Nghiên cứu vai trò của vốn xã hội trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Hà Nội

Chuyên đề nghiên cứu Vai trò của vốn xã hội trong doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia

• Tác giả: Trần Tú Hoa
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Vai Trò Của Việc Sử Dụng Vốn Xã Hội Trong Các Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Trên Địa Bàn Thành Phố Hà Nội Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI LUẬN VĂN
• 1.1. Các khái niệm công cụ
• 1.2. Khái niệm vai trò xã hội
• 1.3. Khái niệm vốn xã hội
• 1.4. Doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.4.1. Doanh nghiệp tư nhân
• 1.4.2. Công ty Trách nhiệm hữu hạn
• 1.4.3. Công ty cổ phần
• 1.5. Các hướng tiếp cận lý thuyết xã hội học
• 1.5.1. Lý thuyết trao đổi xã hội
• 1.5.2. Lý thuyết về vốn xã hội của B.James Coleman và Bourdieu
• 1.5.3. Lý thuyết mạng lưới xã hội
• 1.5.4. Lý thuyết chọn lựa hợp lý
• 1.6. Tổng quan về các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam
• 1.6.1. Tổng quan về các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam
• 1.6.2. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 1.6.3. Bài học sử dụng vốn xã hội của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2. THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA VIỆC SỬ DỤNG VỐN XÃ HỘI TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY
• 2.1. Hiện trạng vai trò của việc sử dụng vốn xã hội trong doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn Hà Nội
• 2.1.1. Vai trò của vốn xã hội trong quan hệ nội bộ doanh nghiệp
• 2.1.2. Vai trò của vốn xã hội trong các hoạt động của doanh nghiệp
• 2.2. Mục tiêu, xu hướng sử dụng vốn xã hội của các thành viên chủ chốt trong doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.2.1. Mục tiêu và xu hướng sử dụng vốn xã hội cho sự phát triển của doanh nghiệp
• 2.2.2. Sự khác biệt giữa các cấp quản lý doanh nghiệp trong việc sử dụng vốn xã hội
• 2.3. Những khó khăn và các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng vốn xã hội
• 2.3.1. Những khó khăn trong việc sử dụng vốn xã hội
• 2.3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng vốn xã hội
• 2.4. Giải pháp nâng cao hiệu quả của việc sử dụng vốn xã hội trong phát triển các doanh nghiệp nhỏ và vừa
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU TRƯNG CẦU Ý KIẾN
• PHỤ LỤC 2: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU LÃNH ĐẠO DOANH NGHIỆP

Tóm tắt

I. Giới thiệu về vốn xã hội trong doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội

Vốn xã hội đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNN&V) tại Hà Nội. Nó không chỉ là nguồn lực mà còn là yếu tố quyết định trong việc xây dựng mối quan hệ và tạo dựng niềm tin giữa các thành viên trong doanh nghiệp. Theo nghiên cứu, vốn xã hội giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Việc sử dụng hiệu quả vốn xã hội có thể tạo ra những lợi thế cạnh tranh đáng kể, giúp doanh nghiệp vượt qua những thách thức trong môi trường kinh doanh hiện nay. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, vốn xã hội trở thành một yếu tố không thể thiếu để các DNN&V có thể tồn tại và phát triển. Những doanh nghiệp biết khai thác và phát huy vốn xã hội sẽ có khả năng thích ứng tốt hơn với những biến động của thị trường.

1.1. Khái niệm và vai trò của vốn xã hội

Khái niệm vốn xã hội được hiểu là mạng lưới các mối quan hệ xã hội, sự tin tưởng và sự hợp tác giữa các cá nhân trong một cộng đồng. Trong bối cảnh DNN&V, vốn xã hội không chỉ giúp tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa các thành viên mà còn hỗ trợ trong việc tìm kiếm thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác trong kinh doanh. Theo Bourdieu, vốn xã hội là một trong những loại vốn quan trọng bên cạnh vốn vật chất và vốn con người. Việc phát triển vốn xã hội trong DNN&V không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra một môi trường làm việc tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới. Do đó, việc đầu tư vào vốn xã hội là một chiến lược cần thiết cho sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp này.

