XÁC ĐỊNH VÀ XÂY DỰNG QUY CHẾ PHÁP LÝ ĐỐI VỚI DỮ LIỆU CÓ TÍNH CHẤT TÀI SẢN TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Nghiên cứu quy chế pháp lý cho dữ liệu tài sản ở Việt Nam. Luận án tiến sĩ luật phân tích, đề xuất giải pháp xây dựng hành lang pháp lý bảo vệ dữ liệu.

• Tác giả: Đào Trọng Khôi
• Người hướng dẫn: PGS. TS Ngô Huy Cương
• Trường học: Trường Đại Học Luật - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự và Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Xác định và xây dựng quy chế pháp lý đối với dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Tính mới
• 0.7. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tiền đề của việc đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài
• 1.2. Phân loại nội dung nghiên cứu của luận án
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài
• 1.4. Tổng quan tình hình nghiên cứu lý luận về tài sản, dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản
• 1.5. Tổng quan tình hình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về các mô hình tài sản hoá dữ liệu
• 1.6. Những thành tựu nghiên cứu mà luận án kế thừa và những vấn đề cần nghiên cứu phát triển trong khuôn khổ luận án
• 1.6.1. Những thành tựu nghiên cứu mà luận án kế thừa
• 1.6.2. Những vấn đề cần nghiên cứu phát triển trong khuôn khổ luận án
• 1.7. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.8. Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN TỔNG QUÁT VỀ TÀI SẢN, DỮ LIỆU VÀ DỮ LIỆU CÓ TÍNH CHẤT TÀI SẢN
• 2.1. Những vấn đề lý luận tổng quát về tài sản
• 2.2. Nguồn gốc của khái niệm tài sản
• 2.3. Khái niệm của tài sản. Tài sản là đối tượng của quyền
• 2.4. Tài sản là quyền. Tài sản là cả vật và quyền
• 2.5. Kết luận về khái niệm tài sản
• 2.6. Các học thuyết chính về tài sản. Thuộc tính của tài sản
• 2.7. Thuộc tính của tài sản theo luật tài sản Dân luật hiện đại
• 2.8. Thuộc tính của tài sản theo luật tài sản Thông luật hiện đại
• 2.9. Thuộc tính của tài sản theo pháp luật Việt Nam
• 2.10. Ranh giới giữa quyền tài sản và quyền nhân thân
• 2.11. Đặc trưng của quyền nhân thân
• 2.12. Phân biệt quyền nhân thân và quyền tài sản
• 2.13. Những vấn đề lý luận về dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản
• 2.14. Khái niệm chung về dữ liệu
• 2.15. Khái niệm pháp lý về dữ liệu
• 2.16. Đặc điểm của dữ liệu
• 2.17. Vòng đời dữ liệu và các chủ thể chính có liên quan
• 2.18. Giá trị, vai trò và ý nghĩa của dữ liệu
• 2.19. Phân loại dữ liệu
• 2.20. Dữ liệu có tính chất tài sản
• 2.21. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC MÔ HÌNH TÀI SẢN HOÁ DỮ LIỆU
• 3.1. Mô hình Mở rộng Thích nghi. Giới thiệu chung và ý tưởng cơ bản của mô hình
• 3.2. Dữ liệu sáng tạo được điều chỉnh bởi quyền sở hữu trí tuệ
• 3.3. Dữ liệu phi sáng tạo: mở rộng quyền nhân thân và chiếm hữu thực tế
• 3.4. Bảo vệ bằng luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 3.5. Chuyển giao bằng hợp đồng
• 3.6. Ưu điểm của mô hình
• 3.7. Nhược điểm của mô hình
• 3.8. Mô hình sở hữu dữ liệu
• 3.9. Khả năng thiết lập quyền sở hữu lên dữ liệu
• 3.10. Giới thiệu chung và ý tưởng căn bản của mô hình
• 3.11. Nội dung quyền
• 3.12. Chủ thể quyền. Một số trường hợp thể hiện khả năng áp dụng thực tế của mô hình
• 3.13. Nhược điểm
• 3.14. Mô hình quyền dữ liệu (data rights)
• 3.15. Giới thiệu chung và ý tưởng căn bản của mô hình
• 3.16. Chi tiết về quyền đồng tạo
• 3.17. Chi tiết về quyền công ích
• 3.18. Nhuợc điểm của mô hình
• 3.19. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: XÂY DỰNG QUY CHẾ PHÁP LÝ CHO DỮ LIỆU CÓ TÍNH CHẤT TÀI SẢN TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam
• 4.2. Định hướng chung
• 4.3. Mục tiêu chung
• 4.4. Một số giải pháp chung
• 4.5. Đề xuất các tiêu chí quan trọng khi xây dựng quy chế pháp lý về dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam
• 4.6. Đề xuất về quy trình xây dựng quy chế pháp lý với dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam
• 4.7. Đề xuất cụ thể về quy chế pháp lý với dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam
• 4.7.1. Bước 1: Hoàn thiện nền tảng lý thuyết về luật tài sản Việt Nam và các phân loại tài sản
• 4.7.2. Bước 2: Phân biệt dữ liệu có tính nhân thân và dữ liệu có tính tài sản
• 4.7.3. Bước 3: Xác định rõ ranh giới của các quyền sở hữu trí tuệ xác lập lên dữ liệu có tính chất tài sản
• 4.7.4. Bước 4: Xây dựng hoặc lựa chọn mô hình quy chế pháp lý phù hợp cho dữ liệu có tính chất tài sản nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của các quyền sở hữu trí tuệ
• 4.8. Kết luận Chương 4
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quy Chế Pháp Lý Dữ Liệu Tài Sản Việt Nam

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, dữ liệu nổi lên như một loại tài sản mới, có giá trị kinh tế to lớn. Việc khai thác giá trị kinh tế từ dữ liệu đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng quy chế pháp lý phù hợp. Các cơ quan thuộc Liên minh Châu Âu và nhiều quốc gia khác đã nhấn mạnh nhu cầu tài sản hóa dữ liệu, tức là coi dữ liệu như một loại tài sản có thể sở hữu, mua bán, trao đổi. Tranh luận về dữ liệu không chỉ là vấn đề pháp luật thực định mà còn là nhu cầu sửa đổi, bổ sung, xây dựng quy chế pháp lý mới, với mục tiêu tối ưu hóa dòng chảy dữ liệu trong và xuyên quốc gia, thúc đẩy sự phát triển của các công nghệ dựa vào dữ liệu. Luận án tiến sĩ luật này nghiên cứu về xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu tài sản.

