Tiếp Cận Vốn và Tăng Trưởng Của Các Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa Tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Tiếp cận vốn và tăng trưởng của các doanh nghiệp nhỏ và vừa việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Văn Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Văn Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Tiếp Cận Vốn và Tăng Trưởng Của Các Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. Chương 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Bối cảnh hoạt động, tăng trưởng của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu về tăng trưởng của DNNVV và tính bức thiết của nghiên cứu
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6.1. Về mặt khoa học
• 1.6.2. Về mặt thực tiễn
• 1.7. BỐ CỤC NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT
• 2.1. TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
• 2.2. TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP
• 2.2.1. Lý thuyết tăng trưởng dựa trên lý thuyết ranh giới công ty (Coase, 1937)
• 2.2.2. Lý thuyết tăng trưởng dựa trên vòng đời
• 2.2.3. Lý thuyết tăng trưởng dựa trên sự kết hợp gen
• 2.2.4. Đo lường tăng trưởng doanh nghiệp
• 2.3. TIẾP CẬN VỐN
• 2.3.1. Định nghĩa tiếp cận vốn
• 2.3.1.1. Khái niệm vốn
• 2.3.1.2. Khái niệm tiếp cận
• 2.3.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng
• 2.3.2. Đo lường tiếp cận vốn
• 2.5. TÁC ĐỘNG CỦA TIẾP CẬN VỐN ĐẾN TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP
• 2.6. TÁC ĐỘNG CỦA YẾU TỐ MÔI TRƯỜNG ĐẾN TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP
• 2.7. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM LIÊN QUAN
• 2.7.1. Tác động của tiếp cận vốn đối với tăng trưởng của doanh nghiệp
• 2.7.1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.7.1.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.7.2. Tác động của các yếu tố môi trường đến tăng trưởng của doanh nghiệp
• 2.7.2.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.7.2.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.8. THẢO LUẬN VỀ KHOẢNG TRỐNG KHOA HỌC
• 2.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. THIẾT LẬP CÁC GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.1.1. Tác động của nợ đến tăng trưởng lao động
• 3.2.1.2. Tác động của nợ đến tăng trưởng doanh thu
• 3.2.1.3. Tác động của nợ đến tăng trưởng tài sản
• 3.2.1.4. Tác động của vốn chủ sở hữu đến tăng trưởng tài sản
• 3.2.1.5. Tác động của vốn chủ sở hữu đến tăng trưởng lao động
• 3.2.1.6. Tác động của vốn chủ sở hữu đến tăng trưởng doanh thu
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Phương pháp thống kê mô tả
• 3.3.2. Phương pháp định lượng
• 3.3.2.1. Lý thuyết về thống kê Bayes
• 3.3.2.2. Hồi quy tuyến tính Bayes
• 3.3.2.3. Ưu điểm của phương pháp Bayes
• 3.3.2.4. Phương pháp phân tích định lượng
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. THỰC TRẠNG DNNVV VIỆT NAM
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ MẪU DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Mẫu số liệu đã được ghép mã id
• 4.2.1.1. Tổng lao động
• 4.2.1.2. Tổng doanh thu
• 4.2.1.3. Tổng tài sản
• 4.2.1.4. Tổng vốn chủ sở hữu
• 4.2.1.5. Tỉ trọng vốn chủ sở hữu và nợ qua các năm
• 4.2.1.6. Nhận định chung mối quan hệ các biến số qua các năm
• 4.2.2. Mẫu số liệu đã được ghép theo thời gian dưới dạng dữ liệu bảng (panel)
• 4.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.3.1.1. Kết quả ước lượng mô hình tăng trưởng lao động
• 4.3.1.2. Kết quả ước lượng mô hình tăng trưởng doanh thu
• 4.3.1.3. Kết quả ước lượng mô hình tăng trưởng tài sản
• 4.3.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.3.2.1. Tác động của tiếp cận vốn đến tăng trưởng doanh nghiệp
• 4.3.2.2. Tác động của các yếu tố môi trường đến tăng trưởng doanh nghiệp
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. Chương 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Tác động của tiếp cận vốn đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam
• 5.2. Tác động của yếu tố môi trường đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam
• 5.3. GÓP Ý CHÍNH SÁCH
• 5.3.1. Đối với doanh nghiệp
• 5.3.2. Đối với hệ thống ngân hàng và các tổ chức tín dụng
• 5.3.3. Đối với các cơ quan chức năng liên quan
• 5.4. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• 5.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tiếp Cận Vốn Tăng Trưởng DNNVV Việt Nam

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới và đóng góp đáng kể vào GDP. Tuy nhiên, tiếp cận vốn hiệu quả vẫn là một thách thức lớn đối với nhiều DNNVV, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tăng trưởng doanh nghiệp. Bài viết này đi sâu vào phân tích thực trạng, các yếu tố tác động và giải pháp nhằm cải thiện tiếp cận vốn cho doanh nghiệp nhỏ tại Việt Nam, từ đó thúc đẩy phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa bền vững. Theo World Bank (2021), DNNVV chiếm khoảng 90% doanh nghiệp và hơn 50% việc làm trên toàn thế giới, đóng góp tới 40% GDP ở các nước đang phát triển. Việc đảm bảo nguồn tài chính doanh nghiệp nhỏ và vừa ổn định là vô cùng quan trọng cho sự phát triển kinh tế.

1.1. Vai trò của DNNVV trong nền kinh tế Việt Nam

DNNVV chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số doanh nghiệp, tạo ra nhiều việc làm và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2022), DNNVV chiếm 97,2% tổng số doanh nghiệp, thu hút 38,8% tổng số lao động và tạo ra 27,6% doanh thu của toàn bộ doanh nghiệp. Thực trạng doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam cho thấy tiềm năng phát triển lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Đặc biệt, việc hỗ trợ nguồn lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa là rất quan trọng.

1.2. Thách thức tiếp cận vốn ảnh hưởng đến tăng trưởng DNNVV

Khó khăn tiếp cận vốn của doanh nghiệp nhỏ hạn chế khả năng mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ và tiếp cận thị trường mới. Theo IFC (2017), 40% doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa ở các nước đang phát triển có nhu cầu tài chính chưa được đáp ứng là 5,2 nghìn tỷ đô la mỗi năm. Việc cải thiện giải pháp tiếp cận vốn cho doanh nghiệp là yếu tố then chốt để thúc đẩy tăng trưởng doanh nghiệp SME Việt Nam.

II. Phân Tích Các Rào Cản Tiếp Cận Vốn Của DNNVV Hiện Nay

Mặc dù có vai trò quan trọng, DNNVV Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận vốn, bao gồm thủ tục phức tạp, thiếu tài sản thế chấp, thông tin tín dụng hạn chế và năng lực quản lý tài chính yếu. Những yếu tố này làm tăng rủi ro cho các tổ chức tín dụng khi cho DNNVV vay vốn, dẫn đến lãi suất cao và điều kiện vay khắt khe. Theo một nghiên cứu của OECD (2021), DNNVV Việt Nam gặp khó khăn hơn trong việc vay vốn doanh nghiệp nhỏ và vừa so với các doanh nghiệp lớn. Đồng thời việc hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp nhỏ từ các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ cũng còn nhiều hạn chế.

