Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ XẾP HẠNG TÍN DỤNG KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 XẾP HẠNG TÍN DỤNG KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN 1.1 Khái niệm xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân Xếp hạng tín dụng (credit ratings) là khái niệm đã có từ rất lâu trong các giao dịch thương mại trên thế giới. Hiện nay, ở Việt Nam, thuật ngữ xếp hạng tín dụng đang tồn tại dưới nhiều tên gọi như: xếp hạng tín nhiệm, xếp hạng khách hàng, xếp hạng tín dụng. Trong đề tài này, em sử dụng thuật ngữ chung là “xếp hạng tín dụng”. Khái niệm về xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân được khái quát như sau: Xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân là việc đánh giá, chấm điểm khách hàng để đưa ra nhận định hiện tại của một ngân hàng hay một tổ chức xếp hạng về mức độ tín nhiệm tài chính hoặc đánh giá mức độ rủi ro gắn liền với khả năng mất vốn của ngân hàng hay người cho vay khi quyết định cho vay được thể hiện thông qua một hệ thống các ký hiệu xếp hạng.
Xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân chỉ là quan điểm về mức độ rủi ro tín dụng, không phải là sự bảo đảm cho chất lượng tín dụng hay rủi ro tương lai của khoản tín dụng. Xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân giúp Ngân hàng đánh giá và dự báo rủi ro tín dụng. Theo FICO: “Xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân là việc xác định một điểm số tổng hợp các rủi ro tín dụng dựa trên một bức tranh về báo cáo tín dụng khách hàng tại một thời điểm cụ thể”. Theo Merrill Lynch: “Xếp hạng tín dụng là sự đánh giá hiện thời về chất lượng tín dụng được xem xét trong hoàn cảnh tương lai, phản ánh sự sẵn sàng và khả năng người đi vay có thể thanh toán cả gốc và lãi đúng hạn”.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 Từ các khái niệm trên cho thấy, hệ thống xếp hạng tín dụng dùng để đánh giá năng lực và thiện chí trả nợ đúng hạn của khách hàng theo những điều khoản đã cam kết.2 Vai trò của xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân đối với Ngân hàng Hệ thống xếp hạng tín dụng hiệu quả cho phép Ngân hàng quản lý và giám sát những thay đổi và xu hướng thay đổi mức độ rủi ro của khách hàng hoặc các khoản tín dụng, đồng thời tối ưu hóa lợi nhuận cho Ngân hàng. Vai trò của hệ thống xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân thể hiện ở những điểm sau: Hỗ trợ phê duyệt tín dụng: Cải thiện tính chính xác và hiệu quả của việc ra quyết định cấp tín dụng, cung cấp phương tiện hỗ trợ để quá trình này trở nên hiệu quả hơn, tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm bớt sự can thiệp từ con người. Thực hiện quản trị rủi ro tín dụng: Xếp hạng tín dụng nội bộ là công cụ để đánh giá mức độ rủi ro của khách hàng, được xây dựng dựa trên các khung chính sách và tiêu chuẩn tín dụng của ngân hàng, hệ thống xếp hạng tín dụng tạo ra một căn cứ độc lập để Ngân hàng đánh giá hiệu quả quá trình quản trị rủi ro, đảm bảo việc cấp tín dụng được quản lý phù hợp, tài sản có rủi ro tín dụng nằm trong các giới hạn và có khả năng phát hiện sớm các khoản tín dụng xấu. Hỗ trợ xác định giá khoản tín dụng: mức giá cho các khoản tín dụng phải phù hợp và đủ để bồi hoàn tổn thất tín dụng và tương ứng với mức độ rủi ro.
Xếp hạng tín dụng phân loại các mức độ rủi ro và là một trong những căn cứ tin cậy để xác định giá cho các khoản tín dụng theo nguyên tắc mức xếp hạng tín dụng thấp (rủi ro cao) sẽ tương ứng với mức giá cao và ngược lại. Hỗ trợ quản lý và quản trị khách hàng: Quan hệ của khách hàng với Ngân hàng phụ thuộc vào mức xếp hạng tín dụng của khách hàng tại Ngân hàng. Khách hàng có mức xếp hạng tín dụng thấp (độ rủi ro cao) cần phải được kiểm soát, đánh giá thường xuyên, ngược lại, các khách hàng có mức xếp hạng tín dụng cao (độ rủi ro thấp) sẽ được ưu ái hơn trong các quan hệ giao dịch.3 Sự cần thiết của xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân Hoạt động của Ngân hàng là một trong những hoạt động có nhiều rủi ro. Rủi ro trong hoạt động ngân hàng không chỉ là rủi ro từ phía bản thân ngân hàng mà các TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 ngân hàng còn chịu rủi ro từ phía khách hàng.
Trong xu hướng phát triển tín dụng tiêu dùng hiện nay, Ngân hàng tập trung cho vay các khách hàng cá nhân, số lượng khách hàng nhiều, số tiền vay nhỏ nhưng đòi hỏi thời gian giải quyết hồ sơ nhanh, do đó, để đảm bảo an toàn vốn, các ngân hàng cần phải nâng cao chất lượng của việc đánh giá khách hàng trước khi đưa ra quyết định cho vay. Việc xây dựng hệ thống xếp hạng tín dụng ngân hàng mang lại nhiều lợi ích cho cả ngân hàng và khách hàng như: Quyết định chính xác: hệ thống xếp hạng tín dụng cung cấp cho Ngân hàng về mức độ rủi ro về người đi vay, tùy theo mức độ chấp nhận rủi ro của mình mà các Ngân hàng sẽ có quyết định cho vay hay không. Tính hiệu quả: Với một mô hình hoàn thiện và được thiết kế thành những phần mềm chuyên biệt đã giúp cho việc quyết định cho vay của các ngân hàng nhanh hơn, giảm chi phí, tiết kiệm thời gian cho cả ngân hàng và khách hàng. Sự công bằng: Xếp hạng tín dụng với các tiêu chí được định sẵn sẽ cho ra kết quả công bằng hơn là việc ra quyết định từ phán xét cá nhân của người cho vay.