1.1. Tầm quan trọng của dữ liệu tài sản trong nền kinh tế số

Trong nền kinh tế số, dữ liệu tài sản đóng vai trò then chốt. Nó là nguồn nguyên liệu cho các ứng dụng trí tuệ nhân tạo, Big Data và các công nghệ tiên tiến khác. Việc khai thác và sử dụng hiệu quả dữ liệu tài sản giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo ra sản phẩm và dịch vụ mới, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo Đào Trọng Khôi (2023), cần thay đổi cách tiếp cận từ chỗ coi dữ liệu cá nhân chỉ là đối tượng của quyền nhân thân thuần túy, sang việc khai thác giá trị kinh tế từ dữ liệu.

1.2. Sự cần thiết của hành lang pháp lý cho dữ liệu tài sản ở Việt Nam

Hiện nay, hành lang pháp lý cho dữ liệu tài sản ở Việt Nam còn nhiều bất cập và thiếu đồng bộ. Điều này gây khó khăn cho việc quản lý, khai thác và bảo vệ dữ liệu, đồng thời tạo ra rủi ro cho các chủ thể liên quan. Vì vậy, việc xây dựng quy chế pháp lý rõ ràng và minh bạch cho dữ liệu tài sản là vô cùng cần thiết. Các tranh luận về dữ liệu không chỉ là vấn đề thuần tuý về pháp luật thực định, mà còn đặt ra nhu cầu sửa đổi, bổ sung, xây dựng quy chế pháp lý mới.

1.3. Mục tiêu của luận án tiến sĩ luật về dữ liệu tài sản

Mục tiêu của luận án tiến sĩ luật này là làm rõ các vấn đề lý luận về dữ liệu tài sản, phân tích kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp xây dựng quy chế pháp lý phù hợp cho Việt Nam. Nghiên cứu này nhằm góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật về tài sản, thúc đẩy phát triển kinh tế số và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể liên quan. Luận án đề xuất định hướng, các tiêu chí quan trọng, các bước để hoàn thiện pháp luật tài sản Việt Nam về dữ liệu có tính chất tài sản, với định hướng vừa góp phần bảo vệ được các giá trị nhân thân quan trọng gắn liền với dữ liệu.

II. Thách Thức Pháp Lý Quản Lý Dữ Liệu Tài Sản Tại Việt Nam

Mặc dù nhận thức được tầm quan trọng của dữ liệu tài sản, nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, vẫn còn thận trọng trong việc coi dữ liệu là tài sản hoặc đối tượng của các quyền tài sản. Một trong những thách thức lớn nhất là xác định rõ bản chất pháp lý của dữ liệu, phân biệt giữa dữ liệu cá nhân và dữ liệu doanh nghiệp, cũng như giải quyết các vấn đề về quyền sở hữu dữ liệu, giao dịch dữ liệu và bảo vệ dữ liệu. Ngoài ra, việc thiếu các quy định cụ thể về an ninh dữ liệu và trách nhiệm pháp lý cũng là những rào cản lớn trong việc phát triển thị trường dữ liệu tài sản. Dữ liệu tỏ ra là một trong những vật phức tạp và tranh cãi bậc nhất mà pháp luật về tài sản phải xem xét.

2.1. Xác định bản chất pháp lý của dữ liệu tài sản theo luật Việt Nam

Việc xác định bản chất pháp lý của dữ liệu tài sản là cơ sở để xây dựng các quy định về quyền sở hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt đối với dữ liệu. Pháp luật Việt Nam cần làm rõ liệu dữ liệu có được coi là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự hay không, và nếu có thì thuộc loại tài sản nào.

2.2. Phân biệt dữ liệu cá nhân và dữ liệu doanh nghiệp trong quy chế pháp lý

Việc phân biệt rõ giữa dữ liệu cá nhân và dữ liệu doanh nghiệp là rất quan trọng để đảm bảo bảo vệ quyền riêng tư của cá nhân và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Quy chế pháp lý cần quy định rõ về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan đối với từng loại dữ liệu. Cần làm rõ khái niệm, các học thuyết về tài sản, thuộc tính, phân loại tài sản và các vấn đề lý luận khác có liên quan.

2.3. Các vấn đề về quyền sở hữu dữ liệu giao dịch dữ liệu và bảo vệ dữ liệu

Các vấn đề về quyền sở hữu dữ liệu, giao dịch dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cần được giải quyết một cách toàn diện và đồng bộ để tạo ra một môi trường pháp lý an toàn và minh bạch cho thị trường dữ liệu tài sản. Pháp luật cần quy định rõ về các hình thức giao dịch dữ liệu, các biện pháp bảo vệ dữ liệu khỏi bị xâm phạm và các chế tài xử lý vi phạm. Các tranh luận về dữ liệu không chỉ là vấn đề thuần tuý về pháp luật thực định, mà còn đặt ra nhu cầu sửa đổi, bổ sung, xây dựng quy chế pháp lý mới.

III. Cách Xây Dựng Quy Chế Pháp Lý Cho Dữ Liệu Tài Sản Tại VN

Để xây dựng quy chế pháp lý hiệu quả cho dữ liệu tài sản tại Việt Nam, cần có sự kết hợp giữa việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và xem xét đặc thù của thị trường Việt Nam. Cần làm rõ các nguyên tắc cơ bản như bảo vệ quyền riêng tư, tự do kinh doanh, cạnh tranh lành mạnh và an ninh quốc gia. Đồng thời, cần có sự tham gia của các bên liên quan như cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và chuyên gia pháp lý để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của quy chế pháp lý. Nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài Xác định và xây dựng quy chế pháp lý đối với dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam.

3.1. Nghiên cứu và kế thừa kinh nghiệm quốc tế về quản lý dữ liệu tài sản

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia phát triển như Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản về quản lý dữ liệu tài sản là rất quan trọng để học hỏi các mô hình, giải pháp và bài học thành công. Tuy nhiên, cần có sự chọn lọc và điều chỉnh để phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Các tài liệu, thông tin liên quan đến pháp luật về tài sản áp dụng cho dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản tại Việt Nam và một số nước Thông luật (Anh, Mỹ), Dân luật (Pháp, Đức trong Liên minh Châu Âu) điển hình nhằm kế thừa các kinh nghiệm xây dựng pháp luật từ các nền tài phán này.

3.2. Xác định các nguyên tắc cơ bản trong quy chế pháp lý dữ liệu tài sản

Các nguyên tắc cơ bản như bảo vệ quyền riêng tư, tự do kinh doanh, cạnh tranh lành mạnh và an ninh quốc gia cần được xác định rõ và quán triệt trong quá trình xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu tài sản. Các nguyên tắc này sẽ là kim chỉ nam cho việc xây dựng các quy định cụ thể và đảm bảo sự cân bằng giữa các lợi ích khác nhau. Do khuôn khổ và thời lượng có hạn, luận án chỉ xác định phạm vi nghiên cứu tập trung vào dữ liệu có tính chất tài sản và các quyền tài sản có đối tượng là dữ liệu.

