Chương 1: Tổng quan và cơ sở lý thuyết Chương 2:Tổ chức và phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng lối sống của SV trường CĐSP Thái Bình Chương 4: Những yếu tố tác động đến lối sống của SV trường CĐSP Thái bình Tài liệu tham khảo và các phụ lục 12 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan 1. Các nghiên cứu nƣớc ngoài Thuật ngữ “lối sống” lần đầu tiên đƣợc nhà xã hội học ngƣời Đức, Max Weber (1864-1920) sử dụng nhƣ một khái niệm khoa học trong công trình nghiên cứu Xã hội học. Sự phân tầng của xã hội đƣợc Weber mô tả nhƣ hình tam giác: phần đỉnh của tam giác là tầng lớp trên- những ngƣời chủ sở hữu tƣ liệu sản xuất, phần giữa là tầng lớp trung lƣu và phần đáy là tầng lớp ngƣời nghèo không của cải.
Mỗi tầng lớp lại chia thành những nhóm nhỏ dựa trên địa vị, cơ may, thu nhập và tiện nghi sinh hoạt khác với những “lối sống” và “mức sống” khác nhau. Chính lối sống, kiểu sống của các nhóm này nói lên sự phân tầng của xã hội khi đƣợc ông mô tả bằng số liệu thống kê xã hội học [14]. Vào cuối những năm 70 và đầu những năm 80 của thế kỷ XX, ở Liên Xô và các nƣớc xã hội chủ nghĩa khác trƣớc đây, các nhà xã hội học và triết học đã phát triển mạnh mẽ lý thuyết “Lối sống xã hội chủ nghĩa” hay “lối sống xã hội chủ nghĩa Xô Viết” với hàng trăm tác phẩm đã đề cập đến bản chất, cấu trúc và chức năng xã hội của lối sống, chẳng hạn N. Kêgiêrov với “Vấn đề lối sống trong chiến dịch tuyên truyền tƣ sản hiện nay”, V.Daxêpin với tác phẩm “Lối sống xã hội chủ nghĩa và sự phát triển về mặt tinh thần của con ngƣời”, X.Visnhicôxki “ Lối sống Xô Viết hôm nay và ngày mai”.
Buđapét(1975), hội thảo quốc tế chuyên bàn về vấn đề lối sống: tác giả đã đề cập tới vấn đề lối sống dựa vào khái niệm "hoạt động" cũng có tác giả nêu lên khái niệm lối sống theo nghĩa rộng, tức là bao hàm cả sinh hoạt hàng ngày. Các tác giả đã làm rõ lối sống là những hình thức cố định, điển hình của hoạt động sống cá nhân và tập đoàn của con ngƣời, những hình thức ấy nói lên những đặc điểm về sự giao tiếp, hành vi và nếp nghĩ của họ trong các lĩnh vực lao động xã hội-chính trị sinh hoạt và giải trí[23]. Tuy có nhiều quan điểm và cách hiểu bản chất của lối sống khác nhau nhƣng các nhà nghiên cứu các tác phẩm đều nhất trí với nhau rằng: khái niệm lối sốngđƣợc 13 đặc trƣng cho một hiện thực xã hội, nó là bản chất của một HTKTXH nhất định đƣợc thể hiện trong đời sống hàng ngày của các giai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội khác nhau trong hoạt động sống của cá nhân. Lối sống đƣợc mô tả nhƣ một tập hợp những yếu tố của đời sống vật chất, xã hội và tinh thần của mỗi giai cấp, tầng lớp xã hội và của nhóm ngƣời hay từng ngƣời trong xã hội, hoặc đƣợc xem xét nhƣ một phƣơng thức hoạt động sống của cả một xã hội.
