CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY Mô hình hợp tác giữa nhà nước và tư nhân bắt đầu được hình thành từ đầu những năm 1990 đầu tiên ở Anh sau đó lan rộng đến nhiều quốc gia trên thế giới như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Mỹ, Hồng Kông, Hàn Quốc, Nam Phi…và được thực hiện trong nhiều lĩnh vực công cộng khác nhau như sản xuất và phân phối điện, nước và vệ sinh, xử lý chất thải, đường ống, bệnh viện, xây dựng trường học, kiểm soát không lưu, đường sắt, đường bộ, nhà tù…và đã có nhiều tác giả thực hiện nghiên cứu về mô hình này với những phương pháp tiếp cận khác nhau. Các nghiên cứu về xác định rủi ro trong mô hình hợp tác công tư 1. Xác định các yếu tố rủi ro trong mô hình hợp tác công tư Xác định rủi ro là bước đầu tiên trong quy trình quản lý rủi ro bao gồm 3 bước: xác định rủi ro, ứng phó với rủi ro, và kiểm soát rủi ro. Quá trình xác định rủi ro bao gồm việc xác định và định mức rủi ro bằng phương pháp định tính, định lượng dựa trên cơ sở sử dụng bảng câu hỏi (danh mục các yếu tố rủi ro) để phỏng vấn và thu thập số liệu điều tra các bên chịu tác động bởi rủi ro (Thanh Thanh Sơn, 2015).
Vì vậy, việc xác định các yếu tố rủi ro trong dự án PPP là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến. Hwang và cộng sự (2012) trong nghiên cứu về PPP CSHT tại Singapore với quan điểm rủi ro trọng yếu là những yếu tố then chốt có ảnh hưởng quyết định đến sự thành công của PPP, tác giả đã tổng hợp từ các nghiên cứu trước đó xác định danh mục gồm 42 yếu tố rủi ro và phân thành 3 nhóm rủi ro theo cấp độ nền kinh tế là vi mô, vĩ mô và trung bình. Tiếp theo tác giả sử dụng phương pháp phân tích định lượng bằng thang đo Likert 5 mức độ để đánh giá mức độ tác động của các yếu tố rủi ro này. Kết quả cho thấy có 23 yếu tố rủi ro có nguy cơ cao trong đó 6 rủi ro hàng đầu là: thiếu sự 7 hỗ trợ của chính phủ, khả năng thu hút tài chính của dự án, chậm trễ trong xây dựng, thiếu kinh nghiệm về PPP, chính phủ không ổn định, thiếu khuôn khổ pháp lý.
Yelin Xu và cộng sự (2010) đã tổng hợp 34 yếu tố rủi ro từ các nghiên cứu trước đây về các dự án PPP tại Trung Quốc, sau đó tác giả tiến hành nghiên cứu định tính bằng phương pháp phỏng vấn chuyên gia để bổ sung thêm 3 yếu tố rủi ro. Yelin Xu đã sử dụng mô hình Fuzzy synthetic evaluation để xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố rủi ro (CRF), từng nhóm rủi ro (CRG), rủi ro tổng thể (ORI) của dự án như sau: 𝑚 M(*,ф), bj = min(1, ∑𝑖=1 𝑤𝑖 × 𝑟𝑖𝑗) ∀bj ∈B Trong đó: w : là tỷ trọng của từng CRF/CRG. r : là mức độ chức năng thành viên của từng CRF/CRG Kết quả cho thấy 17 yếu tố rủi ro cao và được xắp xếp thành 6 nhóm rủi ro theo nguồn gốc phát sinh rủi ro. Mức rủi ro tổng thể của các dự án PPP đường cao tốc tại Trung Quốc (chỉ số ORI) là 3,51.