II. Thực trạng sử dụng vốn xã hội trong doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội

Thực trạng sử dụng vốn xã hội trong các DNN&V tại Hà Nội hiện nay cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của vốn xã hội. Nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung vào vốn đầu tư và tài chính doanh nghiệp, trong khi vốn xã hội lại bị xem nhẹ. Điều này dẫn đến việc thiếu hụt các mối quan hệ hợp tác, ảnh hưởng đến khả năng phát triển và mở rộng quy mô. Theo khảo sát, chỉ một số ít doanh nghiệp có chiến lược rõ ràng trong việc phát triển vốn xã hội thông qua việc xây dựng mạng lưới quan hệ và hợp tác với các đối tác. Những doanh nghiệp thành công trong việc sử dụng vốn xã hội thường có khả năng tạo dựng mối quan hệ tốt với khách hàng, nhà cung cấp và các bên liên quan khác. Họ cũng thường xuyên tham gia vào các hoạt động cộng đồng, từ đó nâng cao uy tín và thương hiệu của mình.

2.1. Những khó khăn trong việc sử dụng vốn xã hội

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc sử dụng vốn xã hội tại các DNN&V là sự thiếu hụt thông tin và kiến thức về cách thức phát triển vốn xã hội. Nhiều doanh nghiệp không có chiến lược rõ ràng để xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh khốc liệt trong thị trường cũng khiến cho các doanh nghiệp khó khăn trong việc hợp tác và chia sẻ thông tin. Nhiều doanh nghiệp còn e ngại việc chia sẻ thông tin với các đối thủ cạnh tranh, dẫn đến việc không tận dụng được lợi thế của vốn xã hội. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn lực tài chính cũng là một rào cản lớn trong việc đầu tư vào các hoạt động xây dựng vốn xã hội. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những khó khăn này, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội trong DNN&V.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội trong doanh nghiệp nhỏ và vừa

Để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội trong các DNN&V tại Hà Nội, cần có những giải pháp cụ thể và thiết thực. Trước hết, các doanh nghiệp cần nhận thức rõ ràng về tầm quan trọng của vốn xã hội trong quá trình phát triển. Việc tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo về vốn xã hội sẽ giúp các doanh nghiệp hiểu rõ hơn về cách thức xây dựng và phát triển vốn xã hội. Thứ hai, cần khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào các mạng lưới kinh doanh, hiệp hội doanh nghiệp để tạo dựng mối quan hệ và chia sẻ thông tin. Các cơ quan chức năng cũng cần có chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho các DNN&V tham gia vào các hoạt động cộng đồng, từ đó nâng cao uy tín và thương hiệu. Cuối cùng, việc xây dựng một môi trường kinh doanh thuận lợi, khuyến khích sự hợp tác và chia sẻ thông tin giữa các doanh nghiệp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội.