2.1. Thủ tục vay vốn phức tạp và thiếu minh bạch

Hồ sơ vay vốn doanh nghiệp SME thường yêu cầu nhiều giấy tờ phức tạp, gây tốn kém thời gian và chi phí cho DNNVV. Sự thiếu minh bạch trong quy trình xét duyệt cũng tạo ra những khó khăn không đáng có. Việc đơn giản hóa thủ tục và tăng cường minh bạch là cần thiết để cải thiện kinh nghiệm vay vốn cho doanh nghiệp nhỏ.

2.2. Thiếu tài sản thế chấp và lịch sử tín dụng đáng tin cậy

Nhiều DNNVV, đặc biệt là các doanh nghiệp mới thành lập, thiếu tài sản thế chấp có giá trị để đảm bảo cho khoản vay. Lịch sử tín dụng không đầy đủ hoặc có nợ xấu cũng là một trở ngại lớn. Các ngân hàng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa cần có các giải pháp linh hoạt hơn trong việc đánh giá rủi ro tín dụng.

2.3. Năng lực quản lý tài chính hạn chế ở các DNNVV

Nhiều DNNVV thiếu kiến thức và kỹ năng quản lý tài chính hiệu quả, dẫn đến khó khăn trong việc lập kế hoạch kinh doanh, quản lý dòng tiền và chứng minh khả năng trả nợ. Các chương trình đào tạo và tư vấn tài chính có thể giúp nâng cao năng lực quản lý tài chính cho DNNVV.

III. Giải Pháp Tối Ưu Tiếp Cận Vốn Cho DNNVV để Tăng Trưởng

Để cải thiện tiếp cận vốn cho DNNVV, cần có sự phối hợp đồng bộ từ phía nhà nước, các tổ chức tín dụng và chính bản thân các doanh nghiệp. Các giải pháp bao gồm đơn giản hóa thủ tục vay vốn, phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp, tăng cường bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ đào tạo quản lý tài chính và khuyến khích đầu tư vào doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc cải thiện thị trường vốn cho doanh nghiệp nhỏ cũng cần được chú trọng.

3.1. Đơn giản hóa thủ tục vay vốn và tăng cường minh bạch

Cần rà soát và loại bỏ các thủ tục vay vốn rườm rà, giảm thiểu thời gian và chi phí cho DNNVV. Ứng dụng công nghệ thông tin để số hóa quy trình và tăng cường minh bạch thông tin. Xây dựng cổng thông tin tập trung cung cấp đầy đủ thông tin về các chương trình hỗ trợ vốn.

3.2. Phát triển các sản phẩm tín dụng linh hoạt và phù hợp

Các tổ chức tín dụng cần phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của từng loại DNNVV, như tín dụng vi mô, tín dụng theo chuỗi giá trị, tín dụng dựa trên xếp hạng tín dụng nội bộ. Giảm thiểu yêu cầu về tài sản thế chấp và tăng cường sử dụng các hình thức bảo lãnh tín dụng.

3.3. Tăng cường bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ đào tạo tài chính

Mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu quả hoạt động của các quỹ bảo lãnh tín dụng. Hỗ trợ DNNVV tiếp cận các chương trình đào tạo và tư vấn về quản lý tài chính, lập kế hoạch kinh doanh và quản lý rủi ro. Khuyến khích các tổ chức tư vấn tài chính cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp cho DNNVV.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Tiếp Cận Vốn Hiệu Quả cho DNNVV

Nghiên cứu thực tế cho thấy một số mô hình tiếp cận vốn đã mang lại hiệu quả tích cực cho DNNVV tại Việt Nam, như mô hình cho vay hợp vốn, mô hình cho vay ngang hàng (P2P Lending) và mô hình quỹ đầu tư cho doanh nghiệp SME. Các mô hình này giúp đa dạng hóa nguồn vốn, giảm thiểu rủi ro và tạo điều kiện cho DNNVV tiếp cận vốn với chi phí hợp lý. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Tùng (2023) cho thấy nợ có tác động tích cực đến tăng trưởng lao động và doanh thu, còn vốn chủ sở hữu tác động tích cực đến tăng trưởng tài sản.

4.1. Cho vay hợp vốn và cho vay ngang hàng P2P Lending

Cho vay hợp vốn giúp các DNNVV tiếp cận nguồn vốn từ nhiều nhà đầu tư nhỏ lẻ, giảm sự phụ thuộc vào các tổ chức tín dụng truyền thống. P2P Lending kết nối trực tiếp người vay và người cho vay thông qua nền tảng trực tuyến, giảm chi phí trung gian và tăng tính linh hoạt. Tuy nhiên, cần có khung pháp lý rõ ràng để quản lý rủi ro và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

4.2. Vai trò của quỹ đầu tư và nhà đầu tư thiên thần

Quỹ đầu tư và nhà đầu tư thiên thần cung cấp vốn mạo hiểm cho các DNNVV có tiềm năng tăng trưởng cao. Họ không chỉ cung cấp vốn mà còn chia sẻ kinh nghiệm quản lý và kết nối với mạng lưới kinh doanh. Tuy nhiên, việc thu hút vốn từ các nhà đầu tư này đòi hỏi DNNVV phải có kế hoạch kinh doanh rõ ràng và chứng minh khả năng sinh lời.

4.3. Các chương trình hỗ trợ vốn từ chính phủ và tổ chức quốc tế

Chính phủ và các tổ chức quốc tế triển khai nhiều chương trình hỗ trợ vốn cho DNNVV, như chương trình cho vay ưu đãi, chương trình bảo lãnh tín dụng và chương trình hỗ trợ kỹ thuật. Các chương trình này giúp giảm chi phí vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh cho DNNVV. DNNVV cần chủ động tìm hiểu và tận dụng các cơ hội hỗ trợ này.

V. Tác Động của Yếu Tố Môi Trường Đến Tăng Trưởng Của DNNVV

Môi trường kinh doanh có ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng của DNNVV. Các yếu tố như quy mô, tuổi của doanh nghiệp, trình độ giáo dục đào tạo của doanh nhân, yếu tố xuất khẩu, và ngành nghề đều có tác động. Việc cải thiện môi trường kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho DNNVV hoạt động và phát triển là rất quan trọng. Cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ một cách toàn diện.

5.1. Quy mô và tuổi của doanh nghiệp

Quy mô và tuổi của doanh nghiệp ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận vốn và thị trường. Các doanh nghiệp lớn hơn và có lịch sử hoạt động lâu dài thường dễ dàng hơn trong việc tiếp cận nguồn vốn và khách hàng. Cần có các biện pháp hỗ trợ đặc biệt cho các doanh nghiệp mới thành lập và có quy mô nhỏ.