Mức độ tin cậy: Với những mô hình đã được kiểm định, kết quả xếp hạng tín dụng sẽ mang lại sự công bằng, độ tin cậy đồng thời giảm thiểu rủi ro tín dụng hơn quyết định độc lập từ người cho vay. Tính nhất quán: Mô hình xếp hạng tín dụng được xây dựng trên những tiêu chí nhất định, chỉ đưa ra một kết quả duy nhất, giúp cho người cho vay có được quyết định đúng đắn.4 Quy trình xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân Để có một kết quả xếp hạng tín dụng với chất lượng cao, công tác đánh giá phân tích xếp hạng phải qua các bước theo một trình tự nhất định. Một quy trình xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân bao gồm các bước cơ bản sau: 1.1 Thu thập thông tin: Trước khi xếp hạng tín dụng, cán bộ xếp hạng tín dụng cần phải thu thập các thông tin liên quan đến các chỉ tiêu sử dụng trong mô hình đánh giá, xếp hạng tín TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 dụng của ngân hàng. Thu thập thông tin là bước hết sức quan trọng trong quá trình xếp hạng, thậm chí quyết định đến chất lượng xếp hạng tín dụng.
Thông tin sử dụng trong quá trình xếp hạng, ngoài những thông tin do chính khách hàng cung cấp, cần phải thu thập các thông tin từ nhiều nguồn khác như: thông tin từ các phương tiện thông tin đại chúng, thông tin nội bộ ngân hàng, thông tin từ trung tâm thông tín dụng.2 Phân tích, đánh giá và xếp hạng tín dụng khách hàng: Sử dụng mô hình đã được thiết lập của ngân hàng, nhập thông tin đã thu thập được để đánh giá khách hàng. Kết quả xếp hạng tín dụng của ngân hàng đối với khách hàng thường không được công bố rộng rãi.3 Giám sát sau xếp hạng: Ngân hàng sẽ thực hiện theo dõi tình trạng tín dụng, sự thay đổi của các chỉ tiêu ảnh hưởng đến kết quả xếp hạng định kỳ để điều chỉnh mức xếp hạng, các thông tin liên quan đến trước và sau khi điều chỉnh đều được ngân hàng lưu trữ trong hệ thống để làm căn cứ tiếp tục cấp tín dụng, giảm mức tín dụng đã cấp hoặc thu hồi nợ trước hạn đối với khách hàng. Dựa trên các kết quả xếp hạng, so sánh với thực tế rủi ro phát sinh tại ngân hàng để xem xét điều chỉnh mô hình xếp hạng nếu cần thiết.5 Các phương pháp đánh giá, xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân: Hiện nay, có nhiều phương pháp xếp hạng tín dụng, tùy vào đối tượng xếp hạng và tổ chức xếp hạng lựa chọn phương pháp phù hợp. Có thể chia các phương pháp xếp hạng thành ba nhóm chính như sau: 1.1 Nhóm phương pháp chuyên gia: Phương pháp chuyên gia được sử dụng trong trường hợp số liệu thực nghiệm không đáp ứng được yêu cầu nghiên cứu hoặc đối tượng xếp hạng là một tập hợp các dấu hiệu không thể định lượng hoặc có thể định lượng nhưng rất tốn kém.2 Nhóm các phương pháp mô hình hóa: Mô hình kinh tế lượng: Là phương pháp dựa trên lý thuyết kinh tế lượng để lượng hóa các yếu tố xếp hạng thông qua phương pháp thống kê.
Thực chất của TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 phương pháp này là mô tả các mối quan hệ giữa các đại lượng thống kê bằng một phương trình hoặc một hệ phương trình đồng thời. Mô hình nhân tố: Là phương pháp phân tích tương quan giữa các chỉ tiêu (nhân tố) với nhau và lượng hóa mối quan hệ này.3 Nhóm phương pháp kết hợp: Phương pháp này cho phép kết hợp những thế mạnh của phương pháp mô hình hóa và phương pháp chuyên gia, được tiến hành theo một quy trình cặp nhằm thực hiện việc xích lại gần nhau giữa các phương án nhận được từ việc mô phỏng theo mô hình hóa với các ý kiến chuyên gia cho đến khi đạt được sự thống nhất chấp nhận được.2 MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ XẾP HẠNG TÍN DỤNG ĐỐI VỚI KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN: Nhằm tiếp cận những lý luận và kinh nghiệm về xếp hạng tín dụng khách hàng cá nhân, đề tài nghiên cứu sẽ lần lượt giới thiệu một số công trình nghiên cứu đã được công bố và lý thuyết về mô hình Logistic.1 Một số nghiên cứu về xếp hạng tín dụng đối với khách hàng cá nhân: Xếp hạng tín dụng đối với khách hàng đang là một vấn đề cần thiết và có tầm quan trọng trong việc quản trị rủi ro tín dụng của các Ngân hàng do đó trong thời gian gần đây có nhiều tác giả đã thực hiện nghiên cứu để xây dựng mô hình xếp hạng tín dụng cho các Ngân hàng Thương mại, trong đó có một số tác giả đã nghiên cứu về mô hình kinh tế lượng Logistic.