Xử Lý Nợ Xấu Của Ngân Hàng Thương Mại Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Nay

Tài liệu nghiên cứu Xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại theo pháp luật việt nam hiện nay, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về luật học.

• Tác giả: Nguyễn Hoài Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Thu Thủy
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Xử Lý Nợ Xấu Ngân Hàng Thương Mại Theo Pháp Luật Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu; lý thuyết nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NỢ XẤU, PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. Những vấn đề lý luận về nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.2. Những vấn đề lý luận về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.3. Khái niệm, đặc điểm và nội dung của pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.4. Kinh nghiệm xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại của một số quốc gia trên thế giới
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THỰC THI
• 3.1. Thực trạng pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.2. Thực tiễn thực thi pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.3. Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 4.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xử Lý Nợ Xấu Ngân Hàng Pháp Luật Thực Tiễn

Nợ xấu là một vấn đề nhức nhối, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cả ngân hàng thương mại (NHTM) và nền kinh tế. Nguồn vốn của NHTM bị thất thoát, lợi nhuận sụt giảm, uy tín và niềm tin của xã hội suy giảm. Khách hàng gặp khó khăn trong tiếp cận vốn vay, chi phí hoạt động tăng. Nền kinh tế bị hạn chế khả năng tăng trưởng do thiếu vốn. Vì vậy, xử lý nợ xấu là một nhiệm vụ cấp bách, được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm. Để xử lý hiệu quả, cần có cơ chế phù hợp và hệ thống pháp luật đầy đủ, cụ thể. Tuy nhiên, thị trường mua bán nợ Việt Nam còn chưa phát triển. Nghị quyết 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu đã tạo ra cơ sở pháp lý thuận lợi hơn, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều bất cập. Luận án này sẽ hệ thống hóa các vấn đề lý luận, phân tích thực trạng pháp luật và đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Xử Lý Nợ Xấu Đối Với Hệ Thống Ngân Hàng

Việc xử lý nợ xấu có ý nghĩa sống còn đối với sự ổn định và phát triển của hệ thống NHTM. Nếu không được giải quyết, nợ xấu sẽ ăn mòn vốn, giảm khả năng cho vay, và tăng nguy cơ đổ vỡ hàng loạt. Theo nghiên cứu của Hippolyte Fofack (2005), khủng hoảng tài chính những năm 1990 đã chỉ ra tác động tiêu cực của nợ xấu đến nền kinh tế như làm tăng rủi ro tín dụng, làm tăng lạm phát, chi phí để giải quyết nợ xấu thì người đóng thuế và người gửi tiền phải gánh chịu dẫn đến thâm hụt ngân sách. Vì vậy, một hệ thống ngân hàng khỏe mạnh là nền tảng cho một nền kinh tế phát triển.

1.2. Vai Trò Của Pháp Luật Trong Quá Trình Xử Lý Nợ Xấu Hiệu Quả

Pháp luật đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra một khuôn khổ pháp lý minh bạch, rõ ràng và hiệu quả cho việc xử lý nợ xấu. Một hệ thống pháp luật tốt sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hồi nợ, và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật. Nghị quyết 42/2017/QH14 là một ví dụ điển hình về sự tác động tích cực của pháp luật đến quá trình xử lý nợ xấu.

II. Vấn Đề Nợ Xấu Ngân Hàng Nguyên Nhân Gốc Rễ Hậu Quả

Nợ xấu không tự nhiên sinh ra, mà có những nguyên nhân sâu xa. Có thể kể đến yếu tố khách quan như môi trường kinh tế vĩ mô bất ổn, chính sách điều hành chưa hợp lý. Tuy nhiên, yếu tố chủ quan cũng rất quan trọng, bao gồm năng lực quản trị rủi ro yếu kém của NHTM, đạo đức nghề nghiệp suy giảm, và thông tin tín dụng thiếu minh bạch. Hậu quả của nợ xấu rất nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của NHTM và gián tiếp đến toàn bộ nền kinh tế. Việc xác định rõ nguyên nhân và hậu quả là bước quan trọng để đưa ra các giải pháp xử lý phù hợp.

2.1. Các Nguyên Nhân Khách Quan Dẫn Đến Tình Trạng Nợ Xấu Gia Tăng

Môi trường kinh tế vĩ mô có ảnh hưởng lớn đến tình trạng nợ xấu. Tăng trưởng GDP chậm, lạm phát cao, và thất nghiệp gia tăng đều có thể khiến doanh nghiệp và cá nhân gặp khó khăn trong việc trả nợ. Theo Nir Klein (2013), nợ xấu chịu ảnh hưởng từ các yếu tố của kinh tế vĩ mô như tăng trưởng GDP, thất nghiệp, lạm phát và trong bối cảnh kinh tế khủng hoảng, nợ xấu sẽ khiến cho việc phục hồi nền kinh tế diễn ra chậm chạp hơn. Ngoài ra, chính sách tiền tệ (CSTT) thắt chặt cũng có thể làm tăng chi phí vay vốn, gây khó khăn cho các doanh nghiệp.

2.2. Vai Trò Của Quản Trị Rủi Ro Yếu Kém Trong Việc Phát Sinh Nợ Xấu

Năng lực quản trị rủi ro yếu kém của NHTM là một trong những nguyên nhân chủ quan quan trọng dẫn đến nợ xấu. Việc thẩm định tín dụng không chặt chẽ, giám sát sử dụng vốn lỏng lẻo, và thiếu các biện pháp phòng ngừa rủi ro hiệu quả sẽ tạo điều kiện cho nợ xấu phát sinh. Trịnh Quang Anh (2015) nhận định nguyên nhân dẫn đến nợ xấu chủ yếu từ hoạt động cho vay của ngân hàng để đầu tư bất động sản và chứng khoán.

III. Hướng Dẫn Pháp Lý Xử Lý Nợ Xấu NHTM Theo Luật Việt Nam

Pháp luật Việt Nam quy định cụ thể về quy trình và biện pháp xử lý nợ xấu của NHTM. Các NHTM có thể áp dụng nhiều biện pháp như bán nợ, phát mại tài sản đảm bảo, hoặc cơ cấu lại nợ. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định này còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Việc thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật, thủ tục hành chính rườm rà, và sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng là những rào cản lớn. Cần có những hướng dẫn cụ thể, chi tiết hơn để giúp NHTM thực hiện quy trình xử lý nợ xấu một cách hiệu quả.