3.1. Tăng cường hợp tác và chia sẻ thông tin

Tăng cường hợp tác và chia sẻ thông tin giữa các DNN&V là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển vốn xã hội. Các doanh nghiệp nên chủ động tham gia vào các hiệp hội, tổ chức doanh nghiệp để tạo dựng mối quan hệ và chia sẻ kinh nghiệm. Việc tổ chức các buổi gặp gỡ, hội thảo sẽ giúp các doanh nghiệp có cơ hội giao lưu, học hỏi lẫn nhau. Ngoài ra, việc sử dụng các nền tảng trực tuyến để kết nối và chia sẻ thông tin cũng là một cách hiệu quả để phát triển vốn xã hội. Các doanh nghiệp cần chủ động xây dựng và duy trì các mối quan hệ với khách hàng, nhà cung cấp và các bên liên quan khác để tạo ra một mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) từ năm 2006, các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNN&V) tại Hà Nội đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến năm 2007, số lượng DNN&V trên địa bàn Hà Nội chiếm tỷ trọng lớn trong cộng đồng doanh nghiệp, đóng góp quan trọng vào GDP và tạo việc làm cho khoảng 25-26% lao động cả nước. Tuy nhiên, việc sử dụng vốn xã hội trong các doanh nghiệp này vẫn chưa đạt hiệu quả tối ưu, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ vai trò của việc sử dụng vốn xã hội trong các DNN&V trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2009-2010, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần với quy mô từ nhỏ đến vừa, hoạt động trong nhiều lĩnh vực sản xuất và dịch vụ tại Hà Nội.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách và quản lý doanh nghiệp nhằm phát huy tiềm năng vốn xã hội, từ đó nâng cao sức cạnh tranh và phát triển bền vững của DNN&V trong môi trường kinh tế hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết xã hội học trọng yếu để phân tích vai trò của vốn xã hội trong doanh nghiệp nhỏ và vừa:

• Lý thuyết trao đổi xã hội của Peter Blau nhấn mạnh quá trình trao đổi giữa các cá nhân và nhóm, tạo nên các mối quan hệ xã hội dựa trên sự đền bù và quyền lực, từ đó hình thành cấu trúc xã hội và ảnh hưởng đến sự phát triển doanh nghiệp.

• Lý thuyết vốn xã hội của James Coleman và Pierre Bourdieu tập trung vào các yếu tố cấu thành vốn xã hội như mạng lưới xã hội, chuẩn mực (norms) và sự tin cậy (social trust). Coleman định nghĩa vốn xã hội là các đặc trưng trong đời sống xã hội giúp các thành viên hành động chung hiệu quả nhằm đạt mục tiêu chung, trong khi Bourdieu nhấn mạnh vốn xã hội là tài sản cá nhân dựa trên mạng lưới quan hệ lâu dài.

• Lý thuyết mạng lưới xã hội mô tả vốn xã hội như một cấu trúc các mối quan hệ xã hội giúp giảm chi phí giao dịch và thúc đẩy hợp tác trong doanh nghiệp.

• Lý thuyết chọn lựa hợp lý giải thích hành vi của các cá nhân và doanh nghiệp trong việc duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội nhằm tối đa hóa lợi ích kinh tế và xã hội.

Các khái niệm chính bao gồm: vốn xã hội, vai trò xã hội, mạng lưới xã hội, sự tin cậy, chuẩn mực xã hội và doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống và xã hội học dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Dữ liệu được thu thập qua:

• Khảo sát định lượng: 180 phiếu điều tra được phát cho 30 doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội, bao gồm lãnh đạo doanh nghiệp và các trưởng phòng, bộ phận. Cỡ mẫu được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho các loại hình doanh nghiệp tư nhân, công ty TNHH và công ty cổ phần.

• Phỏng vấn sâu định tính: 30 cuộc phỏng vấn với lãnh đạo doanh nghiệp và các trưởng/phó phòng nhằm khai thác sâu các quan điểm, kinh nghiệm về việc sử dụng vốn xã hội.

• Phân tích tài liệu: tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước, các văn bản pháp luật liên quan đến doanh nghiệp và vốn xã hội.

Dữ liệu định lượng được xử lý bằng phần mềm SPSS 17 với các phân tích tần suất, tương quan và so sánh giữa các nhóm doanh nghiệp. Dữ liệu định tính được phân loại theo chủ đề để làm rõ các yếu tố ảnh hưởng và thực trạng sử dụng vốn xã hội.

Thời gian nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 2009-2010, trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò quan trọng của vốn xã hội trong hoạt động doanh nghiệp: Khoảng 85% doanh nghiệp khảo sát khẳng định vốn xã hội đóng vai trò then chốt trong việc duy trì quan hệ với khách hàng, đối tác và các cơ quan quản lý. Vốn xã hội giúp giảm chi phí giao dịch, tăng cường sự tin cậy và hỗ trợ thông tin, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

2. Sự khác biệt trong việc sử dụng vốn xã hội theo loại hình doanh nghiệp: Công ty TNHH và công ty cổ phần có mức độ sử dụng vốn xã hội cao hơn doanh nghiệp tư nhân khoảng 15-20%, thể hiện qua việc xây dựng mạng lưới quan hệ rộng rãi và chuyên nghiệp hơn.

3. Ảnh hưởng của đặc điểm nhân khẩu lãnh đạo: Lãnh đạo có trình độ học vấn cao và kinh nghiệm quản lý trên 5 năm có xu hướng sử dụng vốn xã hội hiệu quả hơn, với tỷ lệ thành công trong việc mở rộng quan hệ đối tác tăng khoảng 25% so với nhóm còn lại.

4. Khó khăn trong việc phát huy vốn xã hội: Khoảng 60% doanh nghiệp gặp khó khăn do thiếu nhận thức đúng về vốn xã hội, hạn chế về nguồn lực đào tạo và công nghệ, cũng như thiếu chính sách hỗ trợ từ Nhà nước. Điều này làm giảm hiệu quả sử dụng vốn xã hội trong phát triển doanh nghiệp.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy vốn xã hội là một nguồn lực vô hình nhưng có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững của các DNN&V tại Hà Nội. Việc sử dụng vốn xã hội giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí giao dịch, tăng cường sự hợp tác và nâng cao uy tín trên thị trường. Những phát hiện này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về vai trò của vốn xã hội trong phát triển doanh nghiệp và kinh tế địa phương.

Sự khác biệt về mức độ sử dụng vốn xã hội giữa các loại hình doanh nghiệp phản ánh sự đa dạng trong cách thức quản lý và phát triển mạng lưới quan hệ. Lãnh đạo có trình độ và kinh nghiệm cao thường nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của vốn xã hội, từ đó khai thác hiệu quả hơn các mối quan hệ xã hội.

Tuy nhiên, khó khăn trong nhận thức và thiếu chính sách hỗ trợ là những rào cản lớn, làm giảm khả năng phát huy vốn xã hội. Điều này đòi hỏi sự can thiệp từ các cơ quan quản lý và sự chủ động của doanh nghiệp trong việc nâng cao năng lực quản lý và đào tạo nguồn nhân lực.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ sử dụng vốn xã hội theo loại hình doanh nghiệp và bảng phân tích tương quan giữa trình độ lãnh đạo và hiệu quả sử dụng vốn xã hội, giúp minh họa rõ nét các mối quan hệ nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức về vốn xã hội: Các cơ quan quản lý cần phối hợp tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo nhằm nâng cao nhận thức của lãnh đạo và nhân viên DNN&V về vai trò và cách thức sử dụng vốn xã hội hiệu quả. Mục tiêu đạt 70% doanh nghiệp tham gia đào tạo trong vòng 2 năm.

2. Xây dựng và phát triển mạng lưới doanh nghiệp: Khuyến khích thành lập các hiệp hội, câu lạc bộ doanh nghiệp nhỏ và vừa để tạo điều kiện giao lưu, hỗ trợ lẫn nhau trong kinh doanh, từ đó mở rộng mạng lưới xã hội. Mục tiêu tăng 30% số doanh nghiệp tham gia các tổ chức này trong 3 năm tới.

3. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn xã hội: Nhà nước cần ban hành các chính sách cụ thể nhằm hỗ trợ phát triển vốn xã hội, như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp tham gia các hoạt động cộng đồng, hỗ trợ thông tin và tạo môi trường kinh doanh minh bạch. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm.

4. Khuyến khích ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo: Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ thông tin để quản lý và phát triển mạng lưới quan hệ xã hội, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh. Mục tiêu 50% doanh nghiệp áp dụng công nghệ quản lý mạng lưới trong 3 năm.

5. Tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp và các cơ quan quản lý: Thiết lập kênh đối thoại thường xuyên giữa doanh nghiệp và chính quyền địa phương để tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ phát triển vốn xã hội. Mục tiêu tổ chức ít nhất 2 cuộc đối thoại mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo và quản lý doanh nghiệp nhỏ và vừa: Giúp hiểu rõ vai trò của vốn xã hội trong phát triển doanh nghiệp, từ đó áp dụng các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội trong hoạt động kinh doanh.

2. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển vốn xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho DNN&V phát triển bền vững.

3. Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành xã hội học kinh tế, quản trị kinh doanh: Là tài liệu tham khảo quý giá về lý thuyết và thực tiễn sử dụng vốn xã hội trong doanh nghiệp, góp phần phát triển nghiên cứu chuyên sâu.

4. Các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp và phát triển cộng đồng: Giúp thiết kế các chương trình hỗ trợ, đào tạo và phát triển mạng lưới doanh nghiệp nhằm tăng cường vốn xã hội và năng lực cạnh tranh.

Câu hỏi thường gặp

1. Vốn xã hội là gì và tại sao nó quan trọng với doanh nghiệp nhỏ và vừa?
   Vốn xã hội là mạng lưới quan hệ, sự tin cậy và chuẩn mực xã hội giúp các thành viên hợp tác hiệu quả. Nó quan trọng vì giúp doanh nghiệp giảm chi phí giao dịch, tăng cường hợp tác và nâng cao uy tín trên thị trường.

2. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến việc sử dụng vốn xã hội trong doanh nghiệp?
   Bao gồm loại hình doanh nghiệp, trình độ và kinh nghiệm lãnh đạo, môi trường kinh tế - xã hội, cũng như chính sách hỗ trợ từ Nhà nước. Những yếu tố này quyết định mức độ và hiệu quả sử dụng vốn xã hội.

3. Làm thế nào để doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao hiệu quả sử dụng vốn xã hội?
   Doanh nghiệp cần tăng cường đào tạo, xây dựng mạng lưới quan hệ, áp dụng công nghệ quản lý, đồng thời phối hợp với các cơ quan quản lý để nhận được hỗ trợ phù hợp.

4. Vai trò của Nhà nước trong phát triển vốn xã hội là gì?
   Nhà nước có vai trò tạo môi trường pháp lý minh bạch, ban hành chính sách hỗ trợ, tổ chức đào tạo và thúc đẩy hợp tác giữa các doanh nghiệp nhằm phát huy vốn xã hội.

5. Có những khó khăn nào trong việc sử dụng vốn xã hội tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa?
   Khó khăn gồm nhận thức chưa đầy đủ về vốn xã hội, hạn chế về nguồn lực đào tạo và công nghệ, thiếu chính sách hỗ trợ, cũng như khó khăn trong mở rộng mạng lưới quan hệ do quy mô và đặc điểm doanh nghiệp.

Kết luận

• Vốn xã hội đóng vai trò thiết yếu trong việc nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và phát triển bền vững của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội.
• Mức độ sử dụng vốn xã hội phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp và đặc điểm nhân khẩu của lãnh đạo, trong đó trình độ và kinh nghiệm quản lý là yếu tố quan trọng.
• Các doanh nghiệp còn gặp nhiều khó khăn do hạn chế về nhận thức, nguồn lực và chính sách hỗ trợ chưa đầy đủ.
• Cần có các giải pháp đồng bộ từ đào tạo, xây dựng mạng lưới, hoàn thiện chính sách đến ứng dụng công nghệ để phát huy tối đa vai trò vốn xã hội.
• Nghiên cứu đề xuất các bước tiếp theo gồm triển khai các chương trình đào tạo, xây dựng hiệp hội doanh nghiệp, hoàn thiện chính sách hỗ trợ và tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý.

Các nhà quản lý doanh nghiệp và cơ quan hoạch định chính sách cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm phát huy hiệu quả vốn xã hội, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài luận văn Chương 2. Thực trạng vai trò của việc sử dụng vốn xã hội trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Tài liệu tham khảo Phụ lục 21 z PHẦN 2.

NỘI DUNG CHÍNH CỦA LUẬN VĂN CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 1. Các khái niệm công cụ 1. Khái niệm vai trò xã hội Thuật ngữ “vai trò xã hội” xuất phát từ kịch học.

Vai trò xã hội của cá nhân được xác định trên cơ sở các vị thế xã hội tương ứng. Nó chính là mặt động của vị thế xã hội vì luôn biến đổi trong xã hội khác nhau thậm chí qua các nhóm xã hội khác nhau. Để thực hiện những quyền và nghĩa vụ của từng vị thế xã hội, mỗi cá nhân cần phải thực hiện những hành động nhất định. Tức là, tương ứng với từng vị thế sẽ có một mô hình hành vi được xã hội mong đợi.

Mô hình hành vi được xã hội mong đợi này chính là vai trò tương ứng của vị thế xã hội đó. Vậy, vai trò xã hội là mô hình hành vi được xác lập một cách khách quan căn cứ vào đòi hỏi của xã hội đối với từng vị thế nhất định để thực hiện những quyền và nghĩa vụ tương ứng với các vị thế đó. Như vậy, vai trò là những đòi hỏi của xã hội đặt ra với các vị thế xã hội. Những đòi hỏi được xác định căn cứ vào các chuẩn mực xã hội.

Các chuẩn mực này thường không giống nhau trong các loại xã hội. Vì vậy, ở các xã hội khác nhau cùng một vị thế xã hội nhưng mô hình hành vi được xã hội mong đợi rất khác nhau tức là các vai trò xã hội cũng khác nhau. Theo các lý thuyết xã hội học, vai trò xã hội và việc đóng vai trò xã hội có những tính chất đặc thù sau: * Tính chất 1: Ðối với con người, đóng vai trò xã hội và thay đổi vai trò là công việc hàng ngày diễn ra liên tục, kế tiếp nhau và không trùng lặp về thời gian. Ở mỗi hoàn cảnh không gian và thời gian khác nhau con người sẽ có những vai trò xã hội khác nhau.

* Tính chất 2: Không thể liệt kê số lượng vai trò của mỗi cá nhân, bởi lẽ cá nhân có bao nhiêu mối quan hệ là có bấy nhiêu vai trò. * Tính chất 3: Vai trò xã hội phát sinh theo nhu cầu của cá nhân. Theo George Herbert Mead, người đứng đầu học thuyết tương tác tượng 22 z trưng trong xã hội học, sự tăng thêm các vai trò xã hội trong một cá thể là bởi con người - một mặt thừa nhận tính mong manh và hạn chế của bản thân khiến họ phải tìm kiếm những quan hệ với người khác để có thể sống còn. Mặt khác là xu hướng đi tìm và lựa chọn những kiểu hành động có lợi cho sự hợp tác, giao dịch xã hội.

Như vậy, tính đa phức của vai trò xã hội phát sinh theo hai nhu cầu: Một là, nhu cầu bổ khuyết những mặt hạn chế của bản thân. Hai là, nhu cầu giao dịch vì lợi ích. * Tính chất 4: Vai trò xã hội được thể hiện ở nhiều mặt. - Vai trò thật là vai trò diễn ra trong đời sống hàng ngày, ngược lại là các vai trò giả thường xuất hiện trong các mối quan hệ ngoại giao.

- Vai trò định chế là vai trò của một cá nhân do một tổ chức qui định. Ngoài ra là các vai trò do cá nhân tự chọn. Khái niệm vốn xã hội Vốn xã hội là một thuật ngữ trong một hai thập niên gần đây được đề cập nhiều trong giới khoa học xã hội, nhưng cho đến giờ, giới học thuật vẫn chưa đi đến một khái niệm thống nhất về vốn xã hội. Dưới đây là một số quan điểm về vốn xã hội của một số các nhà khoa học trong và ngoài nước.

Trước hết, trong một công trình xuất bản năm 1980, khi tìm cách giải thích tình trạng bất bình đẳng xã hội và quá trình tái sản xuất tình trạng bất bình đẳng ấy, nhà xã hội học người Pháp Pierre Bourdieu đã du nhập khái niệm “vốn” hay “tư bản” (capital) của lĩnh vực kinh tế học vào lĩnh vực xã hội học để phân tích quá trình lưu thông của các loại tài sản khác nhau trong không gian xã hội. Trong hệ quan niệm của Bourdieu, vốn xã hội là toàn bộ nguồn lực (thực tế hoặc tiềm ẩn) xuất phát từ mạng lưới quen biết trực tiếp hoặc gián tiếp (chẳng hạn thành viên của cùng một tôn giáo, hoặc cùng sinh quán, hay đồng môn). Trong đa số trường hợp, mạng lưới này đã có từ lâu và đã được thể chế hoá phần nào. Nhờ nó, những cá nhân, gia đình, hay tập thể nào có nhiều móc nối thì càng lắm ưu thế.

Nói cách khác, mạng lưới này có giá trị sử dụng: nó là một loại "vốn". Theo Bourdieu: "Vốn xã hội là một thuộc tính của mỗi cá nhân trong bối cảnh xã hội. Bất 23 z cứ ai cũng có thể thu nhập một số vốn xã hội nếu người đó nỗ lực và chú tâm làm việc ấy, và hơn nữa bất cứ ai cũng có thể dùng vốn xã hội để đem lại những lợi ích kinh tế thông thường. Song, khả năng thực hiện điều ấy tùy thuộc vào những trách nhiệm xã hội (social obligation) móc nối (connection) và mạng lưới xã hội của người ấy".

Theo ông, ngoài vốn kinh tế (capital economic), còn phân biệt ba loại vốn nữa là vốn văn hoá (capital culturel), vốn xã hội (capital social), và vốn biểu tượng (capital symbol). Bourdieu định nghĩa vốn xã hội là một “mạng lưới lâu bền bao gồm các mối quan hệ quen biết nhau và nhận ra nhau. Những mối liên hệ này ít nhiều đã được định chế hoá”. Ông cho rằng, “khối lượng vốn xã hội của một cá nhân cụ thể nào đó phụ thuộc vào mức độ liên hệ rộng hay hẹp mà anh ta có thể huy động được trong thực tế và vào khối lượng vốn kinh tế, vốn văn hoá, hay vốn bỉểu tượng của từng người mà anh ta có thể liên hệ”.

Bourdieu quan niệm rằng các loại vốn vừa nói có thể chuyển hoá lẫn nhau. Tuy nhiên năm 1990, nhà xã hội học người Mỹ James Coleman đưa ra một cách định nghĩa về vốn xã hội khác với Bourdieu, ông hiểu “vốn xã hội bao gồm những đặc trưng trong đời sống xã hội như sau: các mạng lưới xã hội, các chuẩn mực (norms) và sự tin cậy trong xã hội (social trust) – là những cái giúp cho các thành viên có thể hành động chung với nhau một cách có hiệu quả nhằm đạt tới mục tiêu chung”. Năm 1995, nhà chính trị học Robert Putnam đã lặp lại ý tưởng của Coleman và đưa ra định nghĩa về vốn xã hội trong một tạp chí như sau: “Hiểu một cách tương tự như những khái niệm vốn vật thể và vốn con người – Đây là những phương tiện và những kỹ năng đào tạo có tác dụng làm gia tăng năng suất của cá nhân - vốn xã hội nói tới những khía cạnh đặc trưng của tổ chức xã hội như các mạng lưới xã hội, các chuẩn mực và sự tin cậy trong xã hội vốn tạo điều kiện thuận lợi cho sự phối hợp và sự hợp tác nhằm đạt đến lợi ích hỗ tương. Như vậy, trong khi Bourdieu nhấn mạnh tới vốn xã hội với tư cách là một thứ tài sản mà mỗi cá nhân có thể có được, thì Coleman và Putnam lại hiểu vốn xã hội như một thứ tài sản chung của một cộng đồng hay một xã hội 24 z nào đó.

Putnam không những đã đào sâu khái niệm vốn xã hội, mà còn đề xuất những chỉ báo nhằm đo lường vốn xã hội. Ngoài ra, cách tiếp cận của Ngân hàng Thế giới hiện nay về vốn xã hội cũng phần nào tương tự như cách hiểu của Coleman và Putnam nêu trên: “Vốn xã hội là một khái niệm có liên quan tới những chuẩn mực và những mạng lưới xã hội dẫn đến hành động tập thể. Ngày càng có nhiều sự kiện minh chứng rằng sự gắn kết xã hội - vốn xã hội đóng vai trò trọng yếu đối với việc giảm nghèo và sự phát triển con người và kinh tế một cách bền vững” Mặc dù đã có nhiều cách định nghĩa khác nhau, nhưng tựu chung lại, vốn xã hội thường được định nghĩa xoay quanh ba yếu tố có liên hệ mật thiết với nhau, đó là: (1) Khả năng làm việc chung với nhau; (2) sự tin cậy giữa con người với nhau; (3) các mạng lưới xã hội. Có nhiều định nghĩa về vốn xã hội, nhưng trong luận văn này tác giả lựa chọn theo cách tiếp cận của nhà xã hội học người Mỹ James Coleman về vốn xã hội.

Theo đó, vốn xã hội bao gồm những đặc trưng trong đời sống xã hội như: các mạng lưới xã hội, các chuẩn mực (norms) và sự tin cậy trong xã hội (social trust). Đây là những yếu tố giúp cho các thành viên có thể hành động chung với nhau một cách có hiệu quả nhằm đạt tới mục tiêu chung. Tựu chung lại, vốn xã hội được hình thành và kết tinh từ những yếu tố cơ bản sau:  Sự tin cậy lẫn nhau;  Sự có đi có lại, hay sự tương hỗ;  Những quy tắc hay hành vi mẫu mực chung và sự chế tài;  Sự kết hợp lại với nhau thành một mạng lưới. * Vai trò của vốn xã hội Trong xã hội hiện nay, vốn xã hội có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình phát triển bền vững của doanh nghiệp song vốn xã hội cũng là con 25 z dao hai lưỡi, nó có cả mặt xấu lẫn mặt tốt.

Về lợi ích, vốn xã hội có những lợi ích sau: (1) Vốn xã hội khuyến khích các cá nhân chung sức giải quyết các "bài toán tập thể". Cụ thể, có những tình huống mà mọi người đều có lợi (có thể khá lớn) nếu mỗi người làm một việc nhỏ, song lợi ích (lớn) đó chỉ hiện thực khi mọi người đều làm việc nhỏ ấy. Ví dụ trong cuộc sống thường nhật: từ những việc quan trọng như đóng thuế, đến những việc tầm thường như dừng xe khi gặp đèn đỏ, hoặc không xả rác nơi công cộng [27]. Nói theo các nhà kinh tế, vốn xã hội như là sự kết tinh của một chuẩn mực ứng xử, một kỳ vọng chung của các thành viên trong cùng một cộng đồng giúp giải quyết “bài toán phối hợp” (coordination promblems).