền thống khác của Việt Nam. Nhưng nó lại mang bản sắc, rất riêng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long đó chính là họp chợ trên sông. Điều này khẳng định tinh thần năng động và sức sáng tạo tuyệt vời của người xưa để phù hợp với môi trường sông nước và 18 cách giao thương trong thương mại thuận tiện nhất [PL7, h 4-5-6]. * So sánh chợ nổi và chợ - Những nét tương đồng Chợ và chợ nổi đều là nơi diễn ra sự trao đổi, mua bán hàng hóa lẫn nhau, có hai thành phần: người mua và người bán.
Nhìn chung, khi đi sâu vào phân tích vấn đề chúng ta sẽ thấy rõ những nét được xem là tương đồng này. Chợ và chợ nổi không chỉ dừng lại ở khía cạnh trao đổi hàng hóa mà còn phản ánh các quan hệ ứng xử, giao tiếp, nhằm đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của người dân. Như một lẽ hoàn toàn tự nhiên trong quá trình trao đổi mua bán và thích nghi có sáng tạo từ truyền thống, chợ và chợ nổi với tính chất mua bán, trao đổi hàng hóa luôn gắn bó với nhau từ bao đời nay. Đi ra chợ bán và mua một món hàng nào đó là một nhu cầu không thể thiếu được của mỗi người dân.
Hai loại hình chợ, đã đóng vai trò rất quan trọng trong suốt quá trình lịch sử, đó là đảm nhận cung ứng và phân phối sản phẩm để đáp ứng nhu cầu sinh sống cho con người. Do đó, mỗi nền văn hóa khác nhau thì sẽ có thói quen mua bán, ứng xử ở chợ khác nhau, và văn hóa chợ và chợ nổi là một đặc trưng của đời sống văn hóa người dân vùng đó. Thuyết sinh thái học văn hóa đã chỉ rõ quan điểm này. Ngoài ra, chợ và chợ nổi còn đảm nhận vai trò là trung gian giữa người sản xuất và người tiêu dùng.
“Nói đến chợ và chợ nổi là nói đến kinh tế hàng hóa, nói đến hình thức giao thương phổ biến xưa nay trên thế giới. Từ những tụ điểm trao đổi, mua bán sản vật đơn giản từ thời cổ đại cho đến những siêu thị tổ chức cung cấp hàng hóa bằng một dây chuyền công nghệ hiện đại đáp ứng mọi nhu cầu đa dạng của con người trong xã hội ngày nay; từ chợ làng ở nông thôn, chợ vùng cao, ở các vùng dân tộc miền núi cho tới chợ hẻm phố, chợ đầu mối, chợ trung tâm ở các vùng thị tứ, chợ nổi …tất cả đều mang tính chất chung như vậy” [21, tr. Tuy nhiên, ngoài vai trò là nơi giao thương phổ biến, chợ và chợ nổi còn đóng nhiều vai trò khác nhau trong đời sống của con người. Hai loại hình này, không chỉ 19 thỏa mãn nhu cầu mua bán, trao đổi của người dân mà còn thỏa mãn cả nhu cầu về văn hóa tinh thần.
Thậm chí ở nhiều vùng nông thôn làng xã, chợ và chợ nổi còn là địa điểm diễn ra các sinh hoạt văn hóa của người dân. Chẳng hạn như một vài chợ miền Tây Nam Bộ, xen lẫn với những hoạt động mua bán là những hoạt động của những gánh hát, những gánh xiếc, sơn đông mãi võ bán thuốc cao đơn hoàn tán, những nhóm tập trung biểu diễn Đờn ca tài tử… và cả không gian chợ nổi đã tạo nên một nét đặc trưng đậm chất Nam Bộ và cũng chỉ có ở nơi đây. Chợ và chợ nổi trên thực tế còn gắn bó, bổ sung cho sự tồn tại của nhau. - Những nét khác biệt: Hai loại hình chợ này có những nét khác biệt cơ bản sau: Chợ nổi Chợ Hình thức mua bán: mọi hoạt động, di chuyển Hình thức mua bán: mọi hoạt động, và giao dịch mua bán đều diễn ra trên mặt di chuyển và giao dịch mua bán đều sông với phương tiện là các ghe xuồng.
diễn ra trên bờ, bằng nhiều phương tiện di chuyển. Mang tính tự phát, không phải đóng thuế, thu Có ban quản lý chợ, phải đóng thuế tiền bến bãi nhưng hiện nay có ban quản lý nhà nước và đóng thuế. Tùy vào cách thức hoạt động của mỗi nơi mà mang tính tự phát hoặc có sự quản lý. Không phải nơi nào cũng có chợ nổi (các Ở bất cứ địa phương nào cũng có yếu tố hình thành chợ nổi) chợ Phương thức mua bán, trao đổi: Cách thức Phương thức mua bán, trao đổi: rao hàng là cây bẹo (hiện tại cả cây bẹo và Cách thức rao hàng là bảng hiệu đôi bảng hiệu điện tử).
Phương thức giao thương khi rao bằng giọng điệu. Phương cũng theo kiểu truyền thống tính bằng: giạ, thức giao thương cũng theo kiểu ký lô, lường bằng lít( lon, chai), đếm bằng truyền thống tính bằng: giạ, ký lô, 20 thiên, trăm, chục, có lúc tính bằng rổ, càn lường bằng lít( lon, chai), đếm bằng xé… sáng tạo ra cách bán mớ, bán mão cả thiên, trăm, chục, có lúc tính bằng khối, cả ghe hàng. rổ, càn xé… Trao đổi mua bán: không thành văn, đa phần Trao đổi mua bán: thành văn, đa không có giấy tờ hợp đồng khi giao dịch mua phần có giấy tờ hợp đồng khi giao bán. Mặt hàng chủ đạo là các loại nông sản, trái Bán tất cả các mặt hàng.
Có nhiều cây, rau củ quả các loại, quà lưu niệm, ẩm dịch vụ nhưng không có dịch vụ đò thực phục vụ du khách. Dịch vụ chợ nổi: đò ngang, trạm xăng nổi. ngang, ghe bán đồ ăn, thức uống, trạm xăng dầu nổi, tiệm may nổi, dịch vụ du thuyền, xưởng xửa máy nổi… đây là các hoạt động hỗ trợ, cung ứng cho nhu cầu dịch chuyển, sinh hoạt của cư dân chợ nổi. Qua bảng so sánh trên, tác giả có thể nhận định rằng, tùy theo các vùng, miền khác nhau trên khắp đất nước, mỗi ngôi chợ có màu sắc, đặc điểm riêng, nói lên nét độc đáo của văn hóa chợ Việt Nam.
Hơn hết, một lần nữa cho thấy chợ nổi là một hình thức họp chợ không phải ở đâu cũng có thể hoạt động, nó đòi hỏi một không gian riêng để hình thành và phát triển, một thời gian phù hợp để hoạt động, một cách thức tổ chức xã hội hợp lý và một mục đích để phục vụ. Tất cả nói lên, nét sinh hoạt văn hóa đặt trưng của vùng sông nước nơi đây. Chợ nổi Cái Răng, là một thành tố trong văn hoá vùng sông nước, nó sẽ có một giá trị không nhỏ trong phát triển kinh tế, văn hóa xã hội và du lịch của vùng. 21 * Khái niệm bảo tồn Theo từ điển tiếng Việt, “Bảo tồn là giữ lại không để cho mất đi.
Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó, bảo tồn là không để mai một không để thay đổi, biến hóa” [66, tr.