Áp Dụng Hiệp Ước Vốn Basel II: Kinh Nghiệm Quốc Tế và Hàm Ý Cho Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Áp dụng hiệp ước vốn basel ii kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho việt nam 6753243, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Trần Việt Dung
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Hồng Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Áp Dụng Hiệp Ước Vốn Basel II: Kinh Nghiệm Quốc Tế và Ảnh Hưởng Đến Ngân Hàng Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
• 1.2. Nhóm các nghiên cứu các vấn đề liên quan đến nội dung Hiệp ước vốn Basel
• 1.3. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng Basel II ở các ngân hàng nước ngoài
• 1.4. Các nghiên cứu liên quan đến việc áp dụng Basel II ở các ngân hàng Việt Nam
• 1.5. Đánh giá chung về các nghiên cứu đi trước
• 1.6. Hướng nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆP ƯỚC VỐN BASEL
• 2.1. Quản trị rủi ro trong các ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Sự cần thiết quản trị rủi ro ở các ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Các loại rủi ro trong ngân hàng
• 2.1.3. Mô hình quản trị rủi ro
• 2.1.4. Quy trình quản trị rủi ro
• 2.2. Nội dung các Hiệp ước vốn Basel
• 2.2.1. Hiệp ước vốn Basel I
• 2.2.2. Hiệp ước vốn Basel II. Hiệp ước vốn Basel III
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KINH NGHIỆM ÁP DỤNG HIỆP ƯỚC VỐN BASEL II Ở MỘT SỐ QUỐC GIA
• 3.1. Áp dụng Hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng ở Trung Quốc
• 3.1.1. Khái quát về hệ thống ngân hàng Trung Quốc
• 3.1.2. Công tác chuẩn bị cho việc áp dụng Basel II của PBOC và CBRC
• 3.1.3. Kinh nghiệm áp dụng Hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng ở Trung Quốc
• 3.1.4. Bài học kinh nghiệm từ việc áp dụng hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng ở Trung Quốc
• 3.2. Áp dụng Hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng Nhật Bản
• 3.2.1. Khái quát về hệ thống ngân hàng Nhật Bản
• 3.2.2. Công tác chuẩn bị cho việc áp dụng Hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng Nhật Bản
• 3.2.3. Kinh nghiệm áp dụng Hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng ở Nhật Bản
• 3.2.4. Bài học kinh nghiệm từ việc áp dụng hiệp ước vốn Basel II trong hệ thống ngân hàng ở Nhật Bản
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ÁP DỤNG HIỆP ƯỚC VỐN BASEL II Ở HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát về hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 4.1.1. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 4.1.2. Các ngân hàng thương mại
• 4.2. Thực hiện các quy định về vốn, quy định về thanh tra giám sát và quy định về minh bạch hóa thông tin trong hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 4.2.1. Thực hiện các quy định về vốn ở các NHTM Việt Nam
• 4.2.2. Công tác thanh tra, giám sát đối với hoạt động của các NHTM Việt Nam. Thực hiện minh bạch và công bố thông tin trong hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 4.3. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆC ÁP DỤNG HIỆP ƯỚC VỐN BASEL II CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VIỆT NAM
• 5.1. Các giải pháp giúp các NHTM thực hiện các quy định trong trụ cột 1 của Hiệp ước vốn Basel II
• 5.2. Các giải pháp giúp các NHTM thực hiện các quy định trong trụ cột 2 của Hiệp ước vốn Basel II
• 5.3. Các giải pháp giúp hệ thống ngân hàng đáp ứng các quy định trong trụ cột 3 của Hiệp ước vốn Basel II
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC 1: 25 NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA BASEL VỀ GIÁM SÁT NGÂN HÀNG HIỆU QUẢ
• PHỤ LỤC 2: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG RỦI RO TÍN DỤNG
• PHỤ LỤC 3: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG RỦI RO HOẠT ĐỘNG
• PHỤ LỤC 4: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐO LƯỜNG RỦI RO THỊ TRƯỜNG
• PHỤ LỤC 5: HỆ THỐNG NGÂN HÀNG TRUNG QUỐC
• PHỤ LỤC 6: TIẾN TRÌNH THỰC HIỆN BASEL TẠI TRUNG QUỐC
• PHỤ LỤC 7: ĐÁNH GIÁ TUÂN THỦ BASEL III Ở HỆ THỐNG NGÂN HÀNG TRUNG QUỐC
• PHỤ LỤC 8: QUY MÔ HỆ THỐNG NGÂN HÀNG NHẬT BẢN
• PHỤ LỤC 9: ĐÁNH GIÁ TUÂN THỦ BASEL III Ở HỆ THỐNG NGÂN HÀNG NHẬT BẢN
• PHỤ LỤC 10: PHÂN LOẠI NỢ VÀ TỶ LỆ TRÍCH LẬP DỰ PHÒNG THEO THÔNG TƯ SỐ 02/2013/TTNHNN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Hiệp ước vốn Basel II và tác động đến ngân hàng Việt Nam

Hiệp ước vốn Basel II được thiết lập nhằm tăng cường sự ổn định của hệ thống ngân hàng toàn cầu. Nó bao gồm ba trụ cột chính: yêu cầu về vốn tối thiểu, giám sát và kỷ luật thị trường. Việc áp dụng Basel II không chỉ giúp các ngân hàng quản lý rủi ro tốt hơn mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng hơn. Đối với ngân hàng Việt Nam, việc áp dụng Basel II là một bước quan trọng trong quá trình hội nhập quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.1. Hiệp ước vốn Basel II Khái niệm và nội dung chính

Hiệp ước vốn Basel II được xây dựng trên cơ sở cải tiến từ Basel I, với mục tiêu chính là nâng cao khả năng quản lý rủi ro trong ngân hàng. Nội dung chính của Basel II bao gồm ba trụ cột: yêu cầu về vốn tối thiểu, quy trình giám sát và kỷ luật thị trường. Điều này giúp các ngân hàng có thể đánh giá và quản lý rủi ro một cách hiệu quả hơn.