3.1. Các Biện Pháp Xử Lý Nợ Xấu Được Pháp Luật Việt Nam Cho Phép

Pháp luật Việt Nam cho phép các NHTM áp dụng nhiều biện pháp để xử lý nợ xấu, bao gồm: Bán nợ cho các tổ chức mua bán nợ như VAMC và DATC. Phát mại tài sản bảo đảm để thu hồi nợ. Cơ cấu lại nợ, bao gồm gia hạn nợ, điều chỉnh lãi suất, hoặc chuyển nợ thành vốn góp. Khởi kiện ra tòa để đòi nợ. Mỗi biện pháp có ưu nhược điểm riêng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

3.2. Thách Thức Pháp Lý Trong Quá Trình Thu Hồi Xử Lý Tài Sản Đảm Bảo

Việc thu hồi và xử lý tài sản bảo đảm là một trong những khâu quan trọng nhất trong quá trình xử lý nợ xấu. Tuy nhiên, quy trình này thường gặp nhiều khó khăn, vướng mắc do thủ tục pháp lý phức tạp, sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, và sự phản kháng của người vay. Nghị quyết 42/2017/QH14 đã góp phần tháo gỡ một số vướng mắc, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Xử Lý Nợ Xấu Góc Nhìn Chuyên Gia

Để nâng cao hiệu quả xử lý nợ xấu, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện, từ hoàn thiện hệ thống pháp luật đến nâng cao năng lực quản trị rủi ro của NHTM. Cần có những quy định rõ ràng hơn về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, thủ tục xử lý nợ xấu cần được đơn giản hóa, và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng cần được tăng cường. Bên cạnh đó, cần có những biện pháp phòng ngừa rủi ro hiệu quả để ngăn chặn nợ xấu phát sinh.

4.1. Đề Xuất Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Mua Bán Nợ Xấu

Thị trường mua bán nợ xấu ở Việt Nam còn chưa phát triển. Để thúc đẩy thị trường này, cần có những quy định pháp luật rõ ràng, minh bạch và hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào thị trường mua bán nợ, đồng thời tăng cường giám sát hoạt động của các tổ chức mua bán nợ.

4.2. Tăng Cường Giám Sát An Toàn Hoạt Động Của Ngân Hàng Thương Mại

Việc giám sát chặt chẽ hoạt động của các NHTM là rất quan trọng để phát hiện sớm các rủi ro và ngăn chặn nợ xấu phát sinh. NHNN cần tăng cường kiểm tra, thanh tra hoạt động của các NHTM, đặc biệt là các hoạt động cho vay, đầu tư, và quản lý rủi ro. Đồng thời, cần có những biện pháp xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm pháp luật.

4.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Trị Rủi Ro Tín Dụng Tại Các NHTM

Các NHTM cần nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng, từ khâu thẩm định tín dụng đến khâu giám sát sử dụng vốn. Cần xây dựng hệ thống đánh giá rủi ro tín dụng hiệu quả, đào tạo đội ngũ cán bộ tín dụng có trình độ chuyên môn cao, và áp dụng các công nghệ tiên tiến trong quản lý rủi ro.

V. Ứng Dụng Nghị Quyết 42 Đánh Giá Bài Học Kinh Nghiệm Xử Lý

Nghị quyết 42/2017/QH14 là một bước tiến quan trọng trong việc tạo ra cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc xử lý nợ xấu. Tuy nhiên, việc thực thi nghị quyết này vẫn còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Cần có những đánh giá khách quan, toàn diện về hiệu quả của nghị quyết này, đồng thời rút ra những bài học kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu.

5.1. Đánh Giá Tác Động Của Nghị Quyết 42 Đến Quá Trình Xử Lý Nợ Xấu

Cần đánh giá một cách khách quan, toàn diện về tác động của Nghị quyết 42 đến quá trình xử lý nợ xấu, bao gồm cả những mặt tích cực và những hạn chế. Cần phân tích cụ thể những vướng mắc trong quá trình thực thi nghị quyết, đồng thời đề xuất những giải pháp để tháo gỡ.

5.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn Áp Dụng Nghị Quyết 42 2017 QH14

Việc áp dụng Nghị quyết 42/2017/QH14 đã mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Cần tổng kết, phân tích những bài học này để tiếp tục hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu và nâng cao hiệu quả công tác này.

VI. Tương Lai Xử Lý Nợ Xấu Xu Hướng Yêu Cầu Cải Cách Pháp Lý

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, việc xử lý nợ xấu càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Cần có những cải cách pháp lý mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới, đồng thời học hỏi kinh nghiệm của các nước tiên tiến trên thế giới. Cần xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, và hiệu quả để hỗ trợ NHTM xử lý nợ xấu một cách nhanh chóng và hiệu quả.

6.1. Xu Hướng Phát Triển Của Thị Trường Mua Bán Nợ Xấu Tại Việt Nam

Thị trường mua bán nợ xấu ở Việt Nam có tiềm năng phát triển rất lớn. Cần có những chính sách khuyến khích để thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia vào thị trường này. Đồng thời, cần tăng cường giám sát hoạt động của thị trường để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

6.2. Các Yêu Cầu Đặt Ra Đối Với Cải Cách Pháp Lý Về Xử Lý Nợ Xấu

Việc cải cách pháp lý về xử lý nợ xấu cần đáp ứng nhiều yêu cầu, bao gồm: Đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất của hệ thống pháp luật. Đơn giản hóa thủ tục hành chính. Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Học hỏi kinh nghiệm của các nước tiên tiến.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại theo pháp luật Việt Nam hiện nay" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Hoài Phương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Thu Thủy tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số: 9 38 01 07, bảo vệ năm 2023).

Tính cấp thiết của đề tài

Nợ xấu trong hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) có tác động tiêu cực nhiều chiều đến nền kinh tế, khách hàng vay vốn và bản thân các tổ chức tín dụng (TCTD). Đối với các NHTM, nợ xấu làm thất thoát nguồn vốn, suy giảm lợi nhuận, giảm năng lực tài chính, đe dọa thanh khoản và uy tín. Đối với khách hàng, nợ xấu làm gia tăng chi phí hoạt động, gánh nặng trả nợ và giảm tốc độ chu chuyển vốn. Đối với nền kinh tế, nợ xấu làm nghẽn dòng vốn tín dụng, tăng nguy cơ đổ vỡ dây chuyền trong hệ thống tài chính.

Về mặt thể chế, thị trường mua bán nợ tại Việt Nam chưa phát triển đầy đủ; các chủ thể tham gia xử lý nợ chủ yếu vẫn là Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam (DATC), Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) và các Công ty quản lý nợ và khai thác tài sản (AMC) của TCTD. Các vướng mắc từ Luật Đầu tư 2020 và Luật số 69/2014/QH13 khiến nhà đầu tư nước ngoài chưa thể tham gia sâu vào thị trường nợ xấu. Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc hội về thí điểm xử lý nợ xấu của các TCTD (có hiệu lực 05 năm từ ngày 15/8/2017 và được kéo dài đến ngày 31/12/2023) đã tạo cơ sở pháp lý ban đầu nhưng quá trình áp dụng vẫn bộc lộ nhiều bất cập cần được nghiên cứu và hoàn thiện ở tầm luật.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật về xử lý nợ xấu của các NHTM ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các định hướng, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu của các NHTM nhằm nâng cao hiệu quả xử lý nợ.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Làm rõ những vấn đề lý luận về nợ xấu và xử lý nợ xấu của TCTD (khái niệm, đặc điểm, nguyên nhân, mô hình, chủ thể, biện pháp, nguyên tắc).
  2. Làm rõ đặc điểm, cấu trúc của pháp luật về xử lý nợ xấu của NHTM, các yếu tố tác động và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Malaysia.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành pháp luật về xử lý nợ xấu tại Việt Nam, chỉ rõ các bất cập và nguyên nhân.
  4. Đề xuất các định hướng, giải pháp và kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về xử lý nợ xấu của NHTM ở Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu cùng các giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1: Pháp luật về xử lý nợ xấu của NHTM được hình thành và phát triển dựa trên những cơ sở lý thuyết nào?
  • Giả thuyết a1: Xử lý nợ xấu có tác động lớn đến kinh tế - xã hội; rủi ro phát sinh là mối nguy hại đối với nền kinh tế; bảo đảm an toàn trong xử lý nợ xấu là tất yếu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
  • Giả thuyết a2: Pháp luật về xử lý nợ xấu của NHTM phải nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo đảm phòng ngừa rủi ro, bảo đảm quyền tự do kinh doanh và sự điều tiết hợp lý của Nhà nước.
• Câu hỏi 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật ở Việt Nam về xử lý nợ xấu có những bất cập gì, nguyên nhân của những bất cập này là gì?
  • Giả thuyết b1: Pháp luật hiện hành còn hạn chế, chưa thực sự phòng ngừa hiệu quả rủi ro tín dụng và khâu thực thi chưa nghiêm túc (bất cập về thẩm định, phân loại nợ, trích lập dự phòng, an toàn vốn tối thiểu, hệ thống kiểm soát nội bộ).
  • Giả thuyết b2: Pháp luật hiện hành và việc thi hành chưa xử lý tốt các rủi ro phát sinh trong hoạt động cơ cấu lại nợ, khoanh nợ, miễn giảm lãi, xóa nợ, mua bán nợ và sử dụng dự phòng rủi ro.
• Câu hỏi 3: Việc hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu của NHTM phải dựa trên cơ sở nào? Cần sửa đổi và ban hành mới những nội dung quy định nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật về xử lý nợ xấu của NHTM ở Việt Nam và thực tiễn thực thi các quy định này.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các quy định pháp luật về xử lý nợ xấu liên quan đến VAMC, DATC, AMC và tình hình thực thi tại các NHTM.
• Phạm vi không gian: Hệ thống pháp luật và hoạt động của các NHTM trên lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2010 (thời điểm ban hành Luật Các tổ chức tín dụng 2010) đến năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Tác giả đã điểm luận và phân loại các công trình khoa học tiêu biểu theo các nhóm nội dung:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG TỔNG HỢP CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TIÊU BIỂU ĐƯỢC ĐIỂM LUẬN TRONG LUẬN ÁN   |
+------------------------------+----------------------------------+-----------------+
| Hướng nghiên cứu             | Tác giả / Tổ chức                | Năm công bố     |
+------------------------------+----------------------------------+-----------------+
| Nguyên nhân và bản chất      | Stefan Kawalec                   | 2002            |
| của nợ xấu                   | CIEM & Viện Friedrich Ebert      | 2013            |
|                              | Irum Saba và cộng sự             | 2012            |
|                              | Nir Klein                        | 2013            |
|                              | Gezu                             | 2014            |
|                              | Trịnh Quang Anh                  | 2015            |
+------------------------------+----------------------------------+-----------------+
| Tác động kinh tế của nợ xấu  | Hippolyte Fofack                 | 2005            |
|                              | Mohd Zaini Abd Karim và cộng sự  | 2010            |
|                              | Nir Klein                        | 2013            |
|                              | Nadege Jassaud & Kenneth Kang    | 2015            |
|                              | Nguyễn Anh Dũng                  | 2014            |
+------------------------------+----------------------------------+-----------------+
| Biện pháp và mô hình xử lý   | Gerald Nels Olson                | 1996            |
| nợ xấu                       | Stefan Kawalec                   | 2002            |
|                              | Đào Thị Hồ Hương                 | 2013            |
|                              | Nadege Jassaud & Kenneth Kang    | 2015            |
+------------------------------+----------------------------------+-----------------+
| Khung pháp luật và thực thi  | Nguyễn Thị Hoài Phương           | 2012            |
| tại Việt Nam                 | Võ Đình Toàn và cộng sự          | 2013            |
|                              | Phạm Mạnh Thường                 | 2014            |
|                              | Lê Thị Thu Thủy & Đỗ Minh Tuấn   | 2015            |
|                              | Lê Thị Thu Thủy và cộng sự       | 2016            |
|                              | Phạm Thị Bích Thủy               | 2016            |
|                              | Nguyễn Hoàn Hưng                 | 2016            |
+------------------------------+----------------------------------+-----------------+

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Qua việc phân tích tổng quan tài liệu, luận án chỉ rõ các khoảng trống tri thức mà các công trình trước chưa giải quyết trọn vẹn:

1. Thiếu các nghiên cứu toàn diện, hệ thống dưới góc độ luật học về xử lý nợ xấu của NHTM Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.
2. Các nghiên cứu trước chủ yếu dừng lại ở việc trích dẫn khái niệm luật thực định, chưa phân tích thấu đáo bản chất của nợ xấu dưới cả hai lăng kính kinh tế học và pháp lý.
3. Chưa đi sâu phân tích cơ chế pháp lý về xử lý nợ xấu theo giá trị thị trường của VAMC và chưa phân định rõ ranh giới pháp lý giữa các chủ thể VAMC, AMC và DATC.
4. Mối quan hệ đa phương phức tạp giữa chủ nợ, con nợ, bên nhận chuyển nhượng khoản nợ và bên bảo đảm chưa được làm sáng tỏ về mặt quyền và nghĩa vụ pháp lý.
5. Chưa đánh giá một cách có hệ thống những rào cản pháp lý trong việc thực thi xử lý tài sản bảo đảm (TSBĐ), quyền thu giữ TSBĐ, chuyển nhượng dự án bất động sản và các xung đột trong thủ tục tố tụng dân sự cũng như thi hành án.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết nền tảng

Luận án xây dựng luận cứ dựa trên 04 hệ thống lý thuyết khoa học:

• Lý thuyết cơ chế truyền dẫn của chính sách tiền tệ (Monetary Policy Transmission Mechanism Theory): Dựa trên nghiên cứu của Mishkin (2010) và Bernanke & Gertler (1995), lý thuyết này giải thích các kênh truyền tải chính sách tiền tệ (kênh bảng cân đối tài sản, kênh khả năng cấp tín dụng, kênh dòng tiền, kênh biến động mức giá) tác động trực tiếp tới các biến số kinh tế vĩ mô (lãi suất, lạm phát, tỷ giá), từ đó làm thay đổi năng lực trả nợ của bên đi vay và mức độ rủi ro nợ xấu.
• Lý thuyết về sự can thiệp của Nhà nước trong đời sống kinh tế - xã hội: Kế thừa ba trường phái chính:
  • Lý thuyết tự do kinh tế (Adam Smith, David Ricardo): Đề cao cơ chế thị trường tự điều tiết, coi xử lý nợ xấu là trách nhiệm tự thân của NHTM.
  • Lý thuyết kinh tế có điều tiết (John Maynard Keynes và trường phái Keynes mới): Nhấn mạnh sự can thiệp của Nhà nước bằng công cụ pháp luật và chính sách tài chính để khắc phục thất bại của thị trường.
  • Lý thuyết nền kinh tế hỗn hợp (Paul Samuelson): Kết hợp giữa "bàn tay vô hình" của thị trường và "bàn tay hữu hình" của Nhà nước trong quản lý, kiểm soát và bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng.
• Lý thuyết về quản trị rủi ro: Dựa trên giả thuyết rủi ro đạo đức (moral hazard) của Keeton & Morris (1987) và giả thuyết quản lý tránh rủi ro (risk-averse management hypothesis), phân tích mối tương quan giữa mức vốn hóa, hệ số an toàn vốn (CAR theo chuẩn mực Basel II), tỷ lệ dự phòng rủi ro trên tổng dư nợ và hành vi chấp nhận rủi ro tín dụng của các NHTM.
• Lý thuyết về tự do hợp đồng: Phân tích nguyên tắc tôn trọng quyền tự do ý chí và tự do thỏa thuận trong quan hệ tín dụng, đồng thời xác lập các giới hạn pháp lý cần thiết để bảo vệ bên yếu thế, bảo đảm trật tự công cộng và an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, đa ngành và liên ngành (kết hợp luật học, kinh tế học, tài chính - ngân hàng, xã hội học pháp luật).

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đánh giá sự vận động của pháp luật ngân hàng gắn liền với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu: Sử dụng tại Chương 1, Chương 3 và Chương 4 để hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật và tổng kết thực tiễn.
• Phương pháp so sánh luật học: Sử dụng tại Chương 2 và Chương 3 để đối chiếu quy định pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ và so sánh với kinh nghiệm xử lý nợ xấu tại Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Malaysia.
• Phương pháp thống kê, phân tích thực chứng: Sử dụng tại Chương 3 để lượng hóa kết quả xử lý nợ xấu thông qua số liệu thực tế từ NHNN, VAMC, DATC và các NHTM.

Nguồn dữ liệu và tư liệu

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Bộ luật Dân sự 2015, Luật Các TCTD 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Nghị quyết số 42/2017/QH14, Nghị định số 53/2013/NĐ-CP, Thông tư số 19/2013/TT-NHNN, Thông tư số 14/2015/TT-NHNN và các văn bản liên quan.
• Tài liệu hướng dẫn của các tổ chức quốc tế: Nhóm chuyên gia tư vấn (AEG) của Liên Hợp Quốc, Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS/IFRS).
• Báo cáo thực tế và số liệu thống kê ngành từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tòa án nhân dân tối cao, Tổng cục Thi hành án dân sự và báo cáo tài chính của các NHTM giai đoạn 2010 - 2023.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 thực hiện tổng quan có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về nợ xấu, cơ chế xử lý nợ và khung pháp luật liên quan. Trên cơ sở đó, chương xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu, các giả thuyết khoa học, phân tích 04 cơ sở lý thuyết nền tảng (cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ, sự can thiệp của Nhà nước, quản trị rủi ro, tự do hợp đồng) và định hình khung phương pháp luận tiếp cận liên ngành luật học - kinh tế học cho toàn bộ công trình.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về nợ xấu, pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại và kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới

+------------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG SO SÁNH TIÊU CHÍ XÁC ĐỊNH NỢ XẤU THEO CÁC TỔ CHỨC QUỐC TẾ TRONG CHƯƠNG 2      |
+------------------+-----------------------------------------------------------------+
| Tổ chức          | Tiêu chí xác định nợ xấu cốt lõi                                |
+------------------+-----------------------------------------------------------------+
| Nhóm chuyên gia  | Quá hạn trả gốc/lãi trên 90 ngày; hoặc lãi chưa trả >= 90 ngày  |
| tư vấn (AEG)     | đã nhập gốc/tái cấp vốn/hoãn trả; hoặc quá hạn < 90 ngày nhưng  |
|                  | có lý do chắc chắn nghi ngờ khả năng trả nợ đầy đủ.             |
+------------------+-----------------------------------------------------------------+
| Ủy ban Basel     | Người vay không có khả năng trả nợ đầy đủ khi ngân hàng chưa xử |
| (BCBS)           | lý; hoặc người vay đã quá hạn trả nợ trên 90 ngày.              |
+------------------+-----------------------------------------------------------------+
| Quỹ Tiền tệ      | Quá hạn thanh toán gốc/lãi từ 90 ngày trở lên; hoặc các khoản   |
| Quốc tế (IMF)    | lãi quá hạn >= 90 ngày được vốn hóa, cơ cấu lại hay gia hạn.    |
+------------------+-----------------------------------------------------------------+

Chương 2 làm rõ 06 đặc điểm pháp lý cơ bản của nợ xấu NHTM:

1. Phát sinh từ hoạt động cấp tín dụng trên cơ sở hợp đồng, một bên chủ thể bắt buộc là NHTM.
2. Xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của TCTD và người gửi tiền do không thu hồi được vốn vay.
3. Về mặt kỹ thuật, nợ xấu là các khoản nợ dưới chuẩn (quá hạn trên 90 ngày theo thông lệ quốc tế).
4. Luôn có chứng cứ rõ ràng về sự suy giảm khả năng trả nợ của khách hàng (thua lỗ, tẩu tán tài sản, vi phạm nghĩa vụ báo cáo).
5. Rủi ro nợ xấu mang tính tiềm ẩn, khách quan đối với hoạt động của TCTD.
6. Mang tính lan truyền, đe dọa an toàn toàn bộ hệ thống tài chính nếu không có sự can thiệp kịp thời của Nhà nước.

Chương này cũng phân loại chi tiết các nguyên nhân dẫn đến nợ xấu:

• Nguyên nhân khách quan: Biến động bất lợi của môi trường kinh tế vĩ mô; thực trạng sở hữu chéo phức tạp (Ủy ban Kinh tế của Quốc hội ghi nhận gần 40 doanh nghiệp sở hữu trên 5% vốn tại các NHTM, hình thành các nhóm "sân sau"); khung pháp luật về thanh lý nợ và phân loại nợ còn chồng chéo, thời gian tố tụng thi hành án kéo dài từ 2 đến 8 - 9 năm.
• Nguyên nhân chủ quan từ NHTM: Quản trị rủi ro yếu kém; nới lỏng điều kiện phê duyệt tín dụng để cạnh tranh tăng trưởng nóng; thẩm định hời hợt; hạn chế về nguồn thông tin xác thực khách hàng; sự suy thoái đạo đức nghề nghiệp dẫn đến thông đồng rút ruột ngân hàng.
• Nguyên nhân từ phía khách hàng vay: Dự báo thị trường sai lệch, chia nhỏ dự án vay vốn nhiều nơi, lạm dụng đòn bẩy tài chính trong kinh doanh.
• Kinh nghiệm quốc tế: Khảo sát các mô hình xử lý nợ xấu tập trung và phân tán tại Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Malaysia, từ đó rút ra bài học về quyền lực đặc thù của công ty quản lý tài sản, xử lý nợ gắn với tái cấu trúc doanh nghiệp và minh bạch hóa thị trường mua bán nợ.

Chương 3: Thực trạng pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam và thực tiễn thực thi

Chương 3 đi sâu phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định và tình hình áp dụng trong thực tiễn tại Việt Nam giai đoạn 2010 - 2023:

• Thực trạng quy định pháp luật: Phân tích các chế định về phân loại nợ (phương pháp định tính và định lượng), trích lập dự phòng rủi ro, cơ chế mua bán nợ qua VAMC/AMC/DATC và các quy định thí điểm tại Nghị quyết số 42/2017/QH14.
• Đánh giá thực tiễn thực thi:
  • Việc áp dụng phương pháp phân loại nợ định tính gặp nhiều rào cản do thiếu tiêu chuẩn chung từ NHNN và chi phí trích lập dự phòng tăng cao gấp 2 - 3 lần so với định lượng.
  • Việc thực thi quyền thu giữ TSBĐ theo Nghị quyết 42 gặp trở ngại lớn khi bên bảo đảm không hợp tác, chống đối, trong khi cơ chế phối hợp của chính quyền địa phương và cơ quan công an chưa đồng bộ.
  • Quy định về chuyển nhượng TSBĐ là dự án bất động sản bị vướng bởi các điều kiện kinh doanh bất động sản và thủ tục đầu tư.
  • Thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý TSBĐ còn xung đột với nghĩa vụ thuế và các án phí thi hành án.
  • Thủ tục tố tụng rút gọn tại Tòa án theo Nghị quyết 42 khó triển khai trên thực tế do yêu cầu khắt khe về việc xác nhận công nợ giữa các bên.

Chương 4: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể:

• Phương hướng: Bám sát đường lối đổi mới kinh tế của Đảng; luật hóa các cơ chế xử lý nợ hiệu quả của Nghị quyết 42 vào Luật Các TCTD; bảo đảm hài hòa lợi ích giữa chủ nợ, bên bảo đảm và bên mua nợ; tiếp cận các chuẩn mực giám sát quốc tế (Basel II, Basel III).
• Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật:
  1. Luật hóa rõ ràng quyền thu giữ TSBĐ hợp pháp của bên nhận bảo đảm khi có thỏa thuận trong hợp đồng.
  2. Hoàn thiện quy định về điều kiện chuyển nhượng dự án bất động sản là TSBĐ để giải phóng tài sản tắc nghẽn.
  3. Minh định thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý TSBĐ, ưu tiên quyền thu hồi nợ có bảo đảm của TCTD trước các nghĩa vụ tài chính khác chưa được bảo đảm.
  4. Xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho thị trường mua bán nợ tập trung, mở rộng đối tượng tham gia bao gồm cả nhà đầu tư tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài.
  5. Chuẩn hóa tiêu chí phân loại nợ theo phương pháp định tính và tăng cường tần suất rà soát rủi ro tín dụng.
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi: Nâng cao năng lực thẩm định và kiểm soát nội bộ tại NHTM; hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa NHTM, Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan Thi hành án dân sự; tăng cường tính nghiêm minh trong xử lý vi phạm quy định an toàn ngân hàng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về pháp luật xử lý nợ xấu của NHTM thông qua việc tích hợp các lý thuyết kinh tế học pháp luật, lý thuyết can thiệp của Nhà nước và lý thuyết quản trị rủi ro.
2. Xác lập hệ thống 06 đặc điểm pháp lý đặc thù và bản chất đa chiều của nợ xấu NHTM, phân biệt rõ giữa quan hệ tín dụng ngân hàng với các quan hệ nghĩa vụ dân sự thông thường.
3. Đúc kết kinh nghiệm quốc tế có giá trị tham khảo cho Việt Nam trong việc thiết lập mô hình công ty quản lý tài sản và xây dựng cơ chế mua bán nợ theo giá thị trường.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp

1. Đánh giá toàn diện, khách quan kết quả và những nút thắt pháp lý trong việc thực thi Nghị quyết số 42/2017/QH14 và hệ thống văn bản hướng dẫn giai đoạn 2017 - 2023.
2. Chỉ rõ các điểm nghẽn thực định liên quan đến quyền định đoạt TSBĐ, thủ tục đăng ký quyền sở hữu tài sản xử lý nợ, xung đột trong thứ tự ưu tiên thanh toán thuế và sự phức tạp của thủ tục tố tụng dân sự.
3. Đưa ra hệ thống giải pháp và kiến nghị cụ thể phục vụ trực tiếp cho quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Các TCTD và các đạo luật liên quan, kiến nghị mở rộng quyền hạn của VAMC/AMC và tạo lập hành lang pháp lý cho thị trường mua bán nợ thứ cấp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào đối tượng NHTM và các khoản nợ xấu xử lý qua VAMC, DATC, AMC từ năm 2010 đến năm 2023. Do phạm vi giới hạn, công trình chưa mở rộng nghiên cứu chuyên sâu về xử lý nợ xấu tại các tổ chức tài chính vi mô, quỹ tín dụng nhân dân hoặc các định chế phi ngân hàng.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Nghiên cứu đánh giá tác động sau khi các quy định xử lý nợ xấu chính thức được luật hóa toàn diện trong Luật Các TCTD sửa đổi (sau thời điểm Nghị quyết 42 hết hiệu lực vào 31/12/2023).
  2. Nghiên cứu cơ chế pháp lý về chứng khoán hóa các khoản nợ xấu (Securitization of NPLs) và các công cụ phái sinh nợ xấu trên thị trường vốn Việt Nam.
  3. Khảo cứu khung pháp lý bảo vệ nhà đầu tư nước ngoài khi tham gia mua bán nợ xấu quy mô lớn tại Việt Nam theo các cam kết của hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn trực tiếp cho Quốc hội, Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao trong việc hoàn thiện thể chế tài chính - ngân hàng và sửa đổi Luật Các TCTD.
• Đối với các NHTM, VAMC, AMC: Là tài liệu tham khảo giá trị trong việc nhận diện rủi ro pháp lý, chuẩn hóa quy trình phân loại nợ, xử lý TSBĐ và thực hiện quyền khởi kiện đòi nợ.
• Đối với hoạt động nghiên cứu và giảng dạy: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng tại các cơ sở đào tạo luật học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm nợ xấu được các tổ chức quốc tế (AEG, BCBS, IMF) và luận án xác định dựa trên những tiêu chí cốt lõi nào?
Các tổ chức quốc tế và luận án thống nhất xác định nợ xấu dựa trên hai tiêu chí kỹ thuật cốt lõi: (i) Yếu tố thời gian: Khoản nợ quá hạn trả nợ gốc và/hoặc lãi từ 90 ngày trở lên (hoặc các khoản lãi quá hạn từ 90 ngày được vốn hóa, cơ cấu lại); (ii) Yếu tố rủi ro: Có bằng chứng rõ ràng nghi ngờ khả năng trả nợ đầy đủ của khách hàng (ngay cả khi chưa quá hạn 90 ngày).

2. Luận án chỉ ra những nguyên nhân khách quan và chủ quan cơ bản nào dẫn đến nợ xấu tại các NHTM Việt Nam?
Nguyên nhân khách quan gồm môi trường kinh tế biến động, tình trạng sở hữu chéo phức tạp biến ngân hàng thành "sân sau", và khung pháp lý xử lý tài sản/thủ tục thi hành án kéo dài (mất từ 2 đến 8 - 9 năm). Nguyên nhân chủ quan xuất phát từ năng lực quản trị rủi ro kém, nới lỏng điều kiện cấp tín dụng vì cạnh tranh tăng trưởng nóng, khâu thẩm định hời hợt và sự suy thoái đạo đức nghề nghiệp của cán bộ ngân hàng.

3. Thực tiễn thực thi Nghị quyết số 42/2017/QH14 bộc lộ những vướng mắc pháp lý trọng tâm nào?
Nghị quyết 42 bộc lộ 04 vướng mắc chính: (i) Quyền thu giữ TSBĐ khó thực hiện khi bên bảo đảm bất hợp tác; (ii) Điều kiện chuyển nhượng TSBĐ là dự án bất động sản vướng quy định của Luật Kinh doanh bất động sản và Luật Đầu tư; (iii) Xung đột về thứ tự ưu tiên thanh toán nghĩa vụ thuế khi xử lý TSBĐ; (iv) Thủ tục tố tụng rút gọn tại Tòa án khó áp dụng do không đáp ứng được yêu cầu về việc các bên cùng xác nhận nợ.

4. Bốn cơ sở lý thuyết nền tảng được luận án sử dụng để phân tích pháp luật về xử lý nợ xấu là gì?
Luận án vận dụng 04 lý thuyết: (i) Lý thuyết cơ chế truyền dẫn của chính sách tiền tệ (Mishkin; Bernanke & Gertler); (ii) Lý thuyết về sự can thiệp của Nhà nước trong nền kinh tế (Adam Smith, Keynes, Samuelson); (iii) Lý thuyết về quản trị rủi ro và rủi ro đạo đức (Keeton & Morris; chuẩn mực Basel II); (iv) Lý thuyết về tự do hợp đồng và giới hạn tự do ý chí.

