CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC BẢO HỘ SÁNG CHẾ TRONG LĨNH VỰC DƯỢC PHẨM 1. Những vấn đề cơ bản của việc bảo hộ sở hữu trí tuệ đối với sáng chế Sáng chế và bằng độc quyền sáng chế (Patent) là hai thuật ngữ khác nhau. Sáng chế là giải pháp kỹ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải quyết một vấn đề xác định bằng việc áp dụng các quy luật tự nhiên.
Sáng chế chỉ được cấp patent khi nó hội tụ đủ 3 điều kiện: tính mới (trên phạm vi thế giới), trình độ sáng tạo và có khả năng áp dụng công nghiệp. Tiêu chuẩn quốc tế đối với sáng chế được quy định tại điều 27.1 của Hiệp định TRIPS: “Patent phải được cấp cho sáng chế bất kỳ, dù là sản phẩm hay quy trình, trong tất cả các lĩnh vực công nghệ, với điều kiện nó phải mới, có trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp”.2 Tài liệu do WIPO phát hành định nghĩa: “Patent là chứng chỉ chính thức do Nhà nước cấp cho nhà sáng chế. Chứng chỉ này cho phép nhà sáng chế có quyền ngăn chặn bất cứ ai có hành vi sao chép, sử dụng, phân phối hoặc chuyển giao sáng chế mà không được sự đồng ý của nhà sáng chế”3 Patent có vai trò là công cụ để phát triển kinh tế cũng như góp phần tạo nên sức mạnh của mỗi quốc gia, mỗi tổ chức. Phân tích tư liệu Patent dưới nhiều hình thức để nhận được nhiều loại thông tin khác nhau như: xu hướng phát triển công nghệ, xu hướng nghiên cứu của đối thủ cạnh tranh, tình trạng pháp lý của một công nghệ,… hay xem xét để đánh giá những sáng tạo, những bước tiến và sự hoàn thiện của các lĩnh vực công nghệ khác nhau, sự phát triển thị trường công nghệ trên thế giới.
Patent tạo động lực cho sự đổi mới/sáng tạo Mục đích chủ yếu của việc bảo hộ sáng chế được thể hiện như sau: - Bộc lộ hoàn toàn bản chất kỹ thuật của sáng chế, tức là phải có đầy đủ thông tin đến mức mà căn cứ vào đó người có trình độ trung bình trong cùng lĩnh vực đều có thể đọc bản mô tả này và sử dụng được sáng chế; 2 “….Patents shall be available for any inventions, whether products or processes, in all fields of technology, provided that they are new, involve an inventive step and are capable of industrial application”. Article 27 Patentable Subject Matter – TRIPS Agreement. 3 Maria de Icaza (2007), Inventions and Patents, WIPO. p20 14 Downloaded by LIEU TAI (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38557106 - Xác định rõ ràng bằng từ ngữ chính xác sáng chế mà patent được cấp cho nó, để người sử dụng sáng chế này không xâm phạm một cách vô tình.
Bản chất của việc bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế dưới hình thức Patent là dành cho các tác giả hoặc chủ sở hữu sáng chế các “Độc quyền” trong việc sử dụng thành quả cho sự sáng tạo của họ từ đó tạo động lực thúc đẩy sự sáng tạo cho toàn xã hội. Patent mang lại cho tác giả và/hoặc chủ sở hữu sáng chế mang lại cho nhà sáng chế cơ hội để có thu nhập theo ba mức. Thứ nhất, họ có cơ hội để bù đắp những chi phí của mình (phí tổn phải gánh chịu trong quá trình phát triển sáng chế thường là vốn, thời gian, trang thiết bị lao động). Thứ hai, khả năng thu lợi nhuận (một khoản lợi nhuận khả quan trên vốn đầu tư) từ việc bán các sản phẩm có mang sáng chế.
Khả năng thu được một khoản lợi nhuận này phụ thuộc vào việc sáng chế đó có thực sự làm tăng nhu cầu đối với sản phẩm hay không và liệu còn có những thay thế hoặc lựa chọn khác cho sản phẩm hoặc sáng chế đó hay không. Thứ ba, khả năng có được thu nhập từ việc chuyển giao quyền sử dụng hoặc chuyển nhượng quyền sở hữu (bán) Patent cho người khác để khai thác sáng chế tại nhiều thị trường hơn. Theo thuyết Phần thưởng hay còn gọi là bù đắp chi phí (Reward thesis) 4 lập luận rằng, để sáng tạo ra một giải pháp kĩ thuật nhà sáng chế phải trả chi phí một lượng vật chất, tài chính nhất định, bởi vậy xã hội có trách nhiệm bù đắp các chi phí cho nhà sáng chế và pháp luật phải được sử dụng để đảm bảo việc thưởng này. Xét về mặt bản chất sáng chế với tư cách là một công nghệ khác với các loại hàng hóa thuần túy khác ở chỗ nó là một tài sản riêng được tạo ra trên cơ sở đầu tư về mặt kỹ thuật và vật chất của một người hoặc một nhóm người nhất đinh, tuy nhiên một sáng chế cũng có thể tiếp cận dưới dạng thông tin khi mất dần đi các tính chất của một loại tài sản riêng, nguồn thông tin này phục vụ cho quá trình R&D.
Như vậy, Phần thưởng cho các tác giả và/hoặc chủ sở hữu sáng chế là lợi ích kinh tế và chính phần thưởng này là động lực giúp họ tiếp tục đầu tư để thúc đẩy lập lại quy trình sáng tao, đầu tư một phần thu nhập của mình cho hoạt 4 Xin tham khảo thêm: Phạm Phi Anh, Trần Văn Hải (2011), Sáng chế và mẫu hữu ích, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội 15 Downloaded by LIEU TAI (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38557106 động đổi mới/sáng tạo để hình thành ra những sáng chế mới. Quy trình này trở thành sẽ thúc đẩy việc hình thành các sáng chế mới từ đó thúc đẩy năng lực sáng tạo của mỗi quốc gia. Việc thực thi tốt các chính sách về thực thi quyền sở hữu trí tuệ sẽ hạn chế hoạt động cạnh tranh không lành mạnh giữa các đối thủ kinh doanh trên thị trường, bảo vệ lợi ích và thành quả cho sự sáng tạo và đầu tư của tác giả và/hoặc chủ sở hữu sáng chế từ đó khuyến khích sự sáng tạo – một động lực để khuyến khích sự đổi mới/sáng tạo trong KH&CN – nền tảng của sự phát triển kinh tế bền vững. Patent là tác nhân kích thích hoạt động R&D Ngoài việc tạo động lực cho quá trình đổi mới/sáng tạo, hệ thống Patent còn tạo điều kiện cho việc triển khai các sáng chế từ giai đoạn nghiên cứu cơ bản đến nghiên cứu áp dụng, triển khai thực nghiệm tạo ra sản phẩm mới (quá trình này còn được gọi là hoạt động R&D) và thương mại hóa.
Các nhà hoạch định chính sách đã được khuyến khích bởi kết luận của các nhà kinh tế rằng tỷ lệ tăng trưởng kinh tế của một nước chịu ảnh hưởng của chính sách về SHTT của chính phủ nước đó. Sự thừa nhận gần đây về tầm quan trọng vốn có trong “Lý thuyết tăng trưởng nội sinh5”(chính sách kinh tế và các nhân tố bên ngoài có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế” gợi ý cho chính phủ cần ưu tiên hơn cho các chính sách thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và triển khai thực nghiệm trong nước tạo cơ sở tiềm lực khoa học và công nghệ vững chắc chứ không phải việc nhập khẩu công nghệ từ bên ngoài. Ưu điểm của lý thuyết tăng trưởng kinh tế này là việc bản thân chính phủ các nước có thể tạo ra sự thay đổi trong phát triển kinh tế bằng các sử dụng các công cụ sẵn có trong đó có các chính sách về bảo hộ sở hữu công nghiệp đối với sáng chế. Việc bảo hộ này sẽ bảo vệ người sáng tạo ra sáng chế trong một khoảng thời gian nhất định chống lại sự cạnh tranh của những người không phải đầu tư một cách mạo hiểm để tạo ra sáng chế, thông qua đó thúc đẩy hoạt động R&D.
Khi một môi trường “an toàn” được tạo ra cho những nhà đầu tư và nhà sáng chế hạn chế rủi ro về tài chính khi công 5 Xin tham khảo thêm: Kamil Idris, Sở hữu trí tuệ một công cụ đắc lực để phát triển kinh tế, Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), 24-35 16 Downloaded by LIEU TAI (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38557106 nghệ của họ bị “bắt chước” giảm đi từ đó khuyến khích hơn nữa việc đầu tư phát triển và tăng cường tiềm lực KH&CN đất nước. Patent và những quyền mà nó mang lại cho tác giả và/hoặc chủ sở hữu (chủ thể quyền) là cơ sở khuyến khích quá trình nghiên cứu, triển khai và khai thác các tri thức thông qua các công cụ về chính sách để đảm bảo cho việc thương mại chúng diễn ra một cách thuận lợi hạn chế rủi ro trong hoạt động R&D. Patent tạo cho chủ thể quyền vị thế mạnh trên thị trường Thông qua bằng độc quyền sáng chế tác giả và/hoặc chủ sở hữu sáng chế có thể ngăn cấm người khác sử dụng sáng chế được bảo hộ với mục đích thương mại, qua đó làm giảm áp lực cạnh tranh và tạo cho doanh nghiệp sở hữu sáng chế vị thế cạnh tranh trên thị trường. Tạo nguồn thu nhập lớn hơn Mô hình khai thác sáng chế truyền thống là tác giả sáng chế duy nhất sở hữu bằng độc quyền sáng chế đối với một sản phẩm quan trọng và sau đó tận hưởng các khoản thu nhập thông qua li – xăng sáng chế cho người khác và/hoặc thông qua việc sử dụng sáng chế của mình để xây dựng một ngành công nghiệp dựa trên các sản phẩm được bảo hộ sáng chế (ví dụ Ông Bell và ngành công nghiệp điện thoại) Điều này vẫn có thể xảy ra mặc dù sáng chế của tác giả sáng chế duy nhất ngày càng trở nên khan hiếm.
Giờ đây, mô hình phổ biến hơn để một công ty thành công là có nguồn lực để thực hi quyền sáng chế của mình chống lại người khác. Trong khi các công ty nhỏ có thể nhận được khỏa thu nhập đáng kể từ việc li – xăng các quyền đối với sáng chế của mình thì nhiều công ty lớn lại thu được những khoản thu nhập khổng lồ từ việc li –xăng danh mục sáng chế của mình (ví dụ IBM nhận được khoảng 2 tỷ đô la Mỹ mỗi năm từ hoạt động li-xăng). Nhìn chung, chủ sở hữu sáng chế nên kỳ vọng thực sự về khoản thu nhập có thể nhận được từ li – xăng sáng chế của mình. Thứ nhất, trên thế giới không có thị trường giao dịch về quyền đối với sáng chế, một số nghiên cứu đã được thực hiện để xây dựng một thị trường giao dịch (giống như thị trường hàng hóa) để li –xăng các quyền sáng chế nhưng vẫn chưa thành công.
Thứ hai, hiện nay có nhiều sáng chế hơn trước đây. Các doanh nghiệp có thể nhận được hàng trăm 17 Downloaded by LIEU TAI (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38557106 sáng chế có liên quan và xác định xem sáng chế nào cần nhận li – xăng là vấn đề phức tạp.