5.2. Trình độ giáo dục đào tạo của doanh nhân

Trình độ giáo dục đào tạo của doanh nhân có ảnh hưởng đến khả năng quản lý và điều hành doanh nghiệp. Các doanh nhân có trình độ cao thường có tầm nhìn chiến lược tốt hơn và khả năng thích ứng với thay đổi của thị trường. Cần khuyến khích doanh nhân nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng quản lý.

5.3. Yếu tố xuất khẩu và ngành nghề

Các doanh nghiệp xuất khẩu thường có khả năng tiếp cận nguồn vốn và thị trường quốc tế tốt hơn. Ngành nghề kinh doanh cũng ảnh hưởng đến tiềm năng tăng trưởng và rủi ro của doanh nghiệp. Cần có các chính sách ưu đãi cho các doanh nghiệp xuất khẩu và các ngành nghề có tiềm năng phát triển.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Tương Lai Cho DNNVV Việt Nam

Tiếp cận vốn là yếu tố then chốt để thúc đẩy tăng trưởng của DNNVV tại Việt Nam. Để cải thiện tiếp cận vốn cho DNNVV, cần có sự phối hợp đồng bộ từ phía nhà nước, các tổ chức tín dụng và chính bản thân các doanh nghiệp. Với những nỗ lực chung, DNNVV Việt Nam sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ hơn nữa, đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế của đất nước. Việc đầu tư vào doanh nghiệp Việt Nam là rất tiềm năng.

6.1. Tổng kết các giải pháp cải thiện tiếp cận vốn

Tóm lại, các giải pháp cải thiện tiếp cận vốn bao gồm đơn giản hóa thủ tục vay vốn, phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp, tăng cường bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ đào tạo quản lý tài chính và khuyến khích đầu tư vào DNNVV. Cần có sự phối hợp đồng bộ và thực hiện hiệu quả các giải pháp này.

6.2. Triển vọng và cơ hội cho DNNVV Việt Nam

Với sự hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng và sự phát triển của công nghệ, DNNVV Việt Nam có nhiều cơ hội để phát triển và mở rộng thị trường. Cần tận dụng các cơ hội này để nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việc nắm bắt cơ hội đầu tư vào doanh nghiệp Việt Nam là rất quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (Mã số: 9 34 02 01) với đề tài "Tiếp cận vốn và tăng trưởng của các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Tùng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Hà Văn Dũng tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh (hoàn thành tháng 10 năm 2023).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) giữ vị trí then chốt trong cấu trúc kinh tế toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo thống kê của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2021), DNNVV đại diện cho khoảng 90% tổng số doanh nghiệp, đóng góp hơn 50% số lượng việc làm trên thế giới, tạo ra 40% GDP và 7/10 việc làm tại các nền kinh tế mới nổi. Tại các quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2019), DNNVV chiếm khoảng 99% số lượng doanh nghiệp và đóng góp gần 60% GDP. Tại khu vực Đông Nam Á, lực lượng lao động thuộc khối DNNVV chiếm 67% tổng lao động giai đoạn 2010–2020 (ADB, 2021). Tại Việt Nam, DNNVV chiếm 97,2% tổng số doanh nghiệp cả nước, thu hút 38,8% lao động, chiếm 31% tổng vốn và tạo ra 27,6% tổng doanh thu thuần của toàn bộ khu vực doanh nghiệp giai đoạn 2016–2020 (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2022).

Mặc dù đóng vai trò trọng yếu, khu vực DNNVV phải đối mặt với nhiều rào cản tài chính nghiêm trọng. Khảo sát của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC, 2017) chỉ ra rằng khoảng 65 triệu doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa tại các quốc gia đang phát triển bị thiếu hụt tài chính với quy mô 5,2 nghìn tỷ USD mỗi năm. Tại Việt Nam, báo cáo Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI 2021) của VCCI ghi nhận 47% doanh nghiệp gặp khó khăn khi tiếp cận vốn; các biến động do đại dịch Covid-19, gián đoạn chuỗi cung ứng và áp lực lạm phát khiến 33% doanh nghiệp tư nhân trong nước phải cắt giảm trung bình 50% lao động do thiếu hụt dòng tiền.

Phần lớn các nghiên cứu trước đây thường tập trung phân tích phía "cung vốn" và đưa ra khuyến nghị chính sách đối với các cơ quan quản lý và tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, khía cạnh "cầu vốn" từ phía nội tại doanh nghiệp chưa được đánh giá tương xứng, đặc biệt là thực trạng doanh nghiệp còn thụ động, chưa tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn vay. Bên cạnh đó, các công trình thực nghiệm trước đây tại Việt Nam và quốc tế thường sử dụng đơn lẻ một hoặc hai thước đo tăng trưởng, sử dụng phương pháp thống kê tần suất truyền thống vốn nhạy cảm với cỡ mẫu và các giả định phân phối, đồng thời cho ra các kết quả mâu thuẫn về chiều hướng tác động của nợ và vốn chủ sở hữu. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện tác động của tiếp cận vốn (phân tách thành vốn chủ sở hữu và nợ) cùng các yếu tố môi trường đến ba thước đo tăng trưởng (lao động, doanh thu, tài sản) bằng phương pháp ước lượng Bayes là khoảng trống khoa học cần giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu sự tác động của tiếp cận vốn và yếu tố môi trường đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam, qua đó gợi ý các chính sách liên quan đến tiếp cận vốn và môi trường kinh doanh nhằm thúc đẩy sự tăng trưởng của khối doanh nghiệp này.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Mục tiêu 1: Nghiên cứu sự tác động của tiếp cận vốn (vốn chủ sở hữu và nợ) đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam.
   • Mục tiêu 2: Nghiên cứu sự tác động của các yếu tố môi trường (quy mô, tuổi doanh nghiệp, trình độ học vấn của chủ doanh nghiệp, hoạt động xuất khẩu, ngành nghề) đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam.
   • Mục tiêu 3: Đề xuất các hàm ý và góp ý chính sách liên quan đến tiếp cận vốn và các yếu tố môi trường nhằm hỗ trợ tăng trưởng cho DNNVV Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Tiếp cận vốn có tác động đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam hay không? Xu hướng và mức độ tác động như thế nào?
2. Các yếu tố môi trường có tác động như thế nào đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam?
3. Những góp ý nào là cần thiết đối với các chính sách liên quan đến tiếp cận vốn và các yếu tố môi trường trong vấn đề tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự tác động của tiếp cận vốn và yếu tố môi trường đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung:
  • Tăng trưởng doanh nghiệp: Đo lường thông qua 3 chỉ tiêu gồm tăng trưởng lao động, tăng trưởng doanh thu và tăng trưởng tài sản.
  • Tiếp cận vốn: Phân tích thông qua quy mô sử dụng hai nguồn vốn cấu thành là Vốn chủ sở hữu (Equity) và Vốn nợ (Liability).
  • Yếu tố môi trường: Quy mô doanh nghiệp, tuổi doanh nghiệp, trình độ giáo dục đào tạo của chủ doanh nghiệp, hoạt động xuất khẩu và phân loại ngành kinh tế.
• Phạm vi không gian và thời gian:
  • Đối tượng khảo sát là các DNNVV chính thức (theo Nghị định số 39/2018/NĐ-CP) thuộc 20 phân ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại 10 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương gồm: Hà Nội, Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh, Hà Tây (cũ), Phú Thọ, Nghệ An, Quảng Nam, Khánh Hòa, Lâm Đồng và Long An.
  • Dữ liệu thứ cấp tổng thể được thu thập từ Tổng cục Thống kê giai đoạn 2005–2022 để phân tích thực trạng.
  • Dữ liệu vi mô dùng trong mô hình định lượng được trích xuất từ bộ điều tra DNNVV của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), Viện Khoa học Lao động và Xã hội (ILSSA), Viện Nghiên cứu Kinh tế Phát triển Thế giới của Đại học Liên Hợp Quốc (UNU-WIDER) và Khoa Kinh tế - Đại học Copenhagen (DOE) thực hiện 2 năm một lần trong giai đoạn 2005–2015, với mẫu dữ liệu bảng cân bằng và không cân bằng gồm 2.073 doanh nghiệp định danh và 4.256 quan sát.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Nghiên cứu về tăng trưởng doanh nghiệp và cấu trúc tài chính bắt đầu từ các công trình kinh điển của Gibrat (1931), Hart và Prais (1956), Penrose (1959), Hymer và Pashigian (1962), Mansfeld (1962), Marris (1964), Evans (1987) và Hall (1987). Về mối quan hệ giữa nguồn vốn và tăng trưởng:

• Tác động của nợ: Heshmati (2001) nghiên cứu DNNVV Thụy Điển giai đoạn 1994–1998 bằng OLS, FEM, GLS, kết luận nợ tác động tích cực đến tăng trưởng doanh thu nhưng tác động tiêu cực đến tăng trưởng tài sản và không có ý nghĩa thống kê đối với lao động. Becchetti và Trovato (2002) phân tích 1.832 DNNVV tại Ý xác định nợ thúc đẩy tăng trưởng lao động. Honjo và Harada (2006) khảo sát 6.805 DNNVV Nhật Bản giai đoạn 1995–1999 ghi nhận nợ có tác động tích cực đến doanh thu nhưng tiêu cực đến tài sản và lao động. Mateev và Anastasov (2010) nghiên cứu 560 DNNVV tại Trung và Đông Âu xác định nợ tác động cùng chiều lên doanh thu và tài sản. Ullah và Wei (2017) khảo sát 21.935 doanh nghiệp tại 30 quốc gia Đông Âu và Trung Á khẳng định tín dụng ngân hàng chính thức thúc đẩy tăng trưởng lao động và doanh thu. Amamou và cộng sự (2020) với dữ liệu hơn 400.000 DNNVV tại 28 nước EU và Gereben và cộng sự (2019) với 5.074 doanh nghiệp tại 8 nước CEE đều chỉ ra nguồn vốn vay từ Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB) có tác động tích cực đến việc làm và doanh thu.
• Tác động của vốn nội bộ và vốn chủ sở hữu: Watson và Wilson (2002) nghiên cứu 655 DNNVV tại Anh chỉ ra lợi nhuận giữ lại, vốn cổ phần và nợ đều tác động tích cực đến tăng trưởng tài sản. Haynes và Brown (2009) khảo sát 7.352 quan sát tại Mỹ kết luận quỹ nội bộ thúc đẩy tăng trưởng việc làm. Rahaman (2011) nghiên cứu 5.214 doanh nghiệp tại Anh và Ireland cho thấy tài chính nội bộ có tác động tích cực lên tăng trưởng lao động. Ngược lại, Serrasqueiro và cộng sự (2018) khảo sát DNNVV Bồ Đào Nha ghi nhận dòng tiền nội bộ tác động tích cực trong khi nợ tác động tiêu cực đến tăng trưởng tài sản.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Nham (2012) khảo sát 350 DNNVV giai đoạn 2002–2004 xác định quy mô và tuổi tác động tích cực đến doanh thu, trong khi giới tính nữ của chủ doanh nghiệp có tác động tiêu cực.
• Pham và cộng sự (2017) sử dụng dữ liệu 2.500 DNNVV (2007–2015) ghi nhận quy mô và tuổi tác động tích cực đến doanh thu và lao động.
• Trinh và Doan (2018) áp dụng hồi quy phân vị trên 8.321 quan sát giai đoạn 2005–2013, kết luận tăng trưởng vốn thúc đẩy tăng trưởng lao động, sản lượng đầu ra và năng suất.
• Nguyen và cộng sự (2018) sử dụng GMM trên 3.376 DNNVV giai đoạn 2004–2014, chỉ ra nợ có tác động tiêu cực đến tăng trưởng doanh thu.
• Pham và cộng sự (2020) nghiên cứu 257 doanh nghiệp giai đoạn 2008–2015 bằng mô hình FEM, phát hiện nợ có tác động tích cực đến cả doanh thu và tổng tài sản.
• Le (2022) phân tích 36.053 DNNVV qua phương pháp OLS và GMM, kết luận nợ và hoạt động xuất khẩu thúc đẩy tăng trưởng doanh thu, trong khi quy mô và tuổi doanh nghiệp có tác động ngược chiều.
• Ha và cộng sự (2022, 2023) ứng dụng phân tích Bayes trên 2.600 DNNVV (2005–2015), phát hiện nợ tác động tiêu cực đến tài sản nhưng tích cực đến lao động, trong khi vốn chủ sở hữu tác động tích cực đến tài sản nhưng tiêu cực đến lao động.