3.3. Huy động sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình xây dựng

Để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của quy chế pháp lý, cần có sự tham gia tích cực của các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và chuyên gia pháp lý. Quá trình tham vấn, lấy ý kiến và phản biện cần được thực hiện một cách công khai và minh bạch. Nghiên cứu lý luận, các tài liệu, quan điểm khoa học, các quy định đã ban hành hoặc đang được đề xuất của pháp luật tài sản nước ngoài và Việt Nam có liên quan đến đối tượng là dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Dữ Liệu Tài Sản Ở Việt Nam

Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về dữ liệu tài sản ở Việt Nam cần tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành, ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết và xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả. Cần rà soát, đánh giá các quy định của Bộ luật Dân sự, Luật An ninh mạng, Luật Sở hữu trí tuệ và các luật chuyên ngành khác để đảm bảo tính đồng bộ và phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực dữ liệu tài sản. Luận án đề xuất một số hướng tiếp cận cơ bản, các bước thực hiện và giải pháp phù hợp để hoàn thiện pháp luật tài sản Việt Nam áp dụng cho dữ liệu có tính chất tài sản.

4.1. Sửa đổi bổ sung các quy định của Bộ luật Dân sự về tài sản

Bộ luật Dân sự cần được sửa đổi, bổ sung để làm rõ khái niệm tài sản, phân loại tài sản và quy định về quyền sở hữu đối với dữ liệu. Cần xem xét việc bổ sung các quy định về giao dịch dữ liệu, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm pháp lý liên quan đến dữ liệu tài sản. Một, làm rõ khái niệm, các học thuyết căn bản và các thuộc tính chung để một vật được coi là tài sản theo pháp luật Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law), trong quá trình lịch sử từ thời La Mã đến nay.

4.2. Ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về quản lý dữ liệu tài sản

Các văn bản hướng dẫn chi tiết về quản lý dữ liệu tài sản cần được ban hành để hướng dẫn các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và cá nhân thực hiện các quy định của pháp luật. Các văn bản này cần quy định rõ về quy trình thu thập, xử lý, lưu trữ, sử dụng và chia sẻ dữ liệu, cũng như các biện pháp bảo vệ dữ liệu và an ninh dữ liệu. Năm, luận án là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý có tính toàn diện và chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam về các vấn đề lý luận liên quan đến dữ liệu, như khái niệm, đặc điểm, phân loại, các quan hệ pháp lý có liên quan, giá trị và ý nghĩa của dữ liệu.

4.3. Xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả và tăng cường hợp tác quốc tế

Cần xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả để đảm bảo các quy định của pháp luật về dữ liệu tài sản được thực hiện nghiêm túc và đầy đủ. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm, trao đổi thông tin và phối hợp hành động trong việc phòng chống các hành vi vi phạm liên quan đến dữ liệu tài sản. Đưa ra các kiến nghị và đề xuất sửa đổi quy định chi tiết trong Bộ luật Dân sự và pháp luật chuyên ngành áp dụng với dữ liệu có tính chất tài sản.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Triển Vọng Dữ Liệu Tài Sản Tại Việt Nam

Việc xây dựng quy chế pháp lý hoàn thiện cho dữ liệu tài sản sẽ mở ra nhiều cơ hội ứng dụng thực tiễn và thúc đẩy sự phát triển của các ngành kinh tế số tại Việt Nam. Các ngành như tài chính, ngân hàng, bất động sản, y tế, giáo dục và giao thông vận tải sẽ được hưởng lợi từ việc sử dụng hiệu quả dữ liệu tài sản. Đồng thời, việc này cũng góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nhờ vậy, luận án có...

5.1. Ứng dụng dữ liệu tài sản trong ngành tài chính và ngân hàng số

Dữ liệu tài sản có thể được sử dụng để đánh giá rủi ro tín dụng, phát hiện gian lận, cá nhân hóa dịch vụ và phát triển các sản phẩm tài chính mới. Ngành ngân hàng số có thể tận dụng dữ liệu tài sản để cải thiện trải nghiệm khách hàng và nâng cao hiệu quả hoạt động. Ba, tổng hợp, phân tích, bình luận các những bước phát triển mới nhất trong lý luận về khái niệm và nội hàm của tài sản cũng như thực tiễn xét xử liên quan đến vấn đề này trong pháp luật tài sản nước ngoài và Việt Nam.

5.2. Dữ liệu tài sản và tiềm năng phát triển bất động sản số tại Việt Nam

Dữ liệu tài sản có thể được sử dụng để định giá bất động sản, phân tích thị trường, kết nối người mua và người bán, và quản lý tài sản hiệu quả hơn. Thị trường bất động sản số tại Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn nhờ ứng dụng dữ liệu tài sản. Sáu, phân tích và bình luận khả năng coi dữ liệu là đối tượng của quyền tài sản và các hậu quả pháp lý có thể xảy ra từ việc tài sản hóa dữ liệu.

5.3. Tiềm năng của dữ liệu tài sản trong y tế giáo dục và giao thông vận tải

Dữ liệu tài sản có thể được sử dụng để cải thiện chất lượng dịch vụ y tế, cá nhân hóa chương trình giáo dục, tối ưu hóa hệ thống giao thông và phát triển các dịch vụ công cộng thông minh. Việc khai thác hiệu quả dữ liệu tài sản sẽ mang lại lợi ích to lớn cho xã hội. Bảy, tổng hợp, khái quát và phân tích các mô hình xác lập quyền tài sản lên dữ liệu hiện nay trong pháp luật nước ngoài và Việt Nam, đánh giá điểm mạnh, điểm yếu của từng mô hình tài sản hóa dữ liệu.

VI. Kết Luận Hướng Phát Triển Quy Chế Pháp Lý Dữ Liệu Tài Sản VN

Việc xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu tài sản tại Việt Nam là một quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Tuy nhiên, với sự quyết tâm và hợp tác, Việt Nam có thể tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của thị trường dữ liệu tài sản, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Cuối cùng luận án...

6.1. Tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật

Các vấn đề về dữ liệu tài sản và quy chế pháp lý liên quan vẫn còn nhiều điều cần được nghiên cứu và làm rõ. Việc tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện pháp luật là rất quan trọng để đảm bảo sự phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu phát triển của kinh tế số. Các kết quả của quá trình nghiên cứu khoa học của nghiên cứu sinh được thể hiện qua luận án có ý nghĩa khoa học, đóng góp vào việc hệ thống hoá các nền tảng lý luận pháp luật về tài sản và dữ liệu trong pháp luật Việt Nam và nước ngoài, định hình cách tiếp cận của pháp luật tài sản Việt Nam đối với dữ liệu nói riêng và các loại đối tượng khác có khả năng là tài sản phi truyền thống trong tương lai.