Về nghiên cứu biểu hiện của lối sống, giáo dục lối sống từ sau những năm 90 của thế kỷ XX phải kể đến một số công trình tiêu biểu nhƣ sau: Trung tâm Canh tân và Công nghệ giáo dục thuộc tổ chức Bộ trƣởng giáo dục Đông Nam Á (1992): Giá trị trong hành động.Tài liệu đã trình bày một cách tỉ mỉ về vấn đề giáo dục lối sống trong nhà trƣờng và vấn đề đƣa giáo dục giá trị vào nhà trƣờng và cộng đồng các nƣớc Inđônêxia, Philiphin, Malaysia và Thái Lan[13]. Beginning teaching and beyond- Social Sclence Press – australia(2002): các tác giả đã trình bày một cách công phu, tỉ mỉ về quá trình giảng dạy trong các trƣờng học ở Úc, nêu lên những vấn đề về lý luận giáo dục kỹ năng sống cho SV. Bên cạnh đó tác giả còn nêu lên những biểu hiện về lối sống của SV…[36]. Các nghiên cứu trong nƣớc Vấn đề lối sống đƣợc đề cập đến một cách phong phú.
Từ năm 1980, nhiều vấn đề lý luận về lối sống đã đƣợc một số tác giả tập trung nghiên cứu: - Tác giả Vũ Khiêu với: “lối sống là gì”, bên cạnh đó tác giả Hà Xuân Trƣờng với bài báo: “Từng bƣớc xây dựng nền văn hóa mới” đã đề cập đến nếp sống văn hóa và những mặt biểu hiện của nó[27]. - Tác giả Lê Nhƣ Hoa đề cập tới khi “Bàn về lối sống, nếp sống xã hội chủ nghĩa”[5]. Đây là một công trình nghiên cứu lý luận và trình bày một cách hệ thống các khái niệm, các mặt cần nghiên cứu lối sống ở Việt Nam theo mô hình CNXH bao cấp (trƣớc năm 1986). Những công trình này cho thấy các tác giả đã đề cập đến cơ sở lý luận của lối sống theo những quan điểm khác nhau về mặt lý thuyết và phƣơng pháp luận cho việc nghiên cứu và xây dựng lối sống XHCN chống lại lối sống TBCN.
14 Những năm 90 của thế kỷ XX, sau khi đất nƣớc đổi mới trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, có nhiều công trình nghiên cứu lối sống, đặc biệt là lối sống SV ở các khía cạnh khác nhau, từ đó đã phác họa đƣợc bức tranh sinh động về lối sống của HS, SV và đã đề ra những giải pháp giáo dục lối sống cho giới trẻ. Một số công trình tiêu biểu nhƣ: - Đề tài khoa học cấp nhà nƣớc (2001): Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội. Trong đó các tác giả chỉ rõ xu hƣớng chuyển đổi của lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội trong giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH. Sau khi phân tích thực trạng lối sống, đạo đức.
Các tác giả cũng đƣa ra phƣơng hƣớng, giải pháp xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội mới[17]; - Đề tài khoa học cấp nhà nƣớc (2003):Điều tra thực trạng đạo đức, tƣ tƣởng chính trị và lối sống của thanh niên học sinh, sinh viên hiên nay. Tập thể tác giả đã phát hiện, mô tả thực trạng(chất lƣợng) đạo đức, tƣ tƣởng chính trị và lối sống của thanh niên HS,SV. Từ đó dự báo xu hƣớng, đánh giá ba mặt: đạo đức, chính trị tƣ tƣởng và lối sống của thanh niên HS, SV ở ba bình diện: Nhận thức, thái độ, hành vi trên để làm cơ sở cho những giải pháp giáo dục đạo đức, tƣ tƣởng chính trị, lối sống của thanh niên HS, SV trong chiến lƣợc phát triển toàn diện con ngƣời Việt Nam trong thời kỳ CNH, HĐH[18].Ngoài ra, đề tài còn đƣa ra các chỉ số cơ bản để đánh giá về các mặt đạo đức, tƣ tƣởng chính trị và lối sống của HS, SV ở 13 trƣờng Trung học phổ thông, 13 trƣờng Đại học ở 3 vùng đó là TP.Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và TP.