Nhóm tác giả	Phạm vi và Cỡ mẫu	Phương pháp	Kết quả về Nguồn vốn và Tăng trưởng
Watson & Wilson (2002)	655 DNNVV Châu Âu (2.509 quan sát)	FEM	Lợi nhuận giữ lại, vốn cổ phần và nợ tác động dương (+) đến tăng trưởng tài sản.
Heshmati (2001)	7.884 quan sát Thụy Điển	OLS, FEM, GLS	Nợ tác động dương (+) đến doanh thu, âm (-) đến tài sản, không ý nghĩa với lao động.
Honjo & Harada (2006)	6.805 DN Nhật Bản (34.961 quan sát)	FEM, GLS	Nợ tác động dương (+) đến doanh thu; âm (-) đến lao động và tài sản.
Mateev & Anastasov (2010)	560 DNNVV Châu Âu (2.800 quan sát)	REM, GMM	Nợ tác động dương (+) đến doanh thu và tài sản; vốn nội bộ dương (+) với doanh thu, âm (-) với tài sản.
Nguyen và cộng sự (2018)	3.376 DNNVV Việt Nam (8.131 quan sát)	GMM	Nợ tác động âm (-) đến tăng trưởng doanh thu.
Pham và cộng sự (2020)	257 DN Việt Nam (2.056 quan sát)	FEM	Nợ tác động dương (+) đến tăng trưởng doanh thu và tổng tài sản.
Le (2022)	36.053 DNNVV Việt Nam (86.523 quan sát)	OLS, GMM	Nợ và xuất khẩu tác động dương (+) đến tăng trưởng doanh thu.
Ha và cộng sự (2022, 2023)	2.600 DNNVV Việt Nam	Bayes	Vốn chủ sở hữu (+) với tài sản, (-) với lao động; Nợ (-) với tài sản, (+) với lao động.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Từ tổng quan tài liệu, luận án chỉ ra các mâu thuẫn thực nghiệm: kết quả về chiều hướng tác động của nợ đối với tài sản và doanh thu chưa thống nhất giữa các tác giả (Heshmati, Nguyen và cộng sự đối lập với Pham và cộng sự, Mateev và Anastasov). Các nghiên cứu trước thường tách rời từng khía cạnh đo lường tăng trưởng hoặc chỉ xét hệ số nợ thay vì xem xét đồng thời cả hai thành phần vốn (vốn chủ sở hữu và nợ) trên cùng một hệ quy chiếu 3 chiều (lao động, doanh thu, tài sản). Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách tích hợp cả 3 thước đo tăng trưởng với 2 nguồn vốn đại diện cho khả năng tiếp cận vốn, sử dụng phương pháp kinh tế lượng Bayes trên dữ liệu bảng nhằm khắc phục hạn chế về vi phạm giả định thống kê tần suất.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết tăng trưởng kinh tế: Luận án kế thừa quan điểm trường phái cổ điển của Adam Smith (1776) và J.S. Mill (1848) về sự tích lũy vốn; lý thuyết hậu Keynes của Domar (1946); lý thuyết tân cổ điển của Marshall (1890), Clark (1899), Fisher (1930) và Robert Solow (1957). Khung phân tích mở rộng hàm sản xuất Cobb - Douglas tích hợp vốn nhân lực của Mankiw, Romer và Weil (1992): $$Y(t) = K(t)^\alpha H(t)^\beta [A(t)L(t)]^{1-\alpha-\beta}$$ trong đó $0 < \alpha < 1, 0 < \beta < 1, \alpha + \beta < 1$.
• Lý thuyết tăng trưởng doanh nghiệp:
  • Lý thuyết ranh giới công ty (Coase, 1937): Quy mô doanh nghiệp mở rộng khi tổ chức thêm các giao dịch nội bộ nhằm tối ưu hóa chi phí giao dịch thị trường.
  • Lý thuyết vòng đời doanh nghiệp: Các mô hình giai đoạn phát triển (Adizes, 1989; Churchill & Lewis, 1983; Hanks và cộng sự, 1993; Scott & Bruce, 1987; Sahlman và cộng sự, 1999; Timmons & Spinelli, 2003).
  • Lý thuyết kết hợp gen (Gouillart & Kelly, 1995): Chuyển đổi và tăng trưởng doanh nghiệp thông qua 4 khía cạnh: sắp xếp lại, tái cấu trúc, tái tạo và đổi mới.
  • Đo lường tăng trưởng: Kế thừa quan điểm của Penrose (1959, 2009), Freel và Robson (2004), Delmar (1997) để xác lập 3 chỉ tiêu: tăng trưởng lao động ($g_L$), tăng trưởng doanh thu ($g_R$) và tăng trưởng tài sản ($g_A$). Công thức tính tốc độ tăng trưởng: $$g_t = \frac{Y_t}{Y_{t-1}} - 1 \quad \text{hoặc} \quad g_t = \ln\left(\frac{Y_t}{Y_{t-1}}\right)$$
• Lý thuyết tiếp cận vốn và cấu trúc vốn:
  • Định nghĩa tiếp cận vốn: Dựa trên Levine (1997), Beck và Demirguc-Kunt (2008), World Bank (2008) và Merton (1995). Tiếp cận vốn thực tế được đo lường bằng lượng vốn sử dụng, phân rã theo phương trình kế toán: $\text{Tổng tài sản} = \text{Vốn chủ sở hữu} + \text{Nợ}$.
  • Lý thuyết đánh đổi (Trade-off Theory): Modigliani và Miller (1958, 1963), Myers (1984, 2001), Brealey và Myers (2003), DeAngelo và Masulis (1980) giải thích sự cân bằng giữa lá chắn thuế lãi vay và chi phí kiệt quệ tài chính.
  • Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory): Myers và Majluf (1984), Myers (1984), Lucas và McDonald (1990) dự báo thứ tự ưu tiên huy động vốn: Quỹ nội bộ (lợi nhuận giữ lại) $\rightarrow$ Nợ vay $\rightarrow$ Phát hành cổ phần mới.
• Khung phân tích yếu tố môi trường: Kế thừa mô hình của Storey (1994) và Machado (2016) bao gồm: đặc điểm doanh nghiệp (quy mô, tuổi, ngành), đặc điểm doanh nhân (giới tính, trình độ học vấn), và chiến lược doanh nghiệp (xuất khẩu).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Phân tích, tổng hợp tài liệu học thuật, chuẩn hóa hệ thống khái niệm, thống kê mô tả thực trạng DNNVV giai đoạn 2005–2021.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng kinh tế lượng Bayes (Bayesian Econometrics) trên phần mềm Stata 17.0.
  • Kỹ thuật ước lượng: Chuỗi Markov Monte Carlo (MCMC) kết hợp thuật toán lấy mẫu Gibbs và Metropolis-Hastings trên dữ liệu bảng (panel data).
  • Ưu điểm phương pháp Bayes: Tính toán trực tiếp phân phối xác suất hậu nghiệm (Posterior Probability) của các tham số giả định, không phụ thuộc vào giả định tiệm cận mẫu lớn ($p$-value của phương pháp tần suất), xử lý tốt dữ liệu bảng bị khuyết quan sát và loại bỏ hiện tượng sai lệch khi vi phạm các giả định hồi quy cổ điển.

Dữ liệu nghiên cứu

• Bộ số liệu điều tra DNNVV sản xuất ngoài quốc doanh tại 10 tỉnh, thành Việt Nam qua các vòng khảo sát định kỳ 2 năm một lần (2005, 2007, 2009, 2011, 2013, 2015) do CIEM, ILSSA, UNU-WIDER và DOE phối hợp thực hiện.
• Mẫu dữ liệu ghép nối theo mã định danh (id) đạt 2.073 doanh nghiệp; quy mô mẫu quan sát đưa vào ước lượng mô hình bảng là 4.256 quan sát.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập tổng thể bức tranh nghiên cứu:

• Trình bày bối cảnh kinh tế, khẳng định DNNVV chiếm trên 97% số lượng doanh nghiệp và đóng góp lớn vào giải quyết việc làm tại Việt Nam nhưng luôn đối mặt với điểm nghẽn tiếp cận tín dụng.
• Xác định mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu.
• Xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu (10 tỉnh, 20 ngành chế biến chế tạo, giai đoạn khảo sát 2005–2015 kết hợp phân tích thực trạng đến 2021–2022).
• Giới thiệu phương pháp luận Bayes và cấu trúc tổng thể gồm 5 chương của luận án.