Vì vậy các dự án PPP này được đánh giá là dự án đầu tư có rủi ro với các nhóm rủi ro có thể xảy ra với khả năng cao là “sự can thiệp của Chính phủ” (3,97), “sự vững mạnh của Chính phủ” (3,63).Zou và cộng sự (2008) với quan điểm điểm rủi ro vừa là tiêu cực vừa là cơ hội đã tổng hợp danh mục gồm 17 yếu tố rủi ro có tác động đến sự thành công của các dự án PPP và 12 yếu tố rủi ro làm dự án PPP thất bại trong các dự án PPP CSHT tại Úc và Trung Quốc gồm: Dự án Đường hầm Sydney Cross City, Dự án Đường sắt Sân bay Sydney và Dự án đường cao tốc Fu-De ở thành phố Hengshui, Trung Quốc. Đỗ Tiến Sỹ và công sự (2016) khi nghiên cứu tác động của các yếu tố rủi ro đến các dự án PPP giao thông tại Việt Nam đã tổng hợp danh mục các yếu tố rủi ro của dự án PPP giao thông gồm 33 yếu tố. Cuộc điều tra khảo sát được thực hiện từ tháng 8 8 đến tháng 10 năm 2014 với các chuyên gia (123 phản hồi hợp lệ/320 bản câu hỏi phát ra, đạt tỷ lệ 38%) để thu thập dữ liệu phân tích tác động của 33 yếu tố rủi ro này. Tác giả sử dụng phương pháp xác suất - tác động (PI) để đánh giá mức rủi ro kết hợp (RL) dựa trên xác suất (P) và tác động của mỗi yếu tố nguy cơ (I), Mức rủi ro kết hợp (RL) của các yếu tố rủi ro được tính dựa trên phương pháp PI như sau: 𝑅 L = 𝑃 + 𝐼 - 𝑃 × 𝐼 (1) Kết quả cho thấy không có yếu tố nguy cơ ở mức rủi ro thấp, 10 yếu tố nguy cơ ở mức độ rủi ro trung bình và 23 yếu tố nguy cơ ở mức độ nguy cơ cao.
Các vấn đề thu hồi và bồi thường, phê duyệt và cấp phép, các vấn đề về thị trường tài chính là những yếu tố quan trọng có ảnh hưởng lớn đến sự thành công hoặc thất bại của các dự án PPP. Thân Thanh Sơn (2015) cũng đồng quan điểm xem xét rủi ro với quan điểm rủi ro là tiêu cực và cơ hội đồng thời phân loại rủi ro theo nguồn gốc phát sinh và chia thành 2 nhóm nội sinh và ngoại sinh, tác giả đã xác định danh mục rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT giao thông đường bộ Việt Nam gồm 54 yếu tố rủi ro phân thành 8 loại rủi ro. Hơn 200 phiếu khảo sát đã được phát đến cho các cơ quan nhà nước, tổ chức tín dụng, ngân hàng, các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân là chủ đầu tư hoặc nhà thầu trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam đã hoàn thành đi vào hoạt động và đang triển khai trong khoảng thời gian từ năm 1999 đến năm 2014. Kết quả nghiên cứu đã xác định phương trình hồi quy xác định mức độ ảnh hưởng của từng loại rủi ro đến mức rủi ro của hình thức PPP theo phương pháp xác suất như sau: RR PPP = 0,345×RR.H Đồng thời kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra 15 yếu tố rủi ro có ảnh hưởng lớn nhất đến kết quả của dự án PPP GTĐB ở Việt Nam và cần được quản lý, trong đó 6 yếu tố hàng đầu bao gồm: rủi ro lạm phát, giảm khả năng cung cấp vốn của nền kinh tế; rủi ro 9 lãi suất; năng lực của công ty dự án, chủ đầu tư; thất bại hoặc chậm trễ trong thu hồi đất; khả năng thu hút tài chính của dự án.
Wang và cộng sự (2000) với quan điểm rủi ro là tiêu cực và phân bổ rủi ro căn cứ vào nguồn gốc phát sinh rủi ro, tác giả đã tổng hợp được danh mục các yếu tố rủi ro phân thành 6 loại. Sau đó tác giả nghiên cứu định lượng bằng việc sử dụng bảng câu hỏi khảo sát để đánh giá mức độ nghiêm trọng của các yếu tố rủi ro bằng thang đo Likert 5 điểm. Tác giả đã xác định mức độ rủi ro của từng yếu tố bằng phương pháp xác suất bằng cách nhân xác suất xuất hiện với mức độ tác động của yếu tố rủi ro đó. Phân loại rủi ro trong hợp tác công tư Theo Patrick et al (2008) thì việc xác định rủi ro để quản lý cần được thực hiện trong từng giai đoạn trong suốt dự án PPP.
Thân Thanh Sơn (2015) đã chia dự án PPP thành 3 giai đoạn: giai đoạn phát triển dự án, giai đoạn hoàn thành dự án, giai đoạn vận hành dự án. Trong từng giai đoạn sẽ có những rủi ro khác nhau và mức độ tác động của mỗi rủi ro trong từng giai đọan của dự án cũng có sự thay đổi. Có nhiều cách để phân loại rủi ro phát sinh trong dự án PPP như rủi ro vi mỗ, vĩ mô, rủi ro trung gian (Hwang et al, 2013). Thân Thanh Sơn (2015) phân rủi ro thành 2 nhóm là rủi ro nội sinh và rủi ro ngoại sinh.
Tuy nhiên theo Cristian and Jonathan (2007), Li et al (2005), Wang et al (2000), Sachs et al (2007) thì có thể phân loại rủi ro theo nguồn gốc phát sinh rủi ro. Cristian and Jonathan (2007) căn cứ theo nguồn gốc phát sinh đã phân rủi ro thành 2 loại rủi ro thông thường, rủi ro đặc biệt. Trong khi đó, Sachs et al (2007) thì phân rủi ro thành nhóm rủi ro có thể bảo hiểm và nhóm rủi ro không thể bảo hiểm. Wang et al (200) cũng dựa vào nguồn gốc phát sinh và chia rủi ro thành các nhóm: rủi ro chính trị, pháp lý; rủi ro xây dựng; rủi ro vận hành; rủi ro thu nhập; rủi ro tài chính và thị trường.
Như vậy, sau khi tổng hợp các nghiên cứu có liên quan, tác giả nhận thấy có 2 quan điểm định nghĩa về rủi ro là: rủi ro là tiêu cực; rủi ro vừa là tiêu cực vừa là cơ 10 hội. Tuy nhiên tác giả nhận thấy cần xem xét rủi ro trên quan điểm rủi ro bao hàm cả các yếu tố rủi ro có tác động tiêu cực hoặc cơ hội tới mục tiêu của dự án đồng quan điểm của Thân Thanh Sơn (2015), Patrick X.Zou và cộng sự (2008). Vì theo Thân Thanh Sơn (2015) quan điểm này đề cao vai trò của hoạt động quản trị rủi ro trong kiểm soát rủi ro không chỉ là triệt tiêu rủi ro, giảm thiểu rủi ro mà còn là chuyển giao yếu tố rủi cho đó cho bên có khả năng quản lý tốt nhất với chi phí thấp nhất, đồng thời với quan điểm này thì rủi ro có thể đo lường được. Trên quan điểm đó có thể quản lý rủi ro bằng các biện pháp phù hợp sẽ giúp giảm thiểu chi phí, đem lại tính hiệu quả cho dự án.
Đồng thời với quan điểm của Hwang và cộng sự (2012) cho rằng rủi ro trọng yếu là những yếu tố then chốt có ảnh hưởng quyết định đến sự thành công của PPP và việc phân nhóm rủi ro để quản lý được tác giả căn cứ vào nguồn gốc phát sinh rủi ro theo quan điểm của Yelin Xu và cộng sự (2010) Thân Thanh Sơn (2015), Patrick X.Zou và cộng sự (2008).