6.2. Khuyến nghị cho các nhà hoạch định chính sách và các nhà lập pháp

Các nhà hoạch định chính sách và các nhà lập pháp cần quan tâm đến việc xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu tài sản và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thị trường dữ liệu. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức xã hội để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả của các chính sách và quy định. Nhờ vậy, luận án có...

6.3. Kêu gọi sự tham gia của cộng đồng vào quá trình xây dựng chính sách

Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào quá trình xây dựng chính sách và quy định về dữ liệu tài sản. Việc lắng nghe ý kiến và phản hồi của cộng đồng sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách và các nhà lập pháp đưa ra các quyết định đúng đắn và phù hợp với nguyện vọng của người dân. Nhờ vậy, luận án có...

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Trong bối cảnh phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dữ liệu được nhìn nhận như nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế lớn, giữ vai trò nền tảng đối với sự vận hành của các công nghệ như Dữ liệu lớn (Big Data), Trí tuệ nhân tạo (AI) và Tự động hóa. Vấn đề pháp lý đặt ra là sự chuyển dịch từ việc xem xét dữ liệu cá nhân thuần túy dưới góc độ quyền nhân thân sang nhu cầu khai thác giá trị kinh tế của dữ liệu như một loại tài sản phi truyền thống. Điểm nghẽn cốt lõi trong các tranh luận lập pháp quốc tế và trong nước là câu hỏi về việc tài sản hóa dữ liệu: liệu dữ liệu có thể trở thành đối tượng của quyền sở hữu, mua bán và trao đổi trong giao lưu dân sự hay không. Dữ liệu là đối tượng vô hình, có tính chất phi vật thể và cơ chế kiểm soát phức tạp, khiến các hệ thống pháp luật trên thế giới giữ thái độ thận trọng trong việc công nhận dữ liệu là tài sản.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu pháp lý trước đây phần lớn tập trung vào quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân dưới góc độ quyền nhân thân, hoặc tiếp cận dữ liệu dưới dạng các đối tượng chuyên ngành như cơ sở dữ liệu, chương trình máy tính và bí mật kinh doanh. Khoảng trống nghiên cứu lớn là việc thiếu vắng một công trình khoa học pháp lý hệ thống hóa toàn diện nền tảng lý luận về luật tài sản áp dụng cho dữ liệu, đánh giá các mô hình tài sản hóa dữ liệu trên thế giới và đề xuất quy chế pháp lý cụ thể cho dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Xác định và xây dựng quy chế pháp lý đối với dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam" do nghiên cứu sinh Đào Trọng Khôi thực hiện tại Trường Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (chuyên ngành Luật dân sự và tố tụng dân sự, mã số: 9380101.04), dưới sự hướng dẫn của PGS. TS. Ngô Huy Cương và PGS. TS. Trần Kiên, được xây dựng nhằm giải quyết khoảng trống này.

Mục đích nghiên cứu của luận án gồm 3 nội dung chính:

1. Hoàn thiện nền tảng lý luận về tài sản (khái niệm, thuộc tính, phân loại), xây dựng nền tảng lý luận pháp luật tài sản về dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản (bản chất pháp lý, định nghĩa, đặc điểm, vai trò, ý nghĩa và phân loại).
2. Tổng hợp, xây dựng, mô tả và đánh giá ưu điểm, nhược điểm của các mô hình pháp luật tài sản áp dụng cho dữ liệu có tính chất tài sản trên thế giới.
3. Đề xuất định hướng, các tiêu chí quan trọng và các bước hoàn thiện pháp luật tài sản Việt Nam về dữ liệu có tính chất tài sản nhằm vừa bảo vệ các giá trị nhân thân, vừa phân bổ công bằng các lợi ích kinh tế phục vụ phát triển kinh tế số.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được xác định thành 4 nội dung:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về tài sản (khái niệm, nguồn gốc, thuộc tính, học thuyết và phân loại) trong khoa học pháp lý, pháp luật nước ngoài và pháp luật Việt Nam.
2. Hệ thống hóa và phân tích các vấn đề lý luận về dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản (khái niệm, bản chất pháp lý, đặc điểm, phân loại, giá trị, ý nghĩa và khả năng trở thành tài sản).
3. Tổng hợp, hệ thống hóa, phân tích và đánh giá các mô hình pháp luật tài sản đối với dữ liệu có tính chất tài sản hiện hành trên thế giới; làm rõ chủ thể, phạm vi điều chỉnh, nội hàm quyền tài sản, thực tiễn áp dụng cùng ưu nhược điểm của từng mô hình.
4. Đề xuất định hướng, quy trình các bước thực hiện và giải pháp hoàn thiện pháp luật tài sản Việt Nam; kiến nghị sửa đổi, bổ sung quy định cụ thể của Bộ luật Dân sự và các văn bản pháp luật chuyên ngành.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về hoàn thiện pháp luật tài sản, dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản.
• Lý luận khoa học, quy định hiện hành và các đề xuất lập pháp của pháp luật nước ngoài và pháp luật Việt Nam liên quan đến dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản.
• Tài liệu, quan điểm khoa học liên ngành (công nghệ thông tin, kinh tế) và thực tiễn vận hành của chuỗi cung ứng dữ liệu.
• Các mô hình áp dụng pháp luật, bản án, thực tiễn xét xử của nước ngoài và Việt Nam về tài sản và dữ liệu.
• Chính sách, hướng tiếp cận và tiêu chí lập pháp của các nền tài phán quốc tế để chọn lọc giải pháp cho Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào dữ liệu có tính chất tài sản và các quyền tài sản có đối tượng là dữ liệu. Các quyền nhân thân và dữ liệu thuần túy nhân thân chỉ được phân tích để hỗ trợ việc phân định ranh giới thông qua phương pháp loại trừ và đối sánh.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu pháp luật Việt Nam trong mối quan hệ so sánh với các nền tài phán Thông luật (Anh, Mỹ) và Dân luật (Pháp, Đức trong Liên minh Châu Âu).
• Phạm vi thời gian: Luận án thực hiện từ cuối năm 2020 đến cuối năm 2023. Các tư liệu lý luận về tài sản và dữ liệu được thu thập xuyên suốt lịch sử; các tư liệu về thực tiễn và mô hình tài sản hóa dữ liệu tập trung từ sau năm 2000 đến năm 2023 (thời kỳ bùng nổ của kỷ nguyên số và internet).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc theo ba nhóm nội dung nghiên cứu chính, điểm luận các công trình tiêu biểu trong và ngoài nước:

Nhóm nội dung nghiên cứu	Các tác giả, công trình quốc tế tiêu biểu	Các tác giả, công trình trong nước tiêu biểu
1. Nguồn gốc, khái niệm, học thuyết và thuộc tính của tài sản	- Nguồn gốc: Edward Jenks (1933), Timothy Earle, James Krier (2009), Barry Nicholas & Ernest Metzger (2008), Peter Birks (1985), Joshua C. Tate, Emilija Stanković (2005). - Khái niệm và hệ thống tài sản: François Terré & Philippe Simler (2010), Chambers (2013), Samantha Hepburn (2013), Michael Bridge (1996), Sjef van Erp & Bram Akkermans (2012). - Học thuyết tài sản: Margaret Davies (2007), Sukhninder Panesar (2001), Alison Clarke (2020), Gary Myers (2017), J.E. Penner (2020), Sabrina Praduroux (2017).	- Nghiêm Xuân Việt (1974), Ngô Huy Cương (2003, 2009, 2015). - Nguyễn Ngọc Điện (1999, 2018). - Nguyễn Minh Oanh (2009, 2018). - Phùng Trung Tập & Kiều Thị Thùy Linh (2021). - Bùi Thị Thanh Hằng (2014), Vũ Thị Hồng Yến (2015), Trịnh Tuấn Anh (2015).
2. Bản chất pháp lý, đặc điểm và phân loại dữ liệu	- Lý thuyết thông tin và dữ liệu: Russell L. Ackoff (1988), Min Chen và cs (2008), JRC European Commission (2017). - Phân tích pháp lý về dữ liệu: Thomas Hoeren & Völkel (2014), Lothar Determann (2018/2019), Taina Pihlajarinne & Rosa Ballardini, Jeffrey Ritter & Anna Mayer (2017), Nadezhda Purtova (2011, 2017), Václav Janecek (2018), Viktor Mayer-Schönberger.	- Công nghệ thông tin: Nguyễn Bá Tường (2001), Nguyễn Thế Dũng (2011). - Quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân: Nguyễn Thị Quế Anh, Vũ Công Giao, Ngô Minh Hương, Lã Khánh Tùng (2018), Vũ Công Giao & Lê Trần Như Tuyên (2020), Nguyễn Quỳnh Trang (2022).
3. Các mô hình tài sản hóa dữ liệu và chế định liên quan	- Khảo sát sở hữu dữ liệu: Elad Harisona (2010), Josef Drexl và cs (2016), Eric Tjong Tjin Tai (2017), Teresa Scassa (2018), Patrik Hummel và cs (2020), Marcelo Corrales Compagnucci (2019), Sjef van Erp (2017), Barbara Prainsack (2019), British Academy & Royal Society (2018). - Quyền tác giả và cơ sở dữ liệu sui generis: Samuel Trosow (2005), Phillips Cardinale (2007), Julia Johnson (2015), Qing Hui Chang, Singapore Academy of Law (2020). - Bảo hộ phần mềm và bí mật kinh doanh: Pamela Samuelson và cs (2012), Francesco Banterle (2018), Tanya Aplin (2014), Herbert Zech. - Vật quyền đối với dữ liệu: Florent Thouvenin & Aurelia Tamò-Larrieux (2021), Martin Fadler & Christine Legner (2020).	- Cơ sở dữ liệu và quyền tác giả: Nguyễn Lương Sỹ (2021). - Bảo hộ chương trình máy tính: Trần Kiên (2018), Trần Văn Nam (2014), Trương Thị Tường Vi (2020), Nguyễn Phương Thảo & Nguyễn Lê Ngọc Khánh (2021). - Bí mật kinh doanh: Nguyễn Thị Quế Anh (2004), Nguyễn Lê Thành Minh (2020), Trương Thị Thanh Tuyết, Nguyễn Phương Thảo (2019). - Vật quyền đối với dữ liệu số: Huỳnh Thiên Tứ (2022).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện và định vị xử lý: Các công trình nghiên cứu trên thế giới chia thành hai luồng quan điểm đối lập về việc có nên công nhận quyền sở hữu đối với dữ liệu hay không, nhưng chưa có sự thống nhất về mô hình tối ưu. Tại Việt Nam, các nghiên cứu hiện có chủ yếu tiếp cận dữ liệu từ góc độ quyền nhân thân (bảo vệ bí mật đời tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân) hoặc xem xét các chế định riêng lẻ của luật sở hữu trí tuệ mà chưa phân tích cấu trúc tổng thể của dữ liệu dưới lăng kính luật tài sản. Luận án định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải quyết đồng bộ từ nền tảng lý luận về tài sản, phân tích bản chất pháp lý của dữ liệu có tính chất tài sản, đánh giá có hệ thống 3 mô hình tài sản hóa dữ liệu quốc tế và xây dựng lộ trình lập pháp 4 bước cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khung lý thuyết về tài sản: Luận án dựa trên 4 học thuyết tài sản kinh điển:
  1. Thuyết chiếm giữ (Occupancy Theory): Đại diện bởi Pufendorf, Grotius, Blackstone; luận giải nguồn gốc xác lập tài sản ban đầu dựa trên nguyên tắc chiếm giữ trước đối với tài nguyên tự nhiên.
  2. Thuyết lao động (Labor Theory): Đại diện bởi John Locke; đặt nền tảng tư hữu vào việc cá nhân hòa trộn sức lao động của mình vào tài nguyên tự nhiên để tạo ra giá trị mới.
  3. Thuyết vị lợi (Utility Theory): Đại diện bởi Jeremy Bentham; khẳng định tài sản là sản phẩm của pháp luật do nhà nước tạo ra và bảo vệ nhằm tối đa hóa lợi ích xã hội và ngăn ngừa các thiệt hại.
  4. Thuyết kinh tế (Economic Theory): Đại diện bởi Coase, Posner, Hardin, Ackerman; tiếp cận tài sản dưới góc độ phân bổ hiệu quả nguồn lực khan hiếm, giảm chi phí giao dịch và khắc phục "bi kịch tài nguyên chung".
• Khung phân tích khái niệm tài sản: Phân tích đối chiếu 3 cách hiểu: tài sản là vật (đối tượng của quyền), tài sản là quyền (tiếp cận "bó quyền" - bundle of rights của Wesley Hohfeld và Tony Honoré trong Thông luật), và tài sản bao gồm cả vật và quyền (truyền thống Dân luật và Việt Nam).
• Khung lý thuyết về dữ liệu: Sử dụng mô hình kim tự tháp DIKW (Data - Information - Knowledge - Wisdom) của Russell L. Ackoff (1988) và lý thuyết biểu kiến của Min Chen để phân định ranh giới giữa dữ liệu thô (ký hiệu không tự thân mang ngữ nghĩa) và thông tin (dữ liệu có ngữ nghĩa và thông điệp).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và phương pháp chuyên ngành luật học:

• Phương pháp luận triết học: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin.
• Phương pháp luật học so sánh: So sánh chức năng và so sánh quy phạm giữa hệ thống Dân luật (Pháp, Đức/EU), Thông luật (Anh, Mỹ) và pháp luật Việt Nam.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm: Phân tích các điều khoản của Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ, các luật chuyên ngành và văn bản quốc tế (GDPR, TRIPS).
• Phương pháp phân loại pháp lý, trừu tượng hóa và mô hình hóa: Hệ thống hóa các dạng dữ liệu, xây dựng cấu trúc các mô hình tài sản hóa dữ liệu.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam, Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ, Anh, Đức, Pháp.
• Các bản án, quyết định tư pháp của Tòa án Hoa Kỳ, Tòa án Tối cao Liên bang Đức (BGH), Tòa án Công lý Châu Âu (CJEU/ECJ).
• Sách chuyên khảo, giáo trình, bài báo khoa học trên các tạp chí pháp lý uy tín trong nước và quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương 1 xác lập các tiền đề phương pháp luận cho việc tổng quan tài liệu. Nội dung nghiên cứu của đề tài được phân thành 3 nhóm vấn đề chính (lý luận chung về tài sản và dữ liệu; quan hệ giữa luật tài sản và dữ liệu; các kiến nghị hoàn thiện pháp luật). Tác giả tiến hành điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế, xác định các thành tựu cần kế thừa cũng như những vấn đề chưa được giải quyết thấu đáo. Chương này làm rõ câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, khung lý thuyết (4 học thuyết tài sản, mô hình DIKW) và luận giải việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý trong toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận tổng quát về tài sản, dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản

Chương 2 tập trung giải quyết các vấn đề lý thuyết nền tảng:

• Lý luận về tài sản: Phân tích nguồn gốc thuật ngữ từ luật La Mã (dominium, propriet-, res corporales, res incorporales). Khái quát 3 cách tiếp cận về tài sản và đưa ra định nghĩa học thuật: tài sản là quan hệ pháp lý mà trong đó một chủ thể được tác động lên một vật vì lợi ích của mình và loại trừ mọi chủ thể khác có hành vi tương tự.
• Thuộc tính của tài sản:
  • Thuộc tính chung theo Dân luật: Có giá trị kinh tế, có tính chuyển giao được, có tính xác định (specificity), và tính luật định (numerus clausus).
  • Thuộc tính của vật quyền: Tính công khai (transparency), tính loại trừ (erga omnes), và tính luật định.
  • Phân tích thuộc tính tài sản theo Thông luật và pháp luật Việt Nam.
  • Phân biệt ranh giới giữa quan hệ tài sản (sản nghiệp - patrimonial) và quan hệ nhân thân (ngoại sản nghiệp - extrapatrimonial).
• Lý luận về dữ liệu và dữ liệu có tính chất tài sản:
  • Định nghĩa dữ liệu: Dữ liệu là tập hợp các ký hiệu phản ánh các thuộc tính của đối tượng hoặc sự kiện, được lưu trữ và xử lý dưới dạng kỹ thuật số.
  • Đặc điểm của dữ liệu: Tính phi hữu hình, khả năng sao chép vô hạn với chi phí cận biên bằng không, tính không tiêu hao trong quá trình sử dụng (non-rivalrous), tính phụ thuộc vào vật chứa đựng.
  • Phân loại dữ liệu: Phân loại theo quan hệ nhân thân (dữ liệu cá nhân và phi cá nhân); theo nguồn gốc tạo lập (dữ liệu thực tế, dữ liệu công nghiệp/máy móc, dữ liệu sáng tạo); theo mức độ xử lý (dữ liệu thô và dữ liệu đã qua xử lý).
  • Xác định dữ liệu có tính chất tài sản: Là những tập hợp dữ liệu được xác định, có khả năng kiểm soát thực tế, mang giá trị kinh tế độc lập và có thể chuyển giao trong giao lưu dân sự mà không xâm phạm quyền nhân thân bất khả xâm phạm.

Chương 3: Các mô hình tài sản hoá dữ liệu

Chương 3 tổng hợp, mô hình hóa và đánh giá 3 mô hình tài sản hóa dữ liệu chính trên bình diện quốc tế:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           CÁC MÔ HÌNH TÀI SẢN HÓA DỮ LIỆU                         |
+--------------------------+----------------------------+---------------------------+
| 1. Mô hình Mở rộng       | 2. Mô hình Sở hữu          | 3. Mô hình Quyền dữ liệu  |
|    Thích nghi            |    dữ liệu                 |    (Data Rights)          |
+--------------------------+----------------------------+---------------------------+
| - Tận dụng luật SHTT,    | - Thiết lập quyền sở hữu   | - Không cấp quyền sở hữu  |
|   hợp đồng, bồi thường   |   tuyệt đối lên dữ liệu.   |   tuyệt đối; phân tách    |
|   thiệt hại ngoài HĐ.    | - Trao quyền chiếm hữu,    |   quyền tiếp cận, quyền   |
| - Ưu: Không xáo trộn hệ  |   sử dụng, định đoạt.      |   kiểm soát, quyền sử     |
|   thống pháp luật.       | - Nhược: Cản trở lưu       |   dụng, quyền đồng tạo.   |
| - Nhược: Bỏ trống dữ liệu|   thông dữ liệu, bi kịch   | - Ưu: Linh hoạt, hài hòa  |
|   phi sáng tạo, dữ liệu  |   chống tài nguyên chung   |   lợi ích công - tư.      |
|   tạo ra bởi máy móc.    |   (anticommons).           | - Nhược: Kỹ thuật phức tạp|
+--------------------------+----------------------------+---------------------------+

• Mô hình Mở rộng Thích nghi: Sử dụng hệ thống công cụ pháp lý hiện có. Dữ liệu sáng tạo được bảo vệ bằng quyền tác giả; dữ liệu bí mật bảo vệ bằng bí mật kinh doanh; dữ liệu phi sáng tạo dựa vào hợp đồng và chiếm hữu thực tế kết hợp luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Ưu điểm là tận dụng được khung pháp lý ổn định; nhược điểm là để lại khoảng trống đối với dữ liệu thô, dữ liệu máy móc không đáp ứng tiêu chuẩn bảo hộ SHTT.
• Mô hình Sở hữu dữ liệu: Thiết lập quyền sở hữu tuyệt đối (ownership) lên dữ liệu tương tự như vật thể hữu hình. Ưu điểm là phân định rõ chủ sở hữu; nhược điểm là dẫn tới nguy cơ phong tỏa thông tin, gia tăng chi phí giao dịch, vi phạm tính chất phi đối kháng của dữ liệu và tạo ra "bi kịch chống tài nguyên chung" (tragedy of the anticommons).
• Mô hình Quyền dữ liệu (Data Rights): Thiết kế hệ thống các quyền phái sinh và quyền tiếp cận dữ liệu phân tán (quyền của người đồng tạo dữ liệu, quyền truy cập, quyền di chuyển dữ liệu, quyền khai thác vì lợi ích công cộng). Ưu điểm là cân bằng được lợi ích giữa các bên tham gia chuỗi giá trị dữ liệu; nhược điểm là đòi hỏi kỹ thuật lập pháp tinh vi và cơ chế thực thi phức tạp.