5. Luận án đề xuất giải pháp trọng tâm nào để phát triển thị trường mua bán nợ tại Việt Nam?
Luận án kiến nghị luật hóa các chính sách xử lý nợ hiệu quả, hoàn thiện khung pháp lý cho phép VAMC mua bán nợ theo giá thị trường, tháo gỡ rào cản pháp lý tại Luật Đầu tư 2020 và Luật số 69/2014/QH13 nhằm thu hút nhà đầu tư tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài tham gia thị trường mua bán nợ thứ cấp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hoài Phương là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về pháp luật xử lý nợ xấu của NHTM tại Việt Nam. Tác giả đã kết hợp khung lý thuyết kinh tế học pháp luật với phương pháp phân tích chuẩn tắc và thực chứng để làm rõ bản chất của nợ xấu cũng như các điểm nghẽn trong khâu thi hành pháp luật. Các phát hiện và kiến nghị của luận án đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng, nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro tín dụng và bảo đảm sự an toàn, bền vững của hệ thống tài chính Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Đã có rất nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến chủ đề nợ xấu, xử lý nợ xấu, pháp luật về xử lý nợ xấu của các NHTM trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Trong phạm vi phần tổng quan này, luận án chỉ khảo một số công trình khoa học tiêu biểu. Nghiên cứu lý luận về xử lý nợ xấu và pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại Về nguyên nhân dẫn đến nợ xấu Stefan Kawalec (2002) đưa ra khái niệm về nợ xấu, nguyên nhân dẫn đến nợ xấu, chỉ ra đặc thù của nợ xấu ngân hàng so với các khoản nợ xấu so với các khoản khác của ngân hàng [116].

Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) và Viện Friedrich Ebert Stiftung (2013) sau khi thảm khảo Nhóm chuyên gia tư vấn Advisory Expert Group (AEG), Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS), Tổ chức tiền tệ quốc tế (IMF) và khái niệm nợ xấu theo Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) đã xác định “khoản nợ ngân hàng được coi là nợ xấu khi xuất hiện một trong hai dấu hiệu sau: (i) quá hạn trả nợ gốc và lãi; (ii) khách hàng vay vốn bị TCTD coi là không có khả năng trả nợ” [11]. Tất cả các vấn đề trên đã dẫn đến các ngân hàng có thể lâm vào tình trạng khó khăn về tài chính vì nợ xấu phát sinh. 8 Nir Klein (2013) nghiên cứu các ngân hàng ở khu vực Trung, Đông và Đông Nam Âu trong giai đoạn từ 1999 - 2011 và chỉ ra nợ xấu chịu ảnh hưởng từ các yếu tố của kinh tế vĩ mô như tăng trưởng GDP, thất nghiệp, lạm phát và trong bối cảnh kinh tế khủng hoảng, nợ xấu sẽ khiến cho việc phục hồi nền kinh tế diễn ra chậm chạp hơn. Irum Saba và cộng sự (2012) khẳng định “nợ xấu” là vấn đề quan trọng nhất đối với sự tồn tại, phát triển của các ngân hàng.

Có rất nhiều yếu tố quyết định đến vấn đề này. Và một trong số đó là các biện pháp kinh tế vĩ mô. Đây là một nghiên cứu toàn diện về các nguyên nhân dẫn đến nợ xấu và nghiên cứu xem xét mối quan hệ giữa GDP thực tế bình quân đầu người, lạm phát, tổng tiền vay và tỷ lệ nợ xấu [112]. Gezu (2014) nghiên cứu về nợ xấu của Ethiopia trong giai đoạn 2002 -2014, xem xét cụ thể cả về vấn đề ngân hàng và nền kinh tế vĩ mô - những yếu tố quyết định nợ xấu của các NHTM ở Ethiopia.

Tác giả đã chọn 8 NHTM lớn ở Ethiopia để phân tích. Nghiên cứu phần nào giải thích nguyên nhân và mối quan hệ giữa nợ xấu và các yếu tố ảnh hưởng đến nợ xấu. Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) và Viện Friedrich Ebert Stiftung (2013) phân tích nguyên nhân dẫn đến nợ xấu [11], bao gồm: i) do môi trường pháp lý, ii) do bất cập xuất phát từ nội bộ hệ thống tài chính Việt Nam, trong đó năng lực về quản trị rủi ro của các TCTD yếu kém, hiệu lực thi hành các quy định về công bố thông tin còn thấp, thiếu minh bạch, thông tin tín dụng có độ tin cậy kém, công nghệ ngân hàng còn nhiều bất cập, đạo đức nghề nghiệp của cán bộ ngân hàng và khách hàng chưa được tuân thủ đúng quy định, hoạt động thâu tóm, mua bán, sáp nhập các công ty sân sau, sở hữu chéo ngân hàng đã tạo ra những vòng luân chuyển tiền tệ không minh bạch. Những nguyên nhân nêu trên được phân tích rất lôgic và hợp lý, gắn với thực tiễn hoạt động xử lý nợ xấu của NHTM ở Việt Nam và một số nước trên thế giới như Hàn Quốc và Trung Quốc [11].

Trịnh Quang Anh (2015) nêu ra các nhận định về nguyên nhân dẫn đến nợ xấu chủ yếu từ hoạt động cho vay của ngân hàng để đầu tư bất động sản và chứng khoán. Ngoài ra, một số bất cập trong điều hành kinh tế vĩ mô của Chính phủ trong thời gian vừa qua là nguyên nhân dẫn đến nợ xấu [1]. 9 Về tác động của nợ xấu đối với ngân hàng và nền kinh tế Hippolyte Fofack (2005) phân tích cuộc khủng hoảng tài chính những năm 1990 đã chỉ ra tác động tiêu cực của nợ xấu đến nền kinh tế như làm tăng rủi ro tín dụng, làm tăng lạm phát, chi phí để giải quyết nợ xấu thì người đóng thuế và người gửi tiền phải gánh chịu dẫn đến thâm hụt ngân sách, giảm phúc lợi xã hội, tăng đói nghèo, tăng nguy cơ rủi ro cho hệ thống ngân hàng do các khoản nợ liên ngân hàng rất lớn. Mohd Zaini Abd Karim và cộng sự (2010) phân tích mối quan hệ giữa hiệu quả hoạt động của các ngân hàng và vấn đề nợ xấu ở Singapore và Malaysia.

