An Ninh Năng Lượng Trong Quan Hệ Nga - EU Từ Năm 2000 Đến Nay

Tài liệu nghiên cứu An ninh năng lượng trong quan hệ nga eu từ năm 2000 đến nay, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Tạ Thúy Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: An Ninh Năng Lượng Trong Quan Hệ Nga – EU Từ Năm 2000 Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do và mục đích nghiên cứu
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu vấn đề
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Nguồn tài liệu
• 1.6. Đóng góp của luận văn
• 1.7. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: AN NINH NĂNG LƯỢNG VÀ VAI TRÒ CỦA AN NINH NĂNG LƯỢNG TRONG QUAN HỆ NGA – EU
• 1.1. Khái niệm an ninh năng lượng
• 1.2. Vai trò của an ninh năng lượng trong quan hệ quốc tế những năm đầu thế kỷ XXI
• 1.3. Những biến động của an ninh năng lượng trong những năm đầu thế kỷ XXI
• 1.4. Sự xuất hiện của chính sách ngoại giao năng lượng trong quan hệ quốc tế
• 1.5. Vai trò của an ninh năng lượng trong quan hệ Nga – EU
• 1.5.1. Vị thế địa chính trị của Nga và EU
• 1.5.2. Vai trò của an ninh năng lượng trong quan hệ Nga – EU
• 2. CHƯƠNG 2: AN NINH NĂNG LƯỢNG TRONG QUAN HỆ NGA – EU (2000-2006)
• 2.1. An ninh năng lượng trong quan hệ Nga – EU trước năm 2000
• 2.2. Tình trạng an ninh năng lượng của Nga và EU những năm đầu thế kỷ XXI
• 2.2.1. Tình trạng an ninh năng lượng của Nga
• 2.2.2. Tình trạng an ninh năng lượng của EU
• 2.3. Thực trạng hợp tác an ninh năng lượng Nga - EU (2000 – 2006)
• 2.4. Đối thoại năng lượng Nga - EU (2000 – 2006)
• 3. CHƯƠNG 3: AN NINH NĂNG LƯỢNG TRONG QUAN HỆ NGA – EU (2006 – NAY)
• 3.1. Những nhân tố chính ảnh hưởng đến quan hệ an ninh năng lượng Nga – EU (2006 – nay)
• 3.1.1. Các cuộc khủng hoảng năng lượng Nga – Ukraina (2006 – nay)
• 3.1.2. Cuộc khủng hoảng Kinh tế tài chính năm 2008
• 3.2. Đối sách năng lượng của Nga đối với EU (2006 – nay)
• 3.3. An ninh năng lượng trong quan hệ Nga – EU (2006-nay)
• 3.4. An ninh năng lượng trong quan hệ Nga – EU những năm tới
• TIỂU KẾT
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. An Ninh Năng Lượng Nga EU Từ Năm 2000 Đến Nay

An ninh năng lượng là một vấn đề quan trọng trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là giữa Nga và EU. Từ năm 2000 đến nay, quan hệ năng lượng giữa hai khu vực này đã trải qua nhiều biến động và thách thức.

1.1. Tình Hình Năng Lượng Nga EU Trước Năm 2000

Trước năm 2000, quan hệ năng lượng giữa Nga và EU chủ yếu tập trung vào việc cung cấp dầu mỏ và khí đốt từ Nga sang EU.

1.2. Sự Phát Triển Của Quan Hệ Năng Lượng Nga EU Từ Năm 2000 Đến Nay

Từ năm 2000 đến nay, quan hệ năng lượng giữa Nga và EU đã trải qua nhiều biến động và thách thức, bao gồm cả cuộc khủng hoảng năng lượng Nga - Ukraine vào năm 2006.

II. Vai Trò Của An Ninh Năng Lượng Trong Quan Hệ Nga EU

An ninh năng lượng đóng vai trò quan trọng trong quan hệ Nga - EU, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và chính trị của cả hai khu vực.

2.1. Vị Thế Địa Chính Trị Của Nga Và EU

Nga và EU đều có vị thế địa chính trị quan trọng trong quan hệ năng lượng, với Nga là nhà cung cấp dầu mỏ và khí đốt lớn nhất cho EU.

2.2. Vai Trò Của An Ninh Năng Lượng Trong Quan Hệ Nga EU

An ninh năng lượng là một trong những vấn đề chính trong quan hệ Nga - EU, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và chính trị của cả hai khu vực.

III. Chính Sách Năng Lượng Của Nga Đối Với EU

Chính sách năng lượng của Nga đối với EU đã trải qua nhiều thay đổi từ năm 2000 đến nay, bao gồm cả việc tăng cường hợp tác năng lượng và đa dạng hóa nguồn cung cấp năng lượng.

3.1. Chính Sách Năng Lượng Của Nga Trước Năm 2000

Trước năm 2000, chính sách năng lượng của Nga chủ yếu tập trung vào việc cung cấp dầu mỏ và khí đốt cho EU.

3.2. Sự Thay Đổi Của Chính Sách Năng Lượng Nga Từ Năm 2000 Đến Nay

Từ năm 2000 đến nay, chính sách năng lượng của Nga đã trải qua nhiều thay đổi, bao gồm cả việc tăng cường hợp tác năng lượng và đa dạng hóa nguồn cung cấp năng lượng.

IV. Kết Luận

Quan hệ năng lượng giữa Nga và EU đã trải qua nhiều biến động và thách thức từ năm 2000 đến nay. An ninh năng lượng đóng vai trò quan trọng trong quan hệ Nga - EU, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và chính trị của cả hai khu vực.

V. Tài Liệu Tham Khảo

Dưới đây là danh sách tài liệu tham khảo được sử dụng trong bài viết này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa, an ninh năng lượng đã trở thành một trong những vấn đề chiến lược quan trọng nhất đối với các quốc gia và khu vực trên thế giới. Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu năng lượng toàn cầu đã tăng khoảng 25% trong vòng 25 năm qua, từ 7,1 tỷ tấn năm 1980 lên 11,4 tỷ tấn năm 2005, và dự kiến sẽ tiếp tục tăng lên khoảng 17 tỷ tấn vào năm 2030. Năng lượng, đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt, không chỉ là nguồn sống cho phát triển kinh tế mà còn là công cụ chính trị và địa chính trị quan trọng. Trong mối quan hệ quốc tế, an ninh năng lượng trở thành một nhân tố chi phối chính sách đối ngoại và quan hệ hợp tác giữa các quốc gia.

Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề an ninh năng lượng trong quan hệ giữa Nga và Liên minh Châu Âu (EU) từ năm 2000 đến nay, giai đoạn chứng kiến nhiều biến động về kinh tế, chính trị và năng lượng toàn cầu. Nga là quốc gia có trữ lượng dầu mỏ và khí đốt lớn nhất thế giới, trong khi EU là khu vực tiêu thụ năng lượng lớn và phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ Nga. Mối quan hệ này tạo nên sự phụ thuộc lẫn nhau nhưng cũng tiềm ẩn nhiều thách thức và xung đột lợi ích. Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích vai trò của an ninh năng lượng trong quan hệ Nga – EU, đánh giá chính sách năng lượng của hai bên, và đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hợp tác, đảm bảo an ninh năng lượng bền vững.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai loại năng lượng chủ yếu là dầu mỏ và khí đốt, trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến nay, với không gian nghiên cứu là nước Nga và Liên minh Châu Âu. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ năng lượng phức tạp giữa hai khu vực, đồng thời góp phần bổ sung kiến thức cho chính sách năng lượng và đối ngoại của các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu trong lĩnh vực quan hệ quốc tế và an ninh năng lượng. Trước hết, khái niệm an ninh năng lượng được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, bao gồm:

• An ninh năng lượng: Được hiểu là khả năng đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định, giá cả hợp lý, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Định nghĩa này được EU áp dụng trong các chính sách năng lượng của mình.
• Chiến lược kinh tế đối ngoại lĩnh vực năng lượng: Bao gồm các phương hướng và nhiệm vụ ưu tiên nhằm đảm bảo lợi ích chính trị và kinh tế quốc gia trong bối cảnh năng lượng toàn cầu.
• Ngoại giao năng lượng: Các hoạt động ngoại giao nhằm đảm bảo nguồn cung, vận chuyển và tiêu thụ năng lượng, đồng thời sử dụng năng lượng như một công cụ chính trị trong quan hệ quốc tế.

Ngoài ra, luận văn áp dụng mô hình phân tích đa cấp độ trong quan hệ quốc tế:

• Cấp độ trong nước (Domestic level): Phân tích nhu cầu, tiềm năng năng lượng trong nước và các chính sách nội địa.
• Cấp độ liên quốc gia (Interstate level): Nghiên cứu chính sách năng lượng và an ninh năng lượng giữa các quốc gia, đặc biệt là hợp tác và cạnh tranh trong lĩnh vực năng lượng.

Ba khái niệm chính được sử dụng xuyên suốt nghiên cứu là: an ninh năng lượng, chính sách năng lượng, và ngoại giao năng lượng. Các lý thuyết này giúp phân tích mối quan hệ phức tạp giữa Nga và EU trong bối cảnh địa chính trị và kinh tế toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử làm chủ đạo, kết hợp với các phương pháp phân tích, so sánh và đối chiếu các sự kiện lịch sử liên quan đến quan hệ năng lượng Nga – EU từ năm 2000 đến nay. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các tài liệu chính thức, báo cáo, sách trắng, sách xanh của chính phủ Nga và EU, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, cùng các dữ liệu thống kê về sản xuất, xuất khẩu và nhập khẩu năng lượng.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn lọc tài liệu có liên quan trực tiếp đến chủ đề an ninh năng lượng và quan hệ Nga – EU, đảm bảo tính hệ thống và toàn diện. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu, chia thành các giai đoạn chính: trước năm 2000, giai đoạn 2000-2006, và từ 2006 đến nay, nhằm nhận diện sự thay đổi và phát triển của chính sách năng lượng cũng như quan hệ ngoại giao năng lượng giữa hai bên.

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng phương pháp logic để đánh giá sự thay đổi chính sách và tác động của các sự kiện kinh tế - chính trị đến an ninh năng lượng. Các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế được áp dụng ở nhiều cấp độ nhằm phân tích sâu sắc các yếu tố nội tại và ngoại cảnh ảnh hưởng đến mối quan hệ năng lượng Nga – EU.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau về năng lượng giữa Nga và EU: Nga là nhà cung cấp năng lượng lớn nhất cho EU, chiếm khoảng 50% lượng khí đốt nhập khẩu của EU năm 2006, trong khi EU là thị trường xuất khẩu năng lượng lớn nhất của Nga, chiếm hơn 40% doanh thu ngân sách Nga từ xuất khẩu khí đốt. Sự phụ thuộc này tạo nên mối quan hệ kinh tế - chính trị mật thiết nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

2. Chính sách năng lượng của Nga tập trung vào việc sử dụng năng lượng như công cụ chính trị: Từ khi ông Putin lên nắm quyền năm 2000, Nga đã tái quốc hữu hóa ngành năng lượng, tăng cường kiểm soát nhà nước và sử dụng nguồn năng lượng như một đòn bẩy chính trị nhằm nâng cao vị thế quốc tế. Doanh thu từ xuất khẩu dầu mỏ chiếm tới 63% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2005 và đóng góp 37% ngân sách nhà nước.

3. EU đối mặt với thách thức lớn về an ninh năng lượng do phụ thuộc nhập khẩu: EU tiêu thụ năng lượng chủ yếu từ nguồn nhập khẩu, trong đó khí đốt và dầu mỏ chiếm tỷ lệ lớn. Năm 2005, EU phụ thuộc khoảng 50% vào năng lượng nhập khẩu, dự kiến tăng lên 70% vào năm 2030. Sự phụ thuộc này khiến EU dễ bị tổn thương trước các biến động chính trị và kinh tế từ các nhà cung cấp, đặc biệt là Nga.