Chương 4: Xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam

Chương 4 đề xuất giải pháp lập pháp cụ thể cho Việt Nam:

• Định hướng và mục tiêu: Định hướng vừa bảo vệ quyền con người, quyền riêng tư gắn liền với dữ liệu cá nhân, vừa thúc đẩy lưu thông và thương mại hóa dữ liệu để phát triển kinh tế số; xác định rõ các tiêu chí kiểm soát, tính xác định và giá trị kinh tế của dữ liệu.
• Quy trình 4 bước xây dựng quy chế pháp lý:
  • Bước 1: Hoàn thiện nền tảng lý thuyết về luật tài sản Việt Nam, mở rộng khái niệm tài sản trong Bộ luật Dân sự để bao hàm các tài sản vô hình phi truyền thống.
  • Bước 2: Phân biệt dữ liệu có tính nhân thân và dữ liệu có tính tài sản; thiết lập cơ chế tách rời hoặc ẩn danh hóa dữ liệu cá nhân để chuyển hóa thành dữ liệu có tính chất tài sản.
  • Bước 3: Xác định rõ ranh giới của các quyền sở hữu trí tuệ đối với dữ liệu; làm rõ phạm vi bảo hộ của quyền tác giả đối với sưu tập dữ liệu và bí mật kinh doanh đối với tập dữ liệu đóng.
  • Bước 4: Xây dựng mô hình quy chế pháp lý phù hợp đối với dữ liệu có tính chất tài sản nằm ngoài phạm vi bảo hộ của quyền sở hữu trí tuệ (kết hợp các hạt nhân hợp lý của Mô hình Mở rộng Thích nghi và Mô hình Quyền dữ liệu).
• Đề xuất sửa đổi, bổ sung quy phạm pháp luật: Đề xuất sửa đổi Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015 và các quy định liên quan trong Luật Công nghệ thông tin, Luật Giao dịch điện tử, Luật Sở hữu trí tuệ.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp tổng quát

Luận án là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý chuyên sâu và toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về lý luận tài sản hóa dữ liệu, xác định bản chất pháp lý của dữ liệu có tính chất tài sản và đề xuất mô hình lập pháp phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam.

Đóng góp chi tiết

Luận án nêu 11 đóng góp cụ thể:

1. Làm rõ khái niệm, các học thuyết căn bản và thuộc tính chung của tài sản theo Thông luật và Dân luật từ thời La Mã đến hiện đại.
2. So sánh sự khác biệt về khái niệm và thuộc tính tài sản giữa pháp luật nước ngoài (Common Law, Civil Law) và pháp luật Việt Nam.
3. Tổng hợp, phân tích các bước phát triển mới nhất trong lý luận về nội hàm tài sản và thực tiễn xét xử quốc tế và trong nước.
4. Đánh giá khả năng thích ứng của các quy định pháp luật tài sản trước thách thức của các loại tài sản phi truyền thống.
5. Cung cấp hệ thống lý luận toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về dữ liệu dưới góc độ luật tài sản (khái niệm, đặc điểm, phân loại, quan hệ pháp lý, giá trị kinh tế).
6. Phân tích, luận giải khả năng coi dữ liệu là đối tượng của quyền tài sản và các hệ quả pháp lý phát sinh từ việc tài sản hóa dữ liệu.
7. Khái quát, so sánh và đánh giá ưu - nhược điểm của 3 mô hình xác lập quyền tài sản lên dữ liệu trên thế giới.
8. Đánh giá khả năng áp dụng của pháp luật tài sản Việt Nam hiện hành đối với dữ liệu có tính chất tài sản.
9. Đề xuất định hướng, tiêu chí và quy trình các bước hoàn thiện pháp luật dân sự và pháp luật tài sản Việt Nam đối với dữ liệu.
10. Lựa chọn và xây dựng mô hình quy chế pháp lý phù hợp cho dữ liệu có tính chất tài sản tại Việt Nam.
11. Đưa ra các kiến nghị sửa đổi, bổ sung cụ thể các điều khoản trong Bộ luật Dân sự và các luật chuyên ngành liên quan đến dữ liệu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Luận án tập trung vào khía cạnh luật tài sản và quyền tài sản đối với dữ liệu, không đi sâu phân tích toàn diện các quy chế bảo vệ dữ liệu cá nhân theo pháp luật hành chính và luật nhân quyền quốc tế (chỉ sử dụng yếu tố nhân thân để phân định ranh giới và loại trừ).
  • Phạm vi so sánh quốc tế tập trung trọng tâm vào các hệ thống đại diện điển hình (Anh, Mỹ, Pháp, Đức/Liên minh Châu Âu), chưa khảo sát toàn bộ các quốc gia đang phát triển có bối cảnh tương đồng với Việt Nam.
  • Dữ liệu thực tiễn và các vụ việc tranh chấp chủ yếu được thu thập trong giai đoạn từ năm 2000 đến cuối năm 2023.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu quy chế pháp lý đối với các dạng tài sản số mới khác như tài sản mã hóa (crypto assets), tài sản ảo trong không gian số.
  • Nghiên cứu cơ chế tài phán và giải quyết tranh chấp dân sự liên quan đến dữ liệu có tính chất tài sản xuyên biên giới.
  • Hoàn thiện các quy định kỹ thuật về định giá dữ liệu và hạch toán kế toán đối với dữ liệu trong doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học, các tiêu chí lập pháp và lộ trình 4 bước cụ thể giúp Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Thông tin và Truyền thông tham khảo khi sửa đổi Bộ luật Dân sự, xây dựng Luật Dữ liệu và hoàn thiện khung khổ pháp lý cho nền kinh tế số.
• Đối với các cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật trong các học phần Luật Dân sự so sánh, Luật Tài sản, Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Công nghệ thông tin.
• Đối với giới hành nghề luật và doanh nghiệp: Hỗ trợ luật sư, thẩm phán và các doanh nghiệp công nghệ trong việc nhận diện bản chất quyền đối với dữ liệu, cấu trúc hợp đồng giao dịch dữ liệu, quản trị rủi ro pháp lý và giải quyết các tranh chấp liên quan đến dữ liệu có tính chất tài sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm tài sản được luận án rút ra dưới góc nhìn khoa học pháp lý là gì?
Luận án kết luận tài sản là một quan hệ pháp lý mà trong đó một chủ thể được trực tiếp có hành vi hợp pháp (kiểm soát, khai thác) lên một đối tượng (vật hữu hình hoặc vật vô hình) vì lợi ích của mình và loại trừ mọi chủ thể khác có hành vi tương tự.