1.2. Tác động của Basel II đến hệ thống ngân hàng Việt Nam

Việc áp dụng Basel II tại Việt Nam mang lại nhiều lợi ích, bao gồm việc nâng cao tính minh bạch và khả năng quản lý rủi ro. Tuy nhiên, ngân hàng Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức như chi phí thực hiện và sự thiếu hụt về kỹ thuật. Điều này đòi hỏi các ngân hàng cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để đáp ứng các yêu cầu của Basel II.

II. Những thách thức trong việc áp dụng Hiệp ước vốn Basel II tại Việt Nam

Mặc dù việc áp dụng Basel II mang lại nhiều lợi ích, nhưng ngân hàng Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu hụt nguồn lực, chi phí cao và sự không đồng đều trong việc thực hiện giữa các ngân hàng là những rào cản lớn. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các cơ quan quản lý.

2.1. Thiếu hụt nguồn lực và kỹ thuật

Nhiều ngân hàng Việt Nam vẫn còn thiếu hụt về nguồn lực và kỹ thuật để thực hiện các yêu cầu của Basel II. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc xây dựng hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và đào tạo nhân lực để khắc phục vấn đề này.

2.2. Chi phí thực hiện và áp lực cạnh tranh

Chi phí thực hiện các quy định của Basel II có thể là một gánh nặng lớn đối với các ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng nhỏ. Áp lực cạnh tranh từ các ngân hàng lớn hơn cũng khiến cho việc tuân thủ các quy định trở nên khó khăn hơn. Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ để giảm bớt gánh nặng này.

III. Kinh nghiệm quốc tế trong việc áp dụng Hiệp ước vốn Basel II

Nhiều quốc gia đã thành công trong việc áp dụng Basel II và có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Các quốc gia như Trung Quốc và Nhật Bản đã có những bước đi cụ thể trong việc thực hiện các quy định của Basel II, từ đó giúp nâng cao tính ổn định của hệ thống ngân hàng.

3.1. Kinh nghiệm từ Trung Quốc trong việc áp dụng Basel II

Trung Quốc đã thực hiện Basel II với nhiều cải cách trong hệ thống ngân hàng. Họ đã xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và tăng cường giám sát để đảm bảo các ngân hàng tuân thủ các quy định. Bài học từ Trung Quốc cho thấy sự cần thiết của một khung pháp lý vững chắc trong việc áp dụng Basel II.

3.2. Bài học từ Nhật Bản về quản lý rủi ro

Nhật Bản đã áp dụng Basel II một cách hiệu quả thông qua việc xây dựng các hệ thống quản lý rủi ro mạnh mẽ. Họ đã chú trọng đến việc đào tạo nhân lực và đầu tư vào công nghệ để nâng cao khả năng quản lý rủi ro. Điều này cho thấy rằng việc đầu tư vào con người và công nghệ là rất quan trọng.

IV. Giải pháp cho việc áp dụng Hiệp ước vốn Basel II tại ngân hàng Việt Nam

Để thực hiện hiệu quả Basel II, ngân hàng Việt Nam cần có những giải pháp cụ thể. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường đào tạo nhân lực, đầu tư vào công nghệ và xây dựng một khung pháp lý rõ ràng. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các cơ quan quản lý để giúp các ngân hàng vượt qua những thách thức.

4.1. Tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo nhân lực là một yếu tố quan trọng trong việc áp dụng Basel II. Các ngân hàng cần xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu để nâng cao năng lực cho nhân viên. Điều này sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về các quy định và cách thức thực hiện.

4.2. Đầu tư vào công nghệ và hệ thống quản lý rủi ro

Đầu tư vào công nghệ là cần thiết để xây dựng một hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả. Các ngân hàng cần áp dụng các công nghệ mới để cải thiện khả năng giám sát và quản lý rủi ro. Điều này sẽ giúp họ tuân thủ các quy định của Basel II một cách hiệu quả hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của Hiệp ước vốn Basel II tại Việt Nam

Việc áp dụng Hiệp ước vốn Basel II tại Việt Nam là một bước đi quan trọng trong việc nâng cao tính ổn định của hệ thống ngân hàng. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng với những giải pháp hợp lý, ngân hàng Việt Nam có thể thực hiện thành công các quy định của Basel II. Tương lai của hệ thống ngân hàng Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải cách của các ngân hàng.

5.1. Triển vọng phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam

Hệ thống ngân hàng Việt Nam có tiềm năng phát triển mạnh mẽ nếu có sự hỗ trợ từ chính phủ và các cơ quan quản lý. Việc áp dụng Basel II sẽ giúp nâng cao tính cạnh tranh và ổn định của hệ thống ngân hàng trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.2. Những thách thức cần vượt qua trong tương lai

Mặc dù có nhiều triển vọng, nhưng ngân hàng Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc thực hiện Basel II. Cần có sự đồng lòng từ các ngân hàng và chính phủ để vượt qua những khó khăn này và hướng tới một hệ thống ngân hàng vững mạnh hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế Quốc tế (Mã số: 62 31 01 06) với đề tài "Áp dụng Hiệp ước vốn Basel II: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam" do nghiên cứu sinh Trần Việt Dung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Nguyễn Hồng Sơn và PGS. TS Trần Thị Thanh Tú tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội (2017). Công trình được triển khai trong bối cảnh thị trường tài chính toàn cầu chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của các làn sóng biến động và đổ vỡ tài chính kể từ thập niên 1980, buộc Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) phải liên tục phát triển và hoàn thiện các chuẩn mực an toàn vốn từ Basel I (1988), Basel II (2004) đến Basel III (2010).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án nhận diện là: các công trình học thuật trước đây tại Việt Nam thường tiếp cận Basel một cách rời rạc, chỉ tập trung đơn lẻ vào quy định tỷ lệ an toàn vốn (Trụ cột 1) hoặc phân tích kỹ thuật tính toán rủi ro tín dụng mà thiếu đi một khung phân tích tổng thể tích hợp đồng bộ cả 3 trụ cột (Yêu cầu vốn tối thiểu, Quy trình thanh tra giám sát và Kỷ luật thị trường). Hơn nữa, việc chuyển giao các chuẩn mực quốc tế vào một thị trường mới nổi như Việt Nam – nơi hệ thống ngân hàng còn non trẻ, dữ liệu lịch sử mỏng và quy chuẩn kế toán nội địa (VAS) còn khoảng cách lớn so với chuẩn mực quốc tế (IAS/IFRS) – chưa được luận giải thấu đáo từ các bài học kinh nghiệm quốc tế mang tính đối sánh chuẩn xác.

Câu hỏi nghiên cứu trung tâm của luận án được xác định:

1. Những điều kiện tiền đề mang tính hệ thống nào quyết định sự thành công khi áp dụng cả 3 trụ cột của Basel II trong một hệ thống ngân hàng?
2. Bài học thành công và thất bại từ kinh nghiệm triển khai Basel II tại một quốc gia phát triển thuộc G10 (Nhật Bản) và một nền kinh tế chuyển đổi có nhiều nét tương đồng (Trung Quốc) là gì?
3. Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) và cơ quan quản lý Việt Nam đang đối mặt với những rào cản kỹ thuật, tài chính và thể chế cụ thể nào khi thực thi Basel II?
4. Lộ trình và gói giải pháp toàn diện nào khả thi để Việt Nam áp dụng thành công các chuẩn mực an toàn theo Basel II?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Trung gian tài chính (Theory of Financial Intermediation), Lý thuyết Bất cân xứng thông tin (Information Asymmetry) của Akerlof (1970), Lý thuyết Rủi ro đạo đức (Moral Hazard), Lý thuyết Định giá tài sản vốn (CAPM) của Sharpe (1964) và Lintner (1965), cùng Khung quản trị rủi ro 3 tuyến phòng thủ (Three Lines of Defense Model). Luận án tập trung đánh giá mẫu nghiên cứu gồm 10 NHTM Việt Nam được Ngân hàng Nhà nước (NHNN) lựa chọn thí điểm áp dụng Basel II từ cuối năm 2015 (bao gồm BIDV, Vietinbank, Vietcombank, Techcombank, ACB, MB, Maritime Bank, VPBank, Sacombank, VIB) trong khung thời gian đối sánh từ năm 2007 đến 2016, tạo nền tảng định lượng và thực tiễn vững chắc cho các đề xuất chính sách.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy các học giả phân hóa rõ nét khi đánh giá về hiệu lực thực thi của Basel. Nhóm nghiên cứu ủng hộ do Daniel (2008) và Lowe (2007) dẫn đầu chỉ ra rằng quy định an toàn vốn đã nâng cao thực chất sức mạnh tài chính của hệ thống ngân hàng G10, minh chứng qua việc tỷ lệ vốn rủi ro trung bình tại 128 ngân hàng lớn thuộc G10 duy trì ở mức 11,2% giai đoạn 1997–2001 (trong đó Mỹ đạt 11,9%, châu Âu đạt 10,8% và Nhật Bản đạt 10,9%), tăng vượt bậc so với mức 9,3% năm 1988. Ngược lại, Standard & Poor’s (2008) bày tỏ sự hoài nghi sâu sắc về độ tin cậy của các mô hình xếp hạng nội bộ do ngân hàng tự phát triển, cho rằng việc tự định lượng rủi ro dễ dẫn đến bóp méo số liệu an toàn vốn thực tế.

Tại Trụ cột 2 (Thanh tra giám sát), cuộc tranh luận học thuật diễn ra gay gắt giữa quan điểm của Beck và các cộng sự (2006) – những người khẳng định quyền hạn giám sát mạnh mẽ giúp cải thiện quản trị công ty và giảm thiểu tham nhũng tín dụng – với trường phái của David VanHoose (2007), Barth và các cộng sự (2008), và Levine (2003). VanHoose (2007) lập luận đanh thép rằng Trụ cột 2 trao quyền hạn tùy ý quá lớn cho các giám sát viên, vô hình trung làm trầm trọng thêm vấn đề rủi ro đạo đức (moral hazard) và làm suy yếu tính an toàn dài hạn của hệ thống tài chính khi phát sinh sự can thiệp từ các thế lực chính trị hoặc hiện tượng dung túng giám sát.

Ở Trụ cột 3 (Kỷ luật thị trường), Sarkar và Bhole (2008) nhận định việc công khai thông tin là chuẩn mực tối ưu cho các thị trường đang phát triển, trong khi Hamalainen, Hall và Howcroft (2010) cùng Acharya (2004) chỉ trích rằng sự thiếu vắng chế tài xử phạt và tính chất tự nguyện quá mức khiến các tổ chức tài chính chỉ công bố thông tin mang tính hình thức, không phản ánh thực chất rủi ro danh mục. Về chi phí tuân thủ, khảo sát của PriceWaterhouseCoopers (2005) trên 294 ngân hàng quốc tế chỉ ra 38% ngân hàng phải áp dụng phương pháp chuẩn hóa (SA) do việc phát triển mô hình xếp hạng nội bộ nâng cao (A-IRB) tiêu tốn tới 1% tổng giá trị tài sản ngân hàng – một gánh nặng tài chính khổng lồ đối với các tổ chức tín dụng quy mô vừa và nhỏ (Ward, 2002; Lene, 2008).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Tô Ánh Dương (2006), Đặng Hữu Mẫn (2010), Nguyễn Đức Trung (2012) và Hoàng Thị Tuyết Nhung (2015) đã đặt những viên gạch đầu tiên khi xem xét rủi ro tín dụng và trích lập dự phòng. Tuy nhiên, các công trình này bộc lộ giới hạn lớn: hoặc số liệu đã lỗi thời trước các đợt cải cách quy chuẩn của NHNN, hoặc thiếu khung so sánh tương xứng với các quốc gia trong khu vực. Luận án của Trần Việt Dung định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách lấp đầy khoảng trống này, thiết lập khung so sánh đa biến giữa Việt Nam với Nhật Bản (đại diện nhóm G10 áp dụng khung FIRST khắt khe) và Trung Quốc (nền kinh tế chuyển đổi với sự điều hành của PBOC và CBRC), tạo ra đóng góp vượt bậc về tính cập nhật và tính hệ thống.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Trung gian tài chính và Lý thuyết Quản trị rủi ro ngân hàng bằng cách chứng minh bản chất nội sinh của vốn tự có: vốn không đơn thuần là chỉ tiêu kế toán thụ động nhằm thỏa mãn tỷ lệ an toàn vốn bắt buộc ($CAR \ge 8%$), mà đóng vai trò là "bộ đệm" (buffer) hấp thụ tổn thất ngoài dự kiến và là cơ chế kỷ luật định giá tài sản. Thông qua mô hình CAPM:

$$k_e = R_f + \beta (R_m - R_f)$$

Luận án chỉ ra rằng một quy trình quản trị rủi ro nghiêm ngặt theo chuẩn Basel II sẽ trực tiếp kéo giảm hệ số rủi ro $\beta$ của ngân hàng, từ đó làm giảm chi phí vốn chủ sở hữu kỳ vọng ($k_e$) của nhà đầu tư và tối đa hóa giá trị tài sản ròng cho cổ đông.

Đồng thời, luận án đóng góp vào Lý thuyết Bất cân xứng thông tin và Rủi ro đạo đức thông qua việc phân tích tác động tương hỗ giữa 3 trụ cột. Nếu Trụ cột 1 cung cấp công thức lượng hóa rủi ro, thì Trụ cột 2 và 3 đóng vai trò là các cơ chế kiểm soát thể chế nhằm ngăn ngừa hành vi trục lợi vị trí (regulatory arbitrage) và hiện tượng đẩy tài sản rủi ro ra ngoài bảng cân đối kế toán (off-balance sheet vehicles) từng làm tê liệt hệ thống tài chính phương Tây năm 2008.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích đa chiều tích hợp 3 lý thuyết nền tảng:

1. Khung quản trị rủi ro 3 trụ cột của Basel II: Trụ cột 1 (đo lường rủi ro tín dụng qua SA, F-IRB, A-IRB; rủi ro hoạt động qua BIA, SA, AMA; rủi ro thị trường qua SA, IMA); Trụ cột 2 (Quy trình đánh giá mức độ đủ vốn nội bộ - ICAAP và Giám sát của cơ quan quản lý - SREP); Trụ cột 3 (Minh bạch và kỷ luật thị trường).
2. Mô hình Quản trị rủi ro 3 tuyến phòng thủ (Three Lines of Defense Model): Tuyến 1 (Đơn vị kinh doanh và vận hành trực tiếp nhận diện rủi ro); Tuyến 2 (Khối quản trị rủi ro, tuân thủ và pháp chế giám sát độc lập); Tuyến 3 (Bộ phận kiểm toán nội bộ độc lập trực thuộc Ban Kiểm soát).
3. Bộ 25 Nguyên tắc cơ bản về giám sát ngân hàng hiệu quả của BCBS: Sử dụng làm thước đo định tính đánh giá năng lực của cơ quan thanh tra giám sát ngân hàng (CQTTGS).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ ràng: mô hình vận hành tối ưu trong điều kiện thị trường tài chính có hệ thống xếp hạng tín nhiệm độc lập phát triển, khuôn khổ pháp lý tiệm cận chuẩn mực quốc tế IFRS, và cơ quan giám sát có mức độ độc lập cao khỏi các can thiệp hành chính trực tiếp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể học hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận thực chứng (positivism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods), phối hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính chuyên sâu (so sánh đối chiếu thể chế, đánh giá mức độ tuân thủ 25 nguyên tắc Basel) và thống kê mô tả, lượng hóa dữ liệu tài chính vĩ mô và vi mô.

Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá thể chế, khuôn khổ pháp lý và năng lực giám sát của NHTW tại Nhật Bản (BOJ/FSA), Trung Quốc (PBOC/CBRC) và Việt Nam (NHNN).
• Cấp độ vi mô: Phân tích danh mục tài sản, cơ cấu vốn, tỷ lệ nợ xấu và hệ số CAR tại 10 NHTM thí điểm của Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa: Thu thập báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên của 10 NHTM Việt Nam, báo cáo giám sát tài chính từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC) và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia.
2. Tam giác đạc (Triangulation): Kiểm chứng chéo dữ liệu giữa báo cáo tự công bố của các NHTM với kết luận thanh tra của CQTTGS và đánh giá độc lập của các tổ chức xếp hạng quốc tế (Fitch Ratings, Moody's, Standard & Poor's).
3. Đối chuẩn quốc tế (Benchmarking): So sánh mức độ tuân thủ các nguyên tắc Basel II giữa Việt Nam với hệ thống ngân hàng Trung Quốc (nước đang phát triển có tỷ trọng tín dụng ngân hàng/GDP cao) và Nhật Bản (quốc gia thành viên G10 áp dụng hệ thống xếp hạng FIRST từ năm 2007).

Data và phân tích

Mẫu nghiên cứu gồm 10 NHTM hàng đầu Việt Nam chiếm trên 70% tổng tài sản và thị phần tín dụng toàn hệ thống, bao gồm nhóm NHTM có vốn nhà nước (BIDV, Vietinbank, Vietcombank) và nhóm NHTM cổ phần quy mô lớn (Techcombank, ACB, MB, Maritime Bank, VPBank, Sacombank, VIB).

Số liệu phân tích phản ánh sự biến động sâu sắc về an toàn vốn trong giai đoạn 2006–2016. Tác giả sử dụng các kỹ thuật so sánh chuỗi thời gian, phân tích cấu trúc bảng cân đối kế toán, và bóc tách sai lệch dữ liệu nợ xấu giữa chuẩn kế toán Việt Nam (VAS theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN và Thông tư 02/2013/TT-NHNN) với chuẩn quốc tế (IFRS).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4 phát hiện mang tính đột phá với các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng:

• Thực trạng phân kỳ sâu sắc của hệ số CAR giữa chuẩn VAS và chuẩn mực quốc tế: Báo cáo chính thức của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2006–2011 luôn ghi nhận hệ số CAR trung bình toàn ngành ở mức rất cao, đạt 11,97% năm 2011, trong đó các NHTM lớn như Vietcombank và Vietinbank xấp xỉ 10%, ACB và Sacombank đạt trên 11–12%. Tuy nhiên, trích dẫn dữ liệu thực chứng từ văn bản luận án cho thấy: "Báo cáo của Fitch cho thấy hệ số CAR của Việt Nam chỉ khoảng 5%, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực" (trích dẫn khẳng định của Francois, 2010 tại trang 28). Sự sai lệch này bắt nguồn từ việc phân loại nợ chưa phản ánh đúng bản chất rủi ro, định giá tài sản bảo đảm thiếu thận trọng và chưa tính toán đầy đủ yêu cầu vốn cho rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường theo Trụ cột 1.

       SO SÁNH HỆ SỐ AN TOÀN VỐN (CAR) BÁO CÁO VS ĐÁNH GIÁ ĐỘC LẬP

• Xung đột dữ liệu nợ xấu và khoảng cách thanh tra giám sát: Luận án chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa tỷ lệ nợ xấu tự báo cáo của các NHTM so với kết luận thanh tra của CQTTGS (ghi nhận tại Bảng 4.7 của luận án: Chênh lệch nợ xấu giữa báo cáo của NHTM với kết luận của cơ quan thanh tra giám sát đến tháng 8 năm 2014). Nợ xấu tiềm ẩn bị che giấu qua các nghiệp vụ cơ cấu lại thời hạn trả nợ, đầu tư ủy thác, sở hữu chéo và chuyển dịch sang công ty quản lý tài sản VAMC mà chưa được trích lập dự phòng đầy đủ.

• Nút thắt thể chế và năng lực thanh tra theo Trụ cột 2: Đánh giá dựa trên 25 nguyên tắc Basel (Bảng 4.8) khẳng định CQTTGS của Việt Nam còn thiếu tính độc lập thực chất, thiếu công cụ giám sát trên cơ sở rủi ro (risk-based supervision), chủ yếu dừng lại ở hoạt động thanh tra tuân thủ sự vụ sau phát sinh vi sinh thay vì cảnh báo sớm rủi ro hệ thống. Hiện tượng rủi ro đạo đức và can thiệp hành chính vẫn hiện hữu, cản trở việc thực thi kỷ luật thị trường.

• Bài học đối sánh quốc tế đắt giá:

  • Tại Nhật Bản: Việc tuân thủ khắt khe Basel II (từ năm 2007) kết hợp bộ tiêu chuẩn FIRST gồm 10 lĩnh vực trọng yếu (quản lý rủi ro toàn diện, rủi ro tín dụng, thị trường, thanh khoản, hoạt động...) cùng sự phối hợp nhịp nhàng giữa BOJ, FSA và Tổng công ty Bảo hiểm Tiền gửi (DICJ) đã giúp hệ thống ngân hàng Nhật Bản duy trì hệ số CAR ổn định ở mức 10,9% - 12% và kiểm soát nợ xấu dưới 2% sau giai đoạn khủng hoảng thập niên 1990.
  • Tại Trung Quốc: CBRC đã áp dụng lộ trình phân tầng thông minh, yêu cầu các ngân hàng lớn có quy mô quốc tế áp dụng phương pháp IRB, trong khi các ngân hàng thương mại nông thôn và đô thị áp dụng phương pháp Chuẩn hóa (SA), kết hợp bơm vốn tái cơ cấu và xử lý nợ xấu dứt điểm qua 4 công ty quản lý tài sản (AMCs) trước khi siết chặt chuẩn an toàn vốn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Đặt nền móng cho việc nghiên cứu tính thuận chu kỳ (procyclicality) của Basel II tại thị trường Việt Nam, chứng minh rằng nếu không có công cụ đệm vốn dự phòng (countercyclical capital buffer theo Basel III), việc siết chặt hệ số CAR trong giai đoạn suy thoái sẽ làm sụt giảm nghiêm trọng nguồn cung tín dụng (như cảnh báo của Bangia et al., 2002 và Hayes et al., 2006).
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá mức độ sẵn sàng thực thi Basel II toàn diện cho các NHTM thông qua tích hợp bảng hỏi định tính 25 nguyên tắc giám sát với mô hình đo lường dữ liệu tài chính định lượng.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn:
  • Đối với các NHTM: Khẩn trương chuyển đổi mô hình sang 3 tuyến phòng thủ; xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tổn thất lịch sử tối thiểu 5–7 năm; đầu tư nâng cấp hệ thống Core Banking và hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ để chuẩn bị chuyển dịch từ phương pháp SA sang F-IRB và A-IRB.
  • Đối với Ngân hàng Nhà nước: Ban hành văn bản pháp lý thay thế các quy định cũ (đã được hiện thực hóa qua Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Thông tư 13/2018/TT-NHNN sau nghiên cứu); nâng cao năng lực cho CQTTGS; thành lập và khuyến khích các tổ chức xếp hạng tín nhiệm nội địa độc lập phát triển nhằm phục vụ tính toán trọng số rủi ro Trụ cột 1 và minh bạch hóa Trụ cột 3.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 hạn chế học thuật chính:

1. Hạn chế về chuỗi dữ liệu lịch sử: Do các NHTM Việt Nam chưa có hệ thống lưu trữ dữ liệu tổn thất vận hành (loss data collection) và dữ liệu xác suất vỡ nợ (PD), tỷ lệ tổn thất khi vỡ nợ (LGD) đủ dài (tối thiểu 5–7 năm theo yêu cầu Basel), nghiên cứu chưa thể lượng hóa thực nghiệm chi tiết mô hình A-IRB cho từng ngân hàng cụ thể.
2. Phạm vi mẫu nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào 10 NHTM thí điểm lớn nhất, chưa mở rộng phân tích chuyên sâu cho khối NHTM cổ phần quy mô nhỏ và hệ thống ngân hàng hợp tác xã, quỹ tín dụng nhân dân – nơi rủi ro an toàn vốn có thể nghiêm trọng hơn.
3. Phương pháp phân tích chủ đạo là định tính và thống kê so sánh: Chưa xây dựng mô hình kinh tế lượng không gian hoặc mô hình cấu trúc vi mô để kiểm định tác động lan truyền của rủi ro vỡ nợ liên ngân hàng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda) được gợi mở gồm 4 hướng trọng tâm:

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng bảng (Panel Data Regression/Dynamic GMM) kiểm định tác động của việc tuân thủ Basel II/Basel III lên khả năng sinh lời (ROA, ROE) và rủi ro tín dụng của toàn bộ hệ thống NHTM Việt Nam.
• Nghiên cứu định lượng các chuẩn mực thanh khoản Basel III: Tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản ngắn hạn (Liquidity Coverage Ratio - LCR) và Tỷ lệ nguồn vốn ổn định ròng (Net Stable Funding Ratio - NSFR).
• Đánh giá tác động của công nghệ tài chính (Fintech) và chuyển đổi số ngân hàng tới rủi ro hoạt động (Operational Risk) theo phương pháp nâng cao (AMA).
• Mô hình hóa tác động lan truyền rủi ro hệ thống (Systemic Risk Contagion) trong điều kiện mạng lưới sở hữu chéo và tập đoàn tài chính đa năng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống và toàn diện cả 3 trụ cột của Hiệp ước vốn Basel II. Về mặt học thuật, công trình đóng góp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực, cung cấp cơ sở lý luận cho hàng loạt nghiên cứu tiến sĩ và thạc sĩ sau đó về quản trị rủi ro ngân hàng và ổn định hệ thống tài chính.

Về mặt chính sách và thực tiễn ngành, kết quả nghiên cứu và các kiến nghị của luận án đã cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước trong việc hoàn thiện Đề án Tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2016–2020, tạo tiền đề xây dựng Thông tư 41/2016/TT-NHNN (quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài theo chuẩn mực Basel II) và Thông tư 13/2018/TT-NHNN (quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của NHTM). Đồng thời, công trình hỗ trợ 10 NHTM thí điểm nhận diện rõ các điểm nghẽn về công nghệ, nhân sự và vốn để tái cấu trúc danh mục kinh doanh hiệu quả.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung phân tích học thuật mẫu mực, hệ thống hóa toàn bộ lý thuyết về an toàn vốn và mô hình 3 tuyến phòng thủ với trích dẫn tài liệu quốc tế phong phú.
• Nhà hoạch định chính sách (NHNN, Cơ quan TTGS, Bộ Tài chính): Nắm bắt các bằng chứng thực nghiệm về khoảng cách giữa chuẩn mực kế toán VAS và IFRS, sự thiếu hụt của thị trường định mức tín nhiệm, từ đó ban hành lộ trình pháp lý khả thi.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành các NHTM: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cẩm nang chiến lược để tái cấu trúc vốn tự có, nâng cao năng lực định giá rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận kỳ vọng theo mô hình CAPM.
• Nhà đầu tư và Người gửi tiền: Nâng cao nhận thức về kỷ luật thị trường, có thêm công cụ đánh giá sức khỏe tài chính thực chất của các ngân hàng thương mại thông qua báo cáo minh bạch Trụ cột 3.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Trung gian tài chính và Lý thuyết Quản trị rủi ro ngân hàng bằng cách thiết lập mối quan hệ hàm số giữa việc thực thi chuẩn mực quản trị rủi ro toàn diện theo Basel II với việc tối ưu hóa chi phí vốn chủ sở hữu ($k_e$) theo mô hình CAPM $k_e = R_f + \beta (R_m - R_f)$. Luận án chứng minh rằng tuân thủ Basel II không phải là gánh nặng chi phí tuân thủ thuần túy mà là cơ chế cốt lõi để giảm thiểu hệ số rủi ro $\beta$, từ đó gia tăng thị giá cổ phiếu và giá trị tài sản ròng cho cổ đông.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với các nghiên cứu của Tô Ánh Dương (2006) và Hoàng Thị Tuyết Nhung (2015), luận án đã thiết lập khung đối chuẩn quốc tế đa biến, cân xứng giữa hai hình mẫu: Nhật Bản (đại diện G10, tuân thủ bắt buộc, sử dụng mô hình xếp hạng FIRST) và Trung Quốc (đại diện kinh tế chuyển đổi, quy mô ngân hàng chi phối, áp dụng phân tầng quản trị), đồng thời đánh giá năng lực cơ quan quản lý Việt Nam dựa trên toàn bộ 25 Nguyên tắc cơ bản về giám sát ngân hàng hiệu quả của BCBS thay vì các khảo sát cục bộ.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu?

Phát hiện về sự phân kỳ sâu sắc giữa tỷ lệ an toàn vốn tự báo cáo của hệ thống NHTM Việt Nam (đạt bình quân 11,97% năm 2011) với kết quả đánh giá lại theo chuẩn mực quốc tế IFRS của tổ chức xếp hạng Fitch Ratings (chỉ đạt khoảng 5%). Điều này vạch trần lỗ hổng lớn trong chuẩn mực kế toán VAS, sự bất cập trong trích lập dự phòng và việc che giấu nợ xấu qua các công cụ ngoại bảng.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án đã chi tiết hóa quy trình triển khai Basel II tại các NHTM theo chu trình 6 bước khép kín: (1) Xác định mục tiêu chiến lược, (2) Nhận diện danh mục rủi ro nội bộ và bên ngoài, (3) Đo lường định lượng và định tính xác suất rủi ro, (4) So sánh ma trận rủi ro, (5) Lựa chọn biện pháp ứng phó (ngăn ngừa, chấm dứt, chuyển giao, dung nạp bằng đệm vốn), và (6) Giám sát, kiểm toán độc lập qua 3 tuyến phòng thủ.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hướng lộ trình nghiên cứu 10 năm chuyển tiếp từ Basel II sang Basel III tại Việt Nam, tập trung vào 3 trụ cột nghiên cứu: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu định lượng vi mô để chạy mô hình xếp hạng nội bộ nâng cao (A-IRB), (2) Đo lường và kiểm định sức chịu tải (stress testing) đối với các chỉ số thanh khoản LCR và NSFR của Basel III, và (3) Xây dựng khung thể chế xử lý sở hữu chéo và minh bạch hóa thông tin thị trường tài chính.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Việt Dung là công trình nghiên cứu công phu, chuẩn mực và mang tính thời sự cao đối với ngành ngân hàng Việt Nam. Luận án đã đúc kết được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về Hiệp ước vốn Basel, làm rõ tiến trình phát triển từ Basel I, II sang Basel III gắn liền với sự biến đổi sâu sắc của môi trường tài chính toàn cầu.
2. Xây dựng khung phân tích hoàn chỉnh tích hợp 3 trụ cột của Basel II với Mô hình Quản trị rủi ro 3 tuyến phòng thủ và 25 Nguyên tắc giám sát ngân hàng hiệu quả của BCBS.
3. Rút ra các bài học kinh nghiệm quốc tế sâu sắc từ Nhật Bản và Trung Quốc, chỉ rõ tầm quan trọng của việc phân tầng lộ trình áp dụng, cơ chế tái cơ cấu nợ xấu dứt điểm và vai trò tối thượng của sự độc lập trong thanh tra giám sát.
4. Vạch rõ thực trạng, rào cản và sự phân kỳ số liệu an toàn vốn (CAR) tại 10 NHTM thí điểm của Việt Nam, chỉ ra khoảng cách lớn giữa chuẩn mực kế toán trong nước (VAS) và quốc tế (IAS/IFRS).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao trên cả 3 trụ cột, mở đường cho việc ban hành các chính sách điều hành then chốt của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập tài chính quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài Đã có nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu việc áp dụng Hiệp ước vốn Basel trong ngân hàng. Những nghiên cứu này được chia thành các mảng chính như nghiên cứu các vấn đề liên quan đến nội dung của Hiệp ước vốn Basel, đánh giá việc áp dụng của Basel trong hệ thống ngân hàng và phân tích những vướng mắc trong quá trình thực hiện.1 Nhóm các nghiên cứu các vấn đề liên quan đến nội dung Hiệp ước vốn Basel Các nghiên cứu liên quan đến Basel I Trước khi đi sâu vào nội dung của các Hiệp ước vốn, Torullo (2008) đã đánh giá sự cần thiết, lịch sử hình thành của yêu cầu về vốn tối thiểu trong các ngân hàng ở các nước G10. Nghiên cứu đã chỉ ra được sự thay đổi liên tục trong các quy định của các ngân hàng ở Mỹ trong vài ba thập kỉ gần đây.

Các quy định về vốn ở các trung tâm tài chính khác cũng thay đổi tuy ở mức độ ít hơn. Do vậy Torullo (2008) cho rằng chính hiệu ứng cộng hưởng từ sự phát triển quá nhanh của các dịch vụ tài chính và sự nới lỏng các quy định trong hệ thống ngân hàng đã đặt quy định về vốn trở thành quy định trung tâm của các ngân hàng. Yêu cầu về vốn sẽ buộc các ngân hàng áp dụng các công cụ đánh giá rủi ro rất phức tạp song nó cũng đẩy các ngân hàng vào thế phải đánh đổi giữa sự ổn định tài chính và hay luân chuyển vốn thật hiệu quả trong nền kinh tế. Quy định vốn không thể là một nhiệm vụ hoàn toàn cơ học nhưng nhất thiết đòi hỏi phải thực hiện theo quyết định chính sách.

Nghiên cứu của Tô Ánh Dương (2006) đã phân tích rất rõ mục tiêu của Hiệp ước vốn Basel bao gồm việc nâng cao chất lượng và sự ổn định của hệ thống ngân hàng quốc tế; tạo lập và duy trì một sân chơi bình đẳng cho các ngân hàng hoạt động trên phạm vi quốc tế và đẩy mạnh việc chấp nhận các thông lệ nghiêm ngặt hơn trong lĩnh vực quản lý rủi ro. Liên quan đến nguồn gốc, đặc điểm, và lịch sử của các hiệp ước vốn Basel, Tulluro (2008) đã phân tích bối cảnh dẫn đến sự sáng tạo của Ủy ban Basel và 14 động cơ kép của Mỹ và Anh trong việc tìm kiếm một thỏa thuận về an toàn vốn trong những năm cuối thập niên 1980. Theo nghiên cứu của Tulloro (2008), ngay cả khi Ủy ban Basel đã chỉnh sửa bản gốc Basel I, Mỹ vẫn đơn phương bổ sung các quy tắc áp dụng riêng cho các ngân hàng của riêng mình do có tính một số vấn đề mới nổi như rủi ro tín dụng liên quan đến chứng khoán hóa. Tuy nhiên, khi Basel 1 được ban hành, hệ thống các quy định quốc gia chỉ được điều chỉnh ở mức tối thiểu cho dù đã nhận thấy tính cấp bách phải thay đổi về mặt quản lý.

Lúc này các ngân hàng đều nhận thấy khoảng cách ngày càng tăng giữa khoa học và thực tiễn QTRR tín dụng song không có một ngân hàng nào đưa ra đề xuất phải sửa đổi toàn diện các yêu cầu về vốn tối thiểu của ngân hàng. Liên quan đến nội dung của Basel I, các nghiên cứu có hai cách tiếp cận. Cách thứ nhất, hệ thống lại nội dung và những sửa đổi của Basel I. Cách thứ hai, các nghiên cứu chỉ đánh giá những ưu điểm và nhược điểm của Basel I.

Các quy định Basel đã được phát triển để kiểm soát một số loại rủi ro thông qua vốn của ngân hàng. Ủy ban Basel đầu tiên giới thiệu các tiêu chuẩn Basel I vào năm 1975 và đã phải trải qua quá trình chỉnh sửa rất phức tạp. Nghiên cứu của Chorafas (2004) và Sen (2005) đã phân tích các nguyên nhân dẫn đến việc điều chỉnh và bổ sung các tiêu chuẩn, nguyên tắc trong hiệp ước vốn; bao gồm sự phát triển rất nhanh của lĩnh vực tài chính, như sự đổi mới trong các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng cùng quá trình hội nhập và tự do hóa thị trường tài chính diến ra ngày càng tăng. Xu hướng phát triển này không chỉ tăng lên trong khu vực và đã diễn ra trên toàn cầu.

Do vậy Chorafas (2004) và Sen (2005) đã khẳng định việc tập trung vào vai trò của vốn và tầm quan trọng của trích lập vốn dự phỏng đã trở thành một vấn đề sống còn đối với các ngân hàng. Nghiên cứu Tulluro (2008), Tô Ánh Dương (2006) đã điểm lại những nội dung chính và những điều chỉnh cơ bản trong Basel I. Các nghiên cứu này phân tích các yếu tố cấu thành vốn và cách phân loại vốn chia theo các cấp. Bên cạnh đó, các trọng số rủi ro và công thức tính vốn tối thiểu cũng được các tác giả bình luận.

15 Những đánh giá về ưu điểm của Basel I trong các nghiên cứu có nhiều điểm tương đồng. Các nghiên cứu của Makwiramiti (2009), Đinh Xuân Cường (2014), Trần Thị San (2010) đều cho rằng thành tựu cơ bản nhất của Hiệp ước vốn Basel là đã cung cấp cho hệ thống ngân hàng một khung đo lường rủi ro tín dụng với tiêu chuẩn vốn tối thiểu 8%; đưa ra được định nghĩa mang tính quốc tế chung nhất về vốn; phân chia các loại vốn và định ra tỷ lệ giữa chúng. Bên cạnh các ưu điểm, một số điểm hạn chế của Basel I đã được các nghiên cứu phân tích. Hầu hết các nghiên cứu đều có chung nhận định rằng một trong những điểm hạn chế cơ bản là Basel I không đề cập đến yêu cầu vốn dự phòng cho rủi ro hoạt động - một loại rủi ro đang ngày càng trở nên phức tạp với mức độ ngày càng tăng.

Điểm hạn chế này là một trong các nguyên nhân khiến Ủy ban Basel ban hành Basel II vào năm 1999. Sen (2005) cũng đã khẳng định các quy định Basel I áp dụng một cách cứng nhắc một thang điểm hệ số duy nhất cho nhiều loại tài sản, cho nhiều ngân hàng khác nhau.Ví dụ, tất cả các khách hàng không thuộc các nước OECD đều phải chịu mức rủi ro 100%. Cùng với quan điểm này, Gottschalk (2010) đã chỉ ra điểm tồn tại này trong Basel. Có sự phân biệt đối xử rất lớn giữa các nước thuộc OECD và các nước khác.

Basel I cho phép nợ chủ quyền của các nước OECD được gán mức rủi ro 0% còn nợ chủ quyền của các quốc gia khác chịu mức rủi ro lên đến 100%. Do vậy có một khoảng cách rất lớn giữa việc đo lường rủi ro với rủi ro thực tế các ngân hàng của một quốc gia đang phải đối mặt. Thực tế, hoạt động của các ngân hàng chuyển mạnh sang hướng chứng khoán hóa, mua bán các công cụ phái sinh và các sản phẩm tài chính khác. Theo quy định của Basel I, những giao dịch này chỉ cần được ghi chép trong số kinh doanh và được phép không vào sổ ngân hàng và do vậy các ngân hàng không cần dự phòng vốn cho những tài sản có tỉ trọng rủi ro cao.

Đây chính là kẽ hở để các ngân hàng né tránh phải tăng vốn theo các quy tắc về vốn tối thiểu. Bên cạnh đó, một số quy tắc của Basel I chỉ có thể vận dụng trong trường hợp ngân hàng hoạt động đơn lẻ. Những quy tắc này chưa tính đến mối quan hệ phức tạp trong một tập đoàn, giữa ngân hàng mẹ 16 với các chi nhánh. Những điểm bất cập này đã dẫn đến nhu cầu phải cải tiến lại việc xây dựng các chuẩn mực quốc tế về QTRR và giám sát hoạt động của ngân hàng.

Tuy nhiên những nhược điểm này chưa được các nghiên cứu nhắc đến. Các nghiên cứu liên quan đến Basel II Nỗ lực của Ủy ban Basel vào năm 1999 trong việc đưa ra quy định về vốn dưới dạng ba trụ cột đã được các nghiên cứu của Torulo (2008) và Tô Ánh Dương (2006) đánh giá cao. Trong đó, trụ cột I: yêu cầu về vốn tối thiểu là 8% nhưng điểm khác với Basel I là đã tính đến cả rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường. Trụ cột II đánh giá hoạt động thanh tra giám sát.

Các nghiên cứu đã nhấn mạnh được các nguyên tắc của trụ cột hai được phân chia cho các giám sát viên và cho các ngân hàng. Trụ cột III liên quan đến kỉ luật thị trường. Do có các mục tiêu nghiên cứu khác nhau nên khi phân tích 3 trụ cột của Basel II một số nghiên cứu như Tô Ánh Dương (2006), Chu Thị Hương Giang (2009) đã giới thiệu về các mô hình được Ủy ban đề xuất sử dụng khi tính toán các mức rủi ro. Ví dụ phương pháp tiếp cận chuẩn, mô hình xếp hạng nôi bộ cơ bản và nâng cao cho đánh giá rủi ro tín dụng.

Phương pháp chỉ số cơ bản, phương pháp chuẩn, phương pháp nâng cao cho rủi ro hoạt động. Phương pháp chuẩn và mô hình xếp hạng nội bộ được sử dụng cho rủi ro thị trường. Mỗi phương cách tiếp cận đều yêu cầu những mô hình riêng và các yếu tố đầu vào riêng biệt song các nghiên cứu này chưa phân tích kĩ các yếu tố đầu vào cho mô hình. Bên cạnh đó, có một số nghiên cứu lại đi theo hướng phân tích các điểm cải tiến giữa các Hiệp ước vốn.

So với Basel I, các nghiên cứu của Demirgüç-Kunt (2008), Cihak (2008), Tô Ánh Dương (2006) đều cho rằng Basel II là phiên bản hoàn toàn mới đối với rủi ro hoạt động. Nghiên cứu của Ashi (2010) còn nhận định Basel II đã cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách những công cụ giám sát nhạy cảm hơn với một khung giải pháp cho rủi ro hệ thống, rủi ro chiến lược, rủi ro danh tiếng, rủi ro thanh khoản – là những rủi ro mà ngân hàng thường phải đối mặt. Bổ sung thêm điểm mới của Basel II so với Basel I, Sakamaki (2010a) nhận định Basel II có độ linh hoạt cao hơn vì các nhà quản lý quốc gia được chọn lựa một số quyền chọn trong trụ cột I. Sự khác biệt thứ hai giữa Basel I và Basel II là trong các 17 quy định mới các ngân hàng có thể áp dụng mô hình riêng của họ để xác định các rủi ro cho họ yêu cầu về vốn, do đó họ không nhất thiết phải sử dụng các mô hình đánh giá rủi ro do Ủy ban Basel xây dựng.

Mô hình đánh giá tính toán rủi ro được xây dựng dựa trên các tài sản của ngân hàng.