4. Các cuộc khủng hoảng năng lượng và chính sách đa dạng hóa nguồn cung của EU: Cuộc khủng hoảng khí đốt Nga – Ukraine năm 2006 đã làm gián đoạn nguồn cung cấp khí đốt cho EU, gây thiếu hụt nghiêm trọng trong mùa đông. EU đã bắt đầu triển khai các chính sách đa dạng hóa nguồn cung, đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng năng lượng tại các nước vùng Caspian và Biển Đen nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào Nga.

Thảo luận kết quả

Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa Nga và EU về năng lượng là một đặc điểm nổi bật trong quan hệ quốc tế hiện đại, phản ánh sự kết nối chặt chẽ giữa kinh tế và chính trị. Nga với nguồn tài nguyên dồi dào và vị trí địa lý thuận lợi đã tận dụng lợi thế này để củng cố quyền lực và ảnh hưởng chính trị, đặc biệt trong bối cảnh giá dầu tăng mạnh từ năm 2000 đến 2008. Ngược lại, EU với nhu cầu năng lượng ngày càng tăng và nguồn dự trữ nội địa hạn chế buộc phải phụ thuộc vào nhập khẩu, tạo ra điểm yếu chiến lược.

Các dữ liệu thống kê cho thấy, trong giai đoạn 2000-2006, lượng khí đốt nhập khẩu từ Nga chiếm hơn 50% tổng lượng nhập khẩu của EU, trong khi các nhà cung cấp khác như Algeria và Na Uy chỉ chiếm khoảng 23% và 22%. Điều này làm nổi bật sự phụ thuộc lớn của EU vào Nga. Cuộc khủng hoảng khí đốt năm 2006 giữa Nga và Ukraine đã làm gián đoạn nguồn cung, gây ra tình trạng thiếu hụt khí đốt nghiêm trọng tại nhiều nước EU, đặc biệt là các nước Đông Âu có kho dự trữ hạn chế.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả luận văn phù hợp với quan điểm cho rằng năng lượng không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là công cụ chính trị trong quan hệ quốc tế. Sự “chính trị hóa” năng lượng đã làm gia tăng các nguy cơ và thách thức trong quan hệ Nga – EU, đòi hỏi cả hai bên phải có chiến lược hợp tác và đối thoại hiệu quả để đảm bảo an ninh năng lượng bền vững.

Việc EU triển khai các dự án đa dạng hóa nguồn cung và hiện đại hóa cơ sở hạ tầng năng lượng là bước đi cần thiết nhằm giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc quá mức vào một nhà cung cấp duy nhất. Đồng thời, Nga cũng nhận thức được tầm quan trọng của EU như một thị trường ổn định và đã có những điều chỉnh chính sách nhằm duy trì quan hệ hợp tác lâu dài.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ nhập khẩu khí đốt của EU từ các nhà cung cấp chính, biểu đồ doanh thu xuất khẩu dầu mỏ của Nga qua các năm, và bảng so sánh các sự kiện khủng hoảng năng lượng ảnh hưởng đến quan hệ hai bên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đối thoại và hợp tác năng lượng song phương
   Chủ thể: Chính phủ Nga và EU
   Mục tiêu: Thiết lập cơ chế đối thoại thường xuyên nhằm giải quyết các bất đồng và tăng cường minh bạch trong cung cấp năng lượng.
   Thời gian: Triển khai ngay và duy trì liên tục trong 5 năm tới.

2. Đa dạng hóa nguồn cung cấp năng lượng của EU
   Chủ thể: Liên minh Châu Âu, các công ty năng lượng châu Âu
   Mục tiêu: Giảm tỷ lệ phụ thuộc vào nguồn cung từ Nga xuống dưới 40% trong vòng 10 năm, thông qua đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo và nhập khẩu từ các khu vực khác như Biển Caspian, Bắc Phi.
   Thời gian: Kế hoạch dài hạn đến năm 2030.

3. Hiện đại hóa và nâng cao hiệu quả cơ sở hạ tầng năng lượng
   Chủ thể: Các công ty năng lượng Nga và EU, các tổ chức tài chính quốc tế
   Mục tiêu: Cải thiện hệ thống đường ống dẫn dầu khí, tăng cường an toàn vận chuyển và giảm tổn thất năng lượng.
   Thời gian: Thực hiện trong 5 năm tới.