2. Bốn học thuyết chính về tài sản được phân tích trong luận án là những học thuyết nào?
Bốn học thuyết gồm: Thuyết chiếm giữ (Occupancy Theory - Pufendorf, Grotius, Blackstone), Thuyết lao động (Labor Theory - John Locke), Thuyết vị lợi (Utility Theory - Jeremy Bentham), và Thuyết kinh tế (Economic Theory - Coase, Posner, Hardin, Ackerman).

3. Sự khác biệt cốt lõi giữa dữ liệu và thông tin theo khung lý thuyết của luận án là gì?
Dựa trên mô hình của Russell L. Ackoff và các học giả pháp lý, dữ liệu là tập hợp các ký hiệu thô đại diện cho thuộc tính của đối tượng, sự kiện mà tự thân chưa mang ngữ nghĩa; trong khi thông tin là dữ liệu đã được xử lý, khái quát hóa ở cấp độ cao hơn và mang thông điệp có thể sử dụng được ngay.

4. Ba mô hình tài sản hóa dữ liệu được luận án phân tích và đánh giá trên thế giới là gì?
Gồm 3 mô hình: (1) Mô hình Mở rộng Thích nghi (dựa trên SHTT, hợp đồng và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng); (2) Mô hình Sở hữu dữ liệu (thiết lập quyền sở hữu tuyệt đối lên dữ liệu); (3) Mô hình Quyền dữ liệu (thiết lập hệ thống các quyền tiếp cận, quyền kiểm soát và quyền sử dụng phân tán).

5. Lộ trình 4 bước được luận án đề xuất để xây dựng quy chế pháp lý cho dữ liệu có tính chất tài sản tại Việt Nam gồm những bước nào?
Quy trình gồm 4 bước: (1) Hoàn thiện nền tảng lý thuyết về luật tài sản Việt Nam và các phân loại tài sản; (2) Phân biệt dữ liệu có tính nhân thân và dữ liệu có tính tài sản; (3) Xác định rõ ranh giới của các quyền sở hữu trí tuệ xác lập lên dữ liệu; (4) Xây dựng hoặc lựa chọn mô hình quy chế pháp lý phù hợp cho dữ liệu có tính chất tài sản nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của quyền sở hữu trí tuệ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đào Trọng Khôi đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về luật tài sản so sánh và lý thuyết dữ liệu, làm rõ bản chất pháp lý của dữ liệu có tính chất tài sản. Công trình đã phân tích, so sánh ưu nhược điểm của 3 mô hình tài sản hóa dữ liệu trên thế giới, chỉ ra những bất cập của việc thiết lập quyền sở hữu tuyệt đối đối với dữ liệu thô. Trên cơ sở đó, luận án xây dựng quy trình lập pháp 4 bước và đề xuất các kiến nghị sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 2015 cùng hệ thống luật chuyên ngành nhằm hoàn thiện quy chế pháp lý cho dữ liệu có tính chất tài sản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tiền đề của việc đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài Theo đó, việc nghiên cứu tổng quan về tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài "Xác định và xây dựng quy chế pháp lý đối với dữ liệu có tính chất tài sản trong pháp luật Việt Nam" dựa trên các tiền đề sau: - Thứ nhất, do tài sản đã tồn tại từ lâu và các công trình nghiên cứu liên quan đến tài sản dàn trải nhiều nội dung và trải qua nhiều thời kỳ khác nhau, việc đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu cần thu thập và chọn lọc các công trình nghiên cứu có liên hệ mật thiết, trực diện, có ý nghĩa làm nền tảng lý luận và thực tiễn đối với đề tài. - Thứ hai, việc nghiên cứu tổng quan về tình hình nghiên cứu nước ngoài, tham khảo các công trình nghiên cứu nước ngoài có liên quan trực tiếp đến đề tài không mang tính áp đặt hay phủ nhận các kết quả của các nhà nghiên cứu trong nước. - Thứ ba, nghiên cứu tổng quan về tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài nhằm mục đích phân tích, đánh giá các công trình nghiên cứu đã công bố, kế thừa các kết quả nghiên cứu; đánh giá các vấn đề chưa được nghiên cứu sâu hoặc cần tiếp tục nghiên cứu phát triển trong luận án.

Phân loại nội dung nghiên cứu của luận án Nhằm mục đích đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án, nội dung nghiên cứu của luận án được phân chia thành các vấn đề nghiên cứu như sau: Nội dung thứ nhất: Nhóm vấn đề lý luận chung về tài sản, dữ liệu, và dữ liệu có tính chất tài sản bao gồm: khái niệm, nguồn gốc, thuộc tính, phân loại, sự phân biệt giữa quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản; khái niệm dữ liệu, bản chất pháp lý, đặc điểm, phân loại, giá trị, vai trò, ý nghĩa, và các quan hệ pháp lý quan trọng có liên quan đến dữ liệu, dữ liệu có tính chất tài sản. Nội dung thứ hai: Nhóm vấn đề lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa pháp luật về tài sản với dữ liệu có tính chất tài sản, bao gồm: thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật tài sản lên dữ liệu; tổng hợp, so sánh và đánh giá các mô hình tài sản xác 16 lập được trên dữ liệu có tính chất tài sản; điểm mạnh và những điểm yếu của các mô hình. Nội dung thứ ba: Nhóm kiến nghị liên quan đến hoàn thiện pháp luật tài sản Việt Nam về dữ liệu có tính chất tài sản, bao gồm những kiến nghị về định hướng hoàn thiện pháp luật; các bước xây dựng pháp luật, mô hình phù hợp để tài sản hoá dữ liệu cho pháp luật Việt Nam và những kiến nghị cụ thể sửa đổi quy phạm pháp luật. Trên căn bản của việc phân loại này, luận án đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước, đúc rút những kinh nghiệm có giá trị để kế thừa và tìm ra những vấn đề cần đào sâu nghiên cứu và phát triển mở rộng.

Từ đó, luận án tiến hành xác định cơ sở lý thuyết, xây dựng câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu, xác định phương pháp nghiên cứu, xây dựng bố cục của luận án, tìm ra những điểm mới mà luận án có khả năng đóng góp vào quá trình xây dựng pháp luật, cho khoa học pháp lý và thực tiễn pháp lý chung. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài 1.