Nghiên cứu đưa ra nhận định: hiệu quả hoạt động ngân hàng thấp dẫn đến tăng các khoản vay không hiệu quả, đồng thời quản lý kém trong các ngân hàng làm leo thang mức nợ xấu. Vì vậy, giải pháp được nêu ra là cần phải nâng cao hiệu quả của quản trị, điều hành trong các ngân hàng và tăng cường kiểm soát các khoản vay. Nir Klein (2013) chỉ ra các yếu tố tác động của hệ thống ngân hàng tới nợ xấu có thể kể đến là: quản trị yếu kém, rủi ro đạo đức của nhân viên ngân hàng. Nghiên cứu cũng đưa ra một số gợi ý cho nhà hoạch định chính sách để tháo gỡ tình trạng nợ xấu cao: không cho vay quá nhiều, giữ tiêu chuẩn cấp tín dụng ở mức cao, hạn chế cho vay ngoại tệ; đồng thời giảm thuế, nới lỏng khung pháp lý nhằm giúp các TCTD giải quyết các khoản đầu tư tồn đọng.

Nadege Jassaud và Kenneth Kang (2015) phân tích tác động của nợ xấu đối với ngân hàng và nền kinh tế, những yếu tố gây khó khăn cho việc giải quyết các khoản nợ xấu ngân hàng ở Italy và đề xuất chiến lược thúc đẩy sự phát triển thị trường tái cơ cấu các khoản nợ xấu, từ đó giúp cho công cuộc tái cơ cấu doanh nghiệp và tài chính thành công [114]. Nguyễn Anh Dũng (2014) phân tích tác động của nợ xấu đối với nền kinh tế Việt Nam và khẳng định hiện tượng này chưa bao giờ là mối quan tâm cho đến khi có sự sụp đổ của cổ phiếu và thị trường bất động sản [23]. Tác giả cho rằng ở Việt Nam các khoản nợ xấu bắt đầu được quan tâm từ năm 2011 và tác giả đã phân tích khái niệm, đặc điểm của nợ xấu, giải thích các nguyên nhân, hậu quả của các khoản nợ xấu và ảnh hưởng của nợ xấu đến các quyết định của nhà đầu tư ở Việt Nam. Về biện pháp xử lý nợ xấu 10 Gerald Nels Olson (1996) đã nghiên cứu các biện pháp tái cấu trúc các khoản nợ như là những biện pháp xử lý nợ xấu hiệu quả.

Tác giả cũng đề cập đến kinh nghiệm của Mỹ trong xử lý nợ xấu ngân hàng và các nguyên tắc xử lý nợ xấu như nguyên tắc thị trường, theo đó các khoản nợ được mua bán trên thị trường mua, bán nợ; vấn đề chứng khoán hóa các khoản nợ để tạo tính thanh khoản cho các khoản nợ xấu [110]. Nadege Jassaud và Kenneth Kang (2015) nêu được đặc điểm của nợ xấu và biện pháp xử lý nợ xấu thông qua thị trường mua bán nợ xấu, khẳng định thị trường này có vai trò quan trọng trong việc giảm các khoản nợ xấu ngân hàng và tái cơ cấu các TCTD [114]. Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) và Viện Friedrich Ebert Stiftung (2013) gợi ý các giải pháp về chính sách nhằm xử lý nợ xấu từ phía Nhà nước, NHTM và từ khách hàng vay vốn của TCTD qua bài học kinh nghiệm của một số các nước trên thế giới [11]. Đào Thị Hồ Hương (2013) không đi sâu vào phân tích đặc điểm của nợ xấu mà chỉ nêu hướng xử lý nợ xấu từ kinh nghiệm quốc tế đến thực tế xử lý nợ xấu hiện nay [37].

Chẳng hạn hướng xử lý nợ xấu qua kinh nghiệm quốc tế: về phía Công ty quản lý tài sản phải có định hướng và quyền lực rõ ràng. Quyền lực của công ty này cần được giao với ngân sách nhất định để có thể xử lý được các khoản nợ xấu. Về mô hình xử lý nợ xấu Stefan Kawalec (2002) so sánh mô hình xử lý nợ xấu tập trung và phi tập trung, tìm ra những ưu điểm và hạn chế của mỗi mô hình để áp dụng cho phù hợp tại Balan [116]. Nghiên cứu thực trạng pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại tại Việt Nam Lê Thị Thu Thủy và Đỗ Minh Tuấn (2015) phân tích tổng quan và đánh giá 11 pháp luật về xử lý nợ xấu ở Việt Nam, các quy định pháp luật về nghĩa vụ và trách nhiệm của người quản lý TCTD trong ngăn ngừa và kiểm soát nợ xấu, đề xuất xây dựng khung pháp lý cho thị trường mua bán nợ xấu hình thành và phát triển ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, bài viết nêu ra giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về xử lý tài sản bảo đảm sao cho bên nhận bảo đảm có quyền xử lý tài sản bảo đảm mà không cần có sự đồng ý của bên bảo đảm [83]. Lê Thị Thu Thủy và cộng sự (2016) khẳng định việc mua bán nợ xấu và xử lý tài sản bảo đảm như là một biện pháp xử lý nợ xấu của ngân hàng. Các tác giả đã phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về xử lý nợ xấu ở Việt Nam và nêu ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu như áp dụng các biện pháp ngăn ngừa và kiểm soát nợ xấu, mua bán và chuyển nhượng nợ xấu, về thu hồi nợ xấu bằng xử lý tài sản bảo đảm và có những nghiên cứu bước đầu về mua bán nợ xấu của TCTD và xử lý nợ xấu của Ngân hàng chính sách xã hội [81]. Nguyễn Thị Hoài Phương (2012) nghiên cứu vấn đề “nợ xấu” theo hai tiêu chí: tiêu chí định lượng và tiêu chí định tính.

Đặc biệt, về tiêu chí định lượng, các nhóm nợ xấu được xếp vào một trong các nhóm là nợ dưới tiêu chuẩn (nhóm 3), nợ nghi ngờ (nhóm 4) và nợ có khả năng mất vốn (nhóm 5).