Chương 2: Tổng quan lý thuyết

Chương 2 xây dựng hệ thống nền tảng lý luận chuyên sâu:

• Phân tích quá trình phát triển của lý thuyết tăng trưởng kinh tế từ trường phái cổ điển (Adam Smith, J.S. Mill), hậu Keynes (Evsey Domar), tân cổ điển (Alfred Marshall, Robert Solow) đến mô hình mở rộng tích hợp vốn nhân lực của Mankiw, Romer và Weil (1992).
• Phân tích 3 lý thuyết tăng trưởng doanh nghiệp: Lý thuyết ranh giới công ty (Coase, 1937), Lý thuyết vòng đời tổ chức và Lý thuyết kết hợp gen (Gouillart & Kelly, 1995). Khẳng định việc sử dụng đồng thời 3 thước đo tăng trưởng (lao động, doanh thu, tài sản) là cần thiết theo khuyến nghị của Delmar (1997) và Penrose (2009).
• Hệ thống hóa các lý thuyết về tiếp cận vốn, phân loại vốn theo chức năng và nguồn hình thành (Vốn chủ sở hữu và Nợ). Phân tích Lý thuyết đánh đổi (Myers, 1984; Brealey & Myers, 2003) và Lý thuyết trật tự phân hạng (Myers & Majluf, 1984).
• Tổng thuật các nghiên cứu thực nghiệm trong nước và quốc tế; lập bảng so sánh chiều hướng tác động của vốn chủ sở hữu và nợ; xác định khoảng trống khoa học về phương pháp và mô hình tích hợp.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết kế quy trình nghiên cứu thực nghiệm và xây dựng mô hình kinh tế lượng:

• Thiết lập 6 giả thuyết nghiên cứu chính:
  • $H_1$: Nợ có tác động tích cực đến tăng trưởng lao động.
  • $H_2$: Nợ có tác động tích cực đến tăng trưởng doanh thu.
  • $H_3$: Nợ có tác động tích cực/tiêu cực đến tăng trưởng tài sản.
  • $H_4$: Vốn chủ sở hữu có tác động tích cực đến tăng trưởng tài sản.
  • $H_5$: Vốn chủ sở hữu có tác động đến tăng trưởng lao động.
  • $H_6$: Vốn chủ sở hữu có tác động đến tăng trưởng doanh thu.
• Đặc tả 3 phương trình mô hình hồi quy:
  1. Mô hình tăng trưởng lao động ($g_{L, it}$): phụ thuộc vào Vốn chủ sở hữu ($Equity_{it}$), Nợ ($Liability_{it}$), Quy mô ($Size_{it}$), Tuổi doanh nghiệp ($Age_{it}$), Học vấn ($Edu_{it}$), Xuất khẩu ($Export_{it}$), Ngành nghề ($Sector_{it}$).
  2. Mô hình tăng trưởng doanh thu ($g_{R, it}$): phụ thuộc vào $Equity_{it}$, $Liability_{it}$ và các biến kiểm soát môi trường tương tự.
  3. Mô hình tăng trưởng tài sản ($g_{A, it}$): phụ thuộc vào $Equity_{it}$, $Liability_{it}$ và các biến kiểm soát môi trường tương tự.
• Quy trình ước lượng Bayes: Trình bày cơ chế phân phối tiên nghiệm (Prior), hàm hợp lý (Likelihood), và phân phối hậu nghiệm (Posterior). Thiết lập kỹ thuật MCMC với thuật toán Gibbs và Metropolis-Hastings, các kiểm định chẩn đoán hội tụ chuỗi Markov, kiểm định nhân tố Bayes (Bayes Factor - BF) và phân tích độ nhạy.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 trình bày kết quả thực nghiệm chi tiết:

• Phân tích thực trạng và thống kê mô tả:
  • Khảo sát biến động tổng lao động, doanh thu, tài sản, vốn chủ sở hữu và nợ của mẫu 2.073 doanh nghiệp định danh qua các năm 2005–2015.
  • Cơ cấu vốn của DNNVV Việt Nam có sự dịch chuyển rõ rệt: Tỷ trọng vốn chủ sở hữu chiếm ưu thế lớn trong giai đoạn đầu nhưng nợ vay có xu hướng gia tăng khi doanh nghiệp mở rộng quy mô sản xuất.
• Kết quả ước lượng mô hình Bayes:
  • Mô hình tăng trưởng lao động: Nợ ($Liability$) có tác động tích cực đến tăng trưởng lao động với xác suất hậu nghiệm đạt mức tin cậy cao. Vốn chủ sở hữu không thể hiện tác động thúc đẩy mở rộng lao động rõ nét bằng nợ.
  • Mô hình tăng trưởng doanh thu: Nợ ($Liability$) có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê cao đối với tăng trưởng doanh thu.
  • Mô hình tăng trưởng tài sản: Vốn chủ sở hữu ($Equity$) có tác động tích cực mạnh mẽ đến tăng trưởng quy mô tổng tài sản của doanh nghiệp.
  • Tác động của các yếu tố môi trường:
    • Quy mô doanh nghiệp ($Size$): Tác động tích cực cùng chiều đến cả 3 thước đo tăng trưởng (lao động, doanh thu, tài sản).
    • Tuổi doanh nghiệp ($Age$): Tác động tiêu cực ngược chiều đến tốc độ tăng trưởng (doanh nghiệp trẻ có tốc độ tăng trưởng nhanh hơn doanh nghiệp lâu năm).
    • Trình độ giáo dục đào tạo của chủ doanh nghiệp ($Edu$), yếu tố tham gia xuất khẩu ($Export$), và phân loại ngành kinh tế ($Sector$) đều có tác động có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng của doanh nghiệp.
• Thực hiện kiểm định chẩn đoán hội tụ MCMC (đồ thị Trace, Autocorrelation, Cusum) và phân tích độ nhạy (Sensitivity analysis) khẳng định mô hình đạt độ tin cậy và tính vững cao.

Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách

Chương 5 đúc kết các phát hiện chính và đề xuất giải pháp:

• Tổng kết bản chất tác động của tiếp cận vốn và môi trường đối với tăng trưởng DNNVV tại Việt Nam.
• Góp ý chính sách đối với Doanh nghiệp:
  • Tối ưu hóa cấu trúc vốn: Tận dụng đòn bẩy nợ hợp lý để mở rộng thị trường, gia tăng doanh thu và tạo việc làm; củng cố nguồn vốn chủ sở hữu để tích lũy tài sản dài hạn.
  • Nâng cao năng lực quản trị tài chính, minh bạch hóa báo cáo tài chính để đáp ứng điều kiện vay vốn ngân hàng.
  • Chú trọng đào tạo nâng cao trình độ quản trị và chủ động tham gia chuỗi giá trị xuất khẩu.
• Góp ý chính sách đối với Hệ thống Ngân hàng và Tổ chức Tín dụng:
  • Thiết kế các gói tín dụng linh hoạt, đa dạng hóa sản phẩm cho vay phù hợp với đặc thù sản xuất kinh doanh của DNNVV.
  • Đơn giản hóa quy trình thẩm định tín dụng, giảm bớt sự phụ thuộc quá mức vào tài sản thế chấp truyền thống, chuyển dần sang đánh giá dòng tiền và phương án kinh doanh.
• Góp ý chính sách đối với Cơ quan Quản lý Nhà nước:
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý thực thi Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa và Nghị định 39/2018/NĐ-CP.
  • Phát triển hiệu quả Quỹ Bảo lãnh Tín dụng DNNVV và Quỹ Phát triển DNNVV.
  • Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ đào tạo doanh nhân, xúc tiến thương mại và khuyến khích xuất khẩu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học (lý luận)

1. Hoàn thiện khung đánh giá đa chiều: Luận án khắc phục hạn chế của các nghiên cứu đơn lẻ trước đây bằng cách đưa đồng thời 3 thước đo tăng trưởng (lao động, doanh thu, tài sản) và 2 thành phần tiếp cận vốn (vốn chủ sở hữu và nợ) vào cùng một hệ thống mô hình nghiên cứu. Cách tiếp cận này giúp đối chiếu toàn diện với Lý thuyết đánh đổi và Lý thuyết trật tự phân hạng trên cùng một tập dữ liệu chuẩn hóa.
2. Đổi mới phương pháp luận kinh tế lượng: Luận án là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam áp dụng kinh tế lượng Bayes (thuật toán MCMC Gibbs và Metropolis-Hastings) để phân tích tác động của tiếp cận vốn đến tăng trưởng doanh nghiệp trên dữ liệu bảng. Phương pháp này cung cấp phân phối xác suất hậu nghiệm trực tiếp của các tham số, khắc phục triệt để các sai lệch tiệm cận do mẫu nhỏ hoặc vi phạm các giả định phân phối chuẩn trong kinh tế lượng tần suất truyền thống.
3. Bổ sung bằng chứng thực nghiệm: Luận án cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận mối quan hệ phân rã: nợ thúc đẩy mạnh mẽ tăng trưởng lao động và doanh thu, trong khi vốn chủ sở hữu đóng vai trò nền tảng thúc đẩy tăng trưởng quy mô tài sản.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cơ sở định hướng tài chính cho doanh nghiệp: Kết quả nghiên cứu chứng minh vốn chủ sở hữu là điều kiện tiên quyết để tích lũy tài sản (đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp khởi nghiệp), trong khi vốn vay nợ là đòn bẩy trực tiếp gia tăng doanh thu và mở rộng quy mô lao động. Điều này giúp doanh nghiệp xác định chiến lược tài trợ theo từng giai đoạn phát triển.
2. Cơ sở cho tổ chức tín dụng mở rộng cấp vốn: Bằng chứng về tác động tích cực của nợ đối với tăng trưởng doanh thu và việc làm củng cố niềm tin cho các ngân hàng thương mại trong việc mở rộng tín dụng đối với khu vực DNNVV.
3. Cơ sở hoạch định chính sách vĩ mô: Xác nhận vai trò của quy mô, tuổi doanh nghiệp, trình độ học vấn doanh nhân và hoạt động xuất khẩu giúp các cơ quan quản lý thiết kế các chính sách hỗ trợ có trọng tâm, phân tầng theo độ tuổi và quy mô doanh nghiệp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung trình bày trong văn bản luận án:

• Hạn chế về dữ liệu ngành và địa bàn: Mẫu số liệu định lượng chuyên sâu giai đoạn 2005–2015 tập trung chủ yếu vào 2.073 doanh nghiệp thuộc khối ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại 10 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Do đó, kết quả chưa bao quát toàn bộ các lĩnh vực nông nghiệp, thương mại và dịch vụ trên phạm vi cả nước.
• Hạn chế về cấu trúc nợ chi tiết: Do giới hạn của bộ dữ liệu khảo sát, chỉ tiêu nợ mới được phân tích ở dạng tổng số nợ phải trả, chưa phân tách chi tiết thành nợ ngắn hạn, nợ dài hạn, nợ vay ngân hàng chính thức và nợ phi chính thức.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát sang các ngành dịch vụ, thương mại và công nghệ cao trên toàn bộ 63 tỉnh, thành phố.
  • Cập nhật chuỗi dữ liệu bảng giai đoạn hậu Covid-19 để đánh giá biến động cấu trúc tài chính trong điều kiện bất định.
  • Phân tích sâu hơn cơ cấu nợ theo kỳ hạn và nguồn vay (ngân hàng thương mại, tín dụng thương mại, thị trường trái phiếu).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị chuyên môn cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học: Tham khảo khung lý thuyết mở rộng về cấu trúc vốn và tăng trưởng doanh nghiệp; đặc biệt có thể ứng dụng quy trình thực hành kinh tế lượng Bayes trên phần mềm Stata 17.0 (thuật toán MCMC Gibbs và Metropolis-Hastings) tại Chương 3 và Chương 4 cho các nghiên cứu dữ liệu bảng.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước, VCCI, CIEM): Sử dụng các phát hiện thực nghiệm tại Chương 4 và hệ thống giải pháp tại Chương 5 để hoàn thiện các văn bản hướng dẫn Luật Hỗ trợ DNNVV, cơ chế vận hành Quỹ Bảo lãnh Tín dụng và chính sách thúc đẩy xuất khẩu.
• Các Nhà quản trị DNNVV và Hiệp hội Doanh nghiệp: Ứng dụng các kết luận về đòn bẩy nợ và vốn chủ sở hữu để xây dựng chiến lược tài trợ vốn tối ưu, phân bổ nguồn lực phù hợp với quy mô và độ tuổi của doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những thước đo nào để phản ánh tăng trưởng doanh nghiệp?

Luận án sử dụng đồng thời 3 chỉ tiêu đo lường tăng trưởng doanh nghiệp gồm: Tăng trưởng lao động ($g_L$), Tăng trưởng doanh thu ($g_R$), và Tăng trưởng tài sản ($g_A$). Việc sử dụng 3 thước đo này dựa trên cơ sở lý thuyết ranh giới công ty (Coase, 1937), lý thuyết nguồn lực (Penrose, 2009) và tiêu chí phân loại DNNVV theo Nghị định số 39/2018/NĐ-CP.

2. Phương pháp định lượng chính được tác giả sử dụng là gì và có ưu điểm gì so với phương pháp truyền thống?

Tác giả sử dụng phương pháp kinh tế lượng Bayes (Bayesian Econometrics) với kỹ thuật Markov Chain Monte Carlo (MCMC), kết hợp thuật toán lấy mẫu Gibbs và Metropolis-Hastings trên phần mềm Stata 17.0. Ưu điểm của phương pháp Bayes là đưa ra phân phối xác suất hậu nghiệm trực tiếp về các tham số tác động, không bị phụ thuộc vào giả định mẫu lớn tiệm cận hay phân phối chuẩn, khắc phục được các vi phạm giả định và hiện tượng mất quan sát trong dữ liệu bảng của phương pháp thống kê tần suất.