Đặc biệt là các chỉ báo cơ bản cần đánh giá trong lối sống nhƣ: Tích cực, chủ động, linh hoạt; Giản dị, tiết kiệm, lành mạnh; Tính có kế hoạch, có mục đích; Sự đồng cảm, chia sẻ; Khả năng thích ứng; Tinh thần kỷ luật; Tinh thần hợp tác; Tín ngƣỡng; Tình yêu, hôn nhân. - Tác giả Văn Hùng cùng với bài viết: “Thanh niên với lối sống thời mở cửa”[29], đã phản ánh tình hình thay đổi lối sống của thanh niên trong thời kỳ mở cửa ra nhiều vấn đề cần quan tâm nghiên cứu về lối sống thanh niên trong điều kiện mới. 15 - Tác giả Mạc Văn Trang với công trình; “Đặc điểm lối sống của SV hiện nay và những phƣơng hƣớng, biện pháp giáo dục lối sống cho SV” [25], đã xác định LSSV và nêu ra một hệ thống những đặc điểm cơ bản của LSSV đƣợc biểu hiện qua một loạt các hoạt động. Đặc biệt công trình đã tiến hành khảo sát, thống kê các số liệu để đƣa ra những mặt tích cực và tiêu cực trong LSSV và đề xuất nhƣng biện pháp giáo dục LSSV.
Nhƣ vây, tác giả tránh chỉ đề cập đến lý luận về LSSV mà đã tiếp cận LSSV bằng những phƣơng pháp cụ thể, mô tả các biểu hiện cụ thể của LSSV trong cuộc sống hiện thực của họ. - Tác giả Nguyễn Ánh Hồng: “Phân tích về mặt tâm lý học lối sống của SV Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay”[20]; Tác giả Đặng Quang Thành: “Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa”[21]; Tác giả Võ Đang Khoa: "Tổ chức giáo dục đạo đức cho sinh viên thông qua hoạt động của Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Hội sinh viên ở Trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm Nha Trang" [22];Tác giả Phạm Khắc Hùng, Phạm Hồng Quang với đề tài: “Thực trạng lối sống của SV Đại học Sƣ phạm Thái Nguyên”[32]. Các tác giả đã làm phong phú thêm việc nghiên cứu LSSV và trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá thực trạng giáo dục đạo đức hiện nay của các nhà trƣờng đã đề xuất một số giải pháp nhằm giáo dục đạo đức cho HS, SV, thực hiện mục tiêu đào tạo của từng nhà trƣờng. - Trần Thị Minh Đức với công trình “Ảnh hƣởng của môi trƣờng ký túc xá SV với LSSV nội trú”[30], đã đƣa ra thực trạng lối sống của SV cả mặt tích cực lẫn mặt tiêu cực tại môi trƣờng ký túc xá và đƣa ra những kiến nghị nhằm cải tạo điều kiện sống ở ký túc xá cho SV cũng nhƣ đƣa ra những biện pháp giáo dục lối sống văn hóa cho SV nội trú.
- Tác giả Huỳnh Khái Vinh: Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội [10]; tác giả Nguyễn Hồng Hà: Môi trƣờng văn hóa với việc xây dựng lối sống và con ngƣời việt nam [8]; tác giả Võ Văn Thắng: Xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay [9]; Ảnh hƣởng của nền kinh tế thị trƣờng đối với việc xây dựng lối sống ở nƣớc ta hiện nay [34]; Báo nhân dân: Lối sống có văn hóa và thiếu văn hóa 16 [35]. Các tác giả đã đề cập đến vấn đề chuẩn giá trị, về môi trƣờng văn hóa xây dựng lối sống, về những yếu tố tác động đến lối sống. Đặc biệt là bài báo “lối sống có văn hóa và thiếu văn hóa”sau khi đƣa ra thực trạng, nguyên nhân những vụ tự tử ở Việt Nam hiện nay đã đề xuất giải pháp giáo dục hiện tƣợng "lối sống thiếu văn hóa" là "gia đình và đoàn thể phải dang tay đón họ vào cuộc sống, vào hoạt động lành mạnh, trong sáng…nâng cao kiến thức để họ hiểu giá trị đích thực của chân- thiện-mĩ…", xây dựng gia đình văn hóa mới.