4. Phát triển chính sách năng lượng bền vững và thân thiện môi trường
   Chủ thể: EU và Nga, các tổ chức quốc tế về môi trường
   Mục tiêu: Đưa các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường vào chính sách năng lượng, thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo và giảm phát thải khí nhà kính.
   Thời gian: Triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2025-2030.

5. Tăng cường dự trữ chiến lược năng lượng tại EU
   Chủ thể: Chính phủ các nước thành viên EU
   Mục tiêu: Xây dựng các kho dự trữ khí đốt và dầu mỏ chiến lược đủ dùng ít nhất 3 tháng tiêu thụ để ứng phó khẩn cấp.
   Thời gian: Hoàn thành trong vòng 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực quan hệ quốc tế và năng lượng
   Lợi ích: Cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu thực tiễn về mối quan hệ năng lượng Nga – EU, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy.

2. Các nhà hoạch định chính sách năng lượng và đối ngoại
   Lợi ích: Hỗ trợ xây dựng chính sách năng lượng quốc gia và khu vực, đặc biệt trong việc cân bằng lợi ích kinh tế và an ninh quốc gia.

3. Các doanh nghiệp và tập đoàn năng lượng
   Lợi ích: Hiểu rõ bối cảnh chính trị và kinh tế ảnh hưởng đến thị trường năng lượng, từ đó đưa ra các chiến lược kinh doanh phù hợp.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành lịch sử, chính trị và kinh tế quốc tế
   Lợi ích: Nắm bắt được mối quan hệ lịch sử và chính trị trong lĩnh vực năng lượng, phát triển kỹ năng phân tích và nghiên cứu khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. An ninh năng lượng là gì và tại sao nó quan trọng trong quan hệ quốc tế?
   An ninh năng lượng là khả năng đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định, giá cả hợp lý và phát triển bền vững. Nó quan trọng vì năng lượng là yếu tố sống còn cho phát triển kinh tế và chính trị, ảnh hưởng đến ổn định xã hội và quan hệ quốc tế.

2. Tại sao EU phụ thuộc nhiều vào năng lượng của Nga?
   EU có nguồn dự trữ năng lượng nội địa hạn chế, trong khi Nga sở hữu trữ lượng dầu mỏ và khí đốt lớn, vị trí địa lý thuận lợi cho vận chuyển sang châu Âu. Điều này tạo nên sự phụ thuộc lớn của EU vào nguồn cung từ Nga.

3. Cuộc khủng hoảng khí đốt Nga – Ukraine năm 2006 ảnh hưởng thế nào đến EU?
   Cuộc khủng hoảng làm gián đoạn nguồn cung khí đốt cho EU trong mùa đông, gây thiếu hụt nghiêm trọng và làm lộ rõ điểm yếu trong an ninh năng lượng của EU, đặc biệt là các nước có kho dự trữ hạn chế.

4. Nga sử dụng năng lượng như một công cụ chính trị ra sao?
   Nga đã tái quốc hữu hóa ngành năng lượng và sử dụng nguồn cung cấp dầu khí làm đòn bẩy để gây áp lực chính trị, đàm phán các thỏa thuận có lợi và nâng cao vị thế quốc tế.

5. EU đã làm gì để giảm sự phụ thuộc vào năng lượng Nga?
   EU đã triển khai các chính sách đa dạng hóa nguồn cung, đầu tư vào năng lượng tái tạo, phát triển cơ sở hạ tầng năng lượng mới và xây dựng kho dự trữ chiến lược nhằm tăng cường an ninh năng lượng.

Kết luận

• An ninh năng lượng là yếu tố chiến lược quan trọng trong quan hệ quốc tế, đặc biệt trong mối quan hệ Nga – EU từ năm 2000 đến nay.
• Mối quan hệ năng lượng giữa Nga và EU là sự phụ thuộc lẫn nhau, với Nga là nhà cung cấp chính và EU là thị trường tiêu thụ lớn nhất.
• Nga sử dụng năng lượng như một công cụ chính trị nhằm củng cố vị thế kinh tế và chính trị, trong khi EU đối mặt với thách thức lớn về an ninh năng lượng do phụ thuộc nhập khẩu.
• Các cuộc khủng hoảng năng lượng đã làm nổi bật sự cần thiết của hợp tác và đa dạng hóa nguồn cung cấp năng lượng giữa hai bên.
• Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường đối thoại, đa dạng hóa nguồn cung, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và phát triển năng lượng bền vững là cần thiết để đảm bảo an ninh năng lượng lâu dài.

Tiếp theo, nghiên cứu sẽ tập trung vào phân tích chi tiết chính sách năng lượng của Nga và EU trong giai đoạn 2000-2006, làm rõ các chiến lược và biến động chính trị ảnh hưởng đến quan hệ năng lượng giữa hai bên. Độc giả và các nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp tục theo dõi để có cái nhìn toàn diện hơn về chủ đề này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 AN NINH NĂNG LƯỢNG VÀ VAI TRÒ CỦA AN NINH NĂNG LƯỢNG TRONG QUAN HỆ NGA - EU 1.1 Khái niệm an ninh năng lượng Năng lượng đóng vai trò quan trọng trong quá trình tiến hóa và phát triển của con người. Trong thời đại cách mạng công nghiệp diễn ra ở Châu Âu năng lượng đã thể hiện tầm quan trọng của nó trong quá trình phát triển kinh tế của khu vực này. Vào thời này nguồn năng lượng chủ yếu được sử dụng là than đá phân bố rải rác khắp nơi với trữ lượng lớn và nhu cầu sử dụng chưa nhiều nên vấn đề năng lượng chưa phải là vấn đề chính của thời kỳ này. Đến những năm 50 của thế kỷ XX cùng với tốc độ phát triển như vũ bão của công nghiệp trên toàn châu Âu và Mỹ nhu cầu năng lượng ngày càng trở nên cấp bách.

Nhu cầu tiêu thụ năng lượng ngày càng cao ảnh hưởng đến kinh tế, chính trị và sự bình ổn của xã hội từ đó các học giả cũng như các nhà lãnh đạo bắt đầu quan tâm đến vấn đề an ninh năng lượng. Từ thập niên 50 của thế kỷ XX cùng với nhu cầu phát triển công nghiệp trên toàn thế giới nhu cầu năng lượng tăng dẫn đến kết cấu tiêu thụ năng lượng thay đổi, than đá chiếm tỉ lệ 60% các nguồn năng lượng ở thập niên 50 đã giảm xuống còn 24% vào năm 2000, đồng thời trong khoảng thời gian đó dầu mỏ và khí thiên nhiên lại có tỉ lệ từ 37,4% tăng lên 61% [34, 17]. Ngoài ra sự xuất hiện của cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo các quốc gia về vấn đề an ninh năng lượng. Chính vì vậy, năm 1974 cơ quan năng lượng quốc tế (IEA) được thành lập đã đề xuất khái niệm an ninh năng lượng với trọng tâm là ổn định nguồn cung ứng và giá cả dầu mỏ.

13 Từ những năm cuối của thế kỷ XX và những năm đầu của thế kỷ XXI cùng với sự biến đổi khí hậu toàn cầu, an ninh năng lượng không còn chỉ là việc đảm bảo nguốn năng lượng ổn định để phát triển kinh tế như trước nữa. Thay vào đó an ninh năng lượng trong thời đại ngày nay phải đi kèm với việc bảo vệ môi trường và sự phát triển bền vững của thế giới. Tuy nhiên, đối với mỗi quốc gia thì chiến lược an ninh năng lượng và mục tiêu sử dụng năng lượng của họ là khác nhau phụ thuộc vào quyền lợi của từng quốc gia khu vực. An ninh năng lượng là một trong những chủ đề chính trong chường trình nghị sự mà các nước công nghiệp G8 họp tại St Petersburg vào tháng 7 năm 2006.

Chương trình tập trung về những thay đổi về sự gia tăng vượt trội của giá dầu trong vòng 3 năm qua [51, 10]. Bên cạnh đó hội nghị cũng tranh luận về những mối đe dọa khủng bố, sự bất ổn chính trị tại một số quốc gia xuất khẩu dầu khí, sự ganh đua địa chính trị và nhu cầu năng lượng cơ bản cho sự tăng trưởng kinh tế của các quốc gia này. Không những thế, năng lượng còn là mục tiêu của các tổ chức khủng bố, các bất ổn chính trị và xung đột vũ trang. Al Queda đã đe dọa sẽ tấn công những mục tiêu mà Osama Bin Laden gọi là “bản lề” của nền kinh tế thế giới đó là những cơ sở hạ tầng quan trọng của loài người và năng lượng là một trong số các nhân tố đó.

Như vậy, năng lượng đã có sự liên quan đến sự an ninh chính trị đối với một quốc gia và liên quốc gia trên toàn thế giới. Mặc dù, định nghĩa thông thường về an ninh năng lượng chỉ đơn giản là sự đảm bảo nguồn cung cấp sẵn có cho khách hàng với giá cả phải chăng [32, 19]. Nhưng với các quốc gia khác nhau đi kèm với các quyền lợi khác nhau thì định nghĩa an ninh năng lượng của họ cũng khác nhau. Đối với nước xuất khẩu năng lượng thì “an ninh năng lượng là nhu cầu sản xuất và xuất khẩu nguồn năng lượng thu lợi nhuận và chia sẻ doanh thu với chính phủ của họ” [72,23].

Trường hợp 14 Nga mục đích là tái khẳng định quyền kiểm soát nhà nước đối với tài nguyên thiên nhiên với “chiến lược nguồn tài nguyên” và phát triển hệ thống đường ống dẫn dầu và khí đốt nhằm đạt được các quyền lợi về kinh tế chính trị. Đối với các nước đang phát triển thì mối quan tâm của họ là giá cả năng lượng ảnh hưởng như thế nào đến cán cân thanh toán của họ. Với Trung Quốc và Ấn Độ thì an ninh năng lượng là khả năng cung cấp năng lượng phục vụ phát triển kinh tế và nhanh chóng điều chỉnh sự phụ thuộc vào thị trường năng lượng toàn cầu [50, 8]. Còn Mỹ thì định nghĩa của họ đơn giản là “sự độc lập về năng lượng” định nghĩa này được xem là định nghĩa an ninh năng lượng của Mỹ kể từ tổng thống Nixon tuyên bố.

Gần đây, tháng 5 năm 2000, phó tổng thống Mỹ Dick Cheney đã thông qua chính sách năng lượng quốc gia với báo chí mang tên “chính sách năng lượng quốc gia Hoa Kỳ” trong đó chỉ rõ “chính sách này đáp ứng được tính tổng hợp của một thời kỳ, chính sách thúc đẩy sự khám phá kỷ thuật mới nhằm bảo vệ môi trường, cổ vũ sử dụng năng lượng sạch và nâng trong hiệu suất sử dụng năng lượng, chính phủ Hoa Kỳ phải thống nhất chính sách kinh tế và bảo vệ môi trường thành một thể thống nhất mới có thể thực hiện được mục tiêu này”. Trong ba nguyên tắc nêu trên, chính sách năng lượng của Mỹ có 5 mục tiêu: công tác tiết kiệm năng lượng phải hiện đại hóa; cơ sở năng lượng phải hiện đại hóa; nguồn cung cấp năng lượng phải mở rộng; công tác cải thiện và bảo vệ môi trường phải được đẩy mạnh; an ninh năng lượng quốc gia phải được tăng cường [12, 13]. Ngày 23 tháng 5 năm 2003, chính phủ Liên bang Nga phê chuẩn “Chiến lược an ninh năng lượng của Liên bang Nga đến năm 2020” khẳng định an ninh năng lượng là “nhà nước đảm bảo nhu cầu năng lượng thiết yếu của sự phát triển kinh tế, xã hội và mọi công dân trong trạng thái không bị đe dọa thiếu hụt năng lượng. Sự đe dọa này đến từ các nhân tố bên ngoài (địa chính trị, mở rộng kinh tế, tình hình thị trường), cũng từ bản thân các đơn vị kinh doanh năng lượng và tình hình 15 vận chuyển” [39,112].

Chiến lược này đã nhấn mạnh trong chính sách an ninh năng lượng của Nga là: năng lượng nhiên liệu tổng hợp có khả năng khai thác từ nguồn cung cấp trong nước; phòng ngừa sự tiêu hao bất hợp lý, các đơn vị kinh doanh năng lượng phải có năng lực đối phó với sự đe dọa của thay đổi kỷ thuật, kinh tế trong và ngoài nước, có năng lực giảm thiểu đến mức nhỏ nhất các tổn thất do các yếu tố bất ổn gây ra [12, 14]. Đối với EU thuật ngữ “an ninh năng lượng” được hiểu trong dự luật của Liên Minh Châu Âu năm 2000 như sau: “Chiến lược dài hạn của Châu Âu trong vấn đề đảm bảm an ninh cung cấp năng lượng là đảm bảo phúc lợi xã hội cho mọi công dân và duy trì sự hoạt động ổn định của nền kinh tế, thị trườn. Nguồn cung cấp năng lượng không bị gián đoạn và duy trì mức giá phải chăng cho tất cả người tiêu dùng (người dân và công nghiệp) mà vẫn đảm bảo được vấn đề môi trường và hướng tới phát triển bền vững” [42, 83]. Như vậy việc đảm bảo an ninh năng lượng theo EU có 2 phần thiết yếu là đảm bảo nhu cầu tiêu thụ và không gây ảnh hưởng đến môi trường.

Về mặt kỷ thuật phải phát triển khả năng tiếp cận dễ dàng các nguồn năng lượng và không gây gián đoạn dòng lưu thông năng lượng. Về mặt thương mại là khả năng cung cấp năng lượng với giá cả hợp lý. Sau hiệp ước Amsterdam có hiệu lực vào năm 1997, chính sách anh ninh cung cấp năng lượng được xây dựng dựa trên khái niệm phát triển bền vững. Đây là một phần của chính sách phát triển bền vững của EU.

Từ đây thuật ngữ “an ninh năng lượng” trở nên phổ biến trên toàn châu Âu và được xem như là yếu tố cốt lõi của chính sách phát triển bền vững của EU. Như vậy, thuật ngữ “an ninh năng lượng” không đơn thuần là làm chủ các nguồn cung cấp năng lượng (chủ yếu là dầu lửa) đảm bảo nhu cầu tiêu thụ như những thập kỷ trước đây, mà còn được hiểu một cách toàn diện, bao quát hơn là phải đảm bảo công tác bảo vệ môi trường, giá cả hợp lý và khả năng ứng phó với 16 các tình huống khẩn cấp phát sinh từ các nhân tố kinh tế, chính trị bên trong và bên ngoài một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ. Trong đó, giá cả hợp lý là mức giá dựa trên quy luật thị trường cơ bản, có tính đến nhu cầu, khả năng cung cấp và cách tiếp cận mà các quốc gia khác nhau sử dụng để giải quyết vấn đề năng lượng. Với Việt Nam định nghĩa an ninh năng lượng được đề cập trong “Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2050” như sau: - Phát triển năng lượng phải gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và đảm bảo đi trước một bước với tốc độ cao, bền vững,đồng bộ, đi đôi với đa dạng hóa các nguồn năng lượng và công nghệ tiết kiệm năng lượng là nhiệm vụ trọng tâm trong suốt thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước - Phát triển năng lượng quốc gia phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế, sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên trong nước kết hợp với việc khai thác, sử dụng tài nguyên nước ngoài một cách hợp lý, thiết lập an ninh năng lượng quốc gia trong điều kiện mở, thực hiện liên kết hiệu quả trong khu vực và toàn cầu, gắn với giữ vững an ninh quốc gia và phát triển nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Nhìn chung định nghĩa an ninh năng lượng của Việt Nam cũng không đi ngoài những xu thế của quốc tế và Việt Nam cũng đã nhận thức rõ được vai trò của an ninh năng lượng trong sự phát triển bền vững của đất nước. Khi nghĩ đến thuật ngữ “an ninh năng lượng” thì nhiều người thường nghĩ đến “an ninh dầu lửa”, thực tế cho thấy từ sau thập niên 50 của thế kỷ XX dầu lửa chiếm 61% các nguồn năng lượng mà con người sử dụng.