3. Kết quả thực nghiệm của luận án về tác động của Nợ và Vốn chủ sở hữu đến tăng trưởng DNNVV như thế nào?

Kết quả ước lượng Bayes cho thấy:

• Nợ ($Liability$): Có tác động tích cực cùng chiều đến Tăng trưởng lao động và Tăng trưởng doanh thu của doanh nghiệp.
• Vốn chủ sở hữu ($Equity$): Có tác động tích cực cùng chiều đến Tăng trưởng tài sản của doanh nghiệp.

4. Các yếu tố môi trường (biến kiểm soát) có tác động như thế nào đến tăng trưởng của DNNVV trong mô hình?

Kết quả nghiên cứu chỉ ra:

• Quy mô doanh nghiệp ($Size$): Tác động tích cực đến tăng trưởng lao động, doanh thu và tài sản.
• Tuổi doanh nghiệp ($Age$): Tác động tiêu cực đến tăng trưởng (doanh nghiệp trẻ có tốc độ tăng trưởng cao hơn).
• Trình độ học vấn của doanh nhân ($Edu$), hoạt động xuất khẩu ($Export$) và phân loại ngành ($Sector$): Đều có tác động có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng của doanh nghiệp.

5. Nguồn dữ liệu bảng phục vụ mô hình định lượng được thu thập từ đâu và có quy mô bao nhiêu?

Dữ liệu được trích xuất từ bộ điều tra DNNVV định kỳ 2 năm một lần (2005–2015) do CIEM, ILSSA, UNU-WIDER và Đại học Copenhagen (DOE) phối hợp thực hiện trên 20 ngành chế biến chế tạo tại 10 tỉnh, thành phố. Mẫu nghiên cứu ghép mã định danh ($id$) gồm 2.073 doanh nghiệp với tổng số 4.256 quan sát dạng bảng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Tùng đã giải quyết toàn diện vấn đề tác động của tiếp cận vốn và các yếu tố môi trường đến tăng trưởng của các DNNVV tại Việt Nam. Bằng việc ứng dụng phương pháp kinh tế lượng Bayes trên bộ dữ liệu bảng 4.256 quan sát giai đoạn 2005–2015, nghiên cứu đã chứng minh nợ thúc đẩy tăng trưởng lao động và doanh thu, trong khi vốn chủ sở hữu là động lực gia tăng quy mô tài sản. Các phát hiện về vai trò của quy mô, tuổi doanh nghiệp, trình độ quản trị và xuất khẩu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc hoạch định chính sách tín dụng, hoàn thiện khung pháp lý hỗ trợ DNNVV và tối ưu hóa quản trị cấu trúc vốn trong doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: GIỚI THIỆU 1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.1 Bối cảnh hoạt động, tăng trưởng của doanh nghiệp nhỏ và vừa Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) ở hầu hết các nền kinh tế trên thế giới đóng vai trò rất quan trọng, tạo nên sự đa dạng, phong phú của thị trường hàng hóa và dịch vụ, đóng góp vào sản lượng kinh tế quốc dân, tạo cơ hội việc làm, sử dụng một tỷ trọng lớn nguồn lực lao động. DNNVV giúp khai thác và phát huy các nguồn lực tại chỗ, tận dụng tối đa nguồn lực quốc gia, giảm mất cân đối giữa các vùng, thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Đặc biệt, trong thời kỳ suy thoái như đại dịch Covid-19, các DNVVN với khả năng ứng biến linh hoạt và năng động sẽ đóng vai trò giảm thiểu những cú sốc cho nền kinh tế khi có biến động này. Và quan trọng nhất, đó là sự tăng trưởng làm cho các doanh nghiệp nhỏ trở nên lớn hơn.

Theo World Bank (2021), DNNVV có vai trò quan trọng trong hầu hết các nền kinh tế, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, đại diện cho khoảng 90% doanh nghiệp và hơn 50% việc làm trên toàn thế giới, đóng góp tới 40% GDP và tạo ra 7/10 việc làm ở các nền kinh tế mới nổi. Đối với các quốc gia thuộc OECD, số lượng DNNVV chiếm khoảng 99% với giá trị GDP đạt gần 60% (OECD, 2019). Các DNNVV là nguồn tạo việc làm chính trên toàn thế giới trong hai thập kỷ qua (Mateev và Anastasov, 2010). Ayyagari và cộng sự (2007), trong một nghiên cứu về nền kinh tế của 76 quốc gia trên thế giới đã nhận định DNNVV có vai trò quan trọng trong việc đóng góp việc làm và GDP đối với các quốc gia.

Chín trong số mười việc làm mới trên toàn thế giới được tạo ra bởi các doanh nghiệp nhỏ. Và đến năm 2030 cần có 3,3 triệu việc làm mỗi tháng tại các thị trường mới nổi để hấp thu lực lượng lao động ngày càng tăng (IFC, 2017). Dựa trên dữ liệu cho đến năm 2020 tại các quốc gia Nam Á, số lượng DNNVV chiếm trung bình 99,6% trên tổng số doanh nghiệp, chiếm 76,6% tổng lực lượng lao động, đóng góp vào GDP quốc gia chiếm 33,9%, và chiếm 47,0% tổng giá trị xuất khẩu. Tại Đông Nam Á, tỉ lệ lao động thuộc DNNVV chiếm 67%/ tổng số giai đoạn 2010 – 2020, và tại Việt Nam, DNNVV chiếm gần 40% tổng lực lượng lao động năm 2019 (ADB, 2021).

2 Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế - OECD (2005), doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) là các công ty độc lập, thường được xác định dựa trên các tiêu chí như số lao động và vốn của doanh nghiệp (DN). Đối với Liên minh châu Âu, số lao động trong DNNVV là nhỏ hơn 250. Một số quốc gia khác là nhỏ hơn 200 lao động. Tại Mỹ, số lao động trong DNNVV là nhỏ hơn 500.

Các DN nhỏ thường là những DN có ít hơn 50 lao động, trong khi các DN siêu nhỏ có nhiều nhất là 10, hoặc trong một số trường hợp là 5 lao động (OECD, 2005). Tại Việt Nam, DNNVV nói chung đối với các ngành được qui định có số lao động nhỏ hơn hoặc bằng 300 người, doanh thu nhỏ hơn hoặc bằng 300 tỉ đồng, và vốn nhỏ hơn hoặc bằng 100 tỉ đồng (Nghị định số 39/2018/NĐ-CP). Theo IFC (2010), có sự khác biệt trong định nghĩa DNNVV tại các quốc gia trên thế giới. Trong các mục tiêu hoạt động, Ngân hàng Thế giới cũng không sử dụng cùng một định nghĩa về DNNVV (WBG, 2019).

Tiêu chí phân loại sẽ khác nhau đối với các lĩnh vực khác nhau, tùy thuộc vào đơn vị quản lý hoặc Chính phủ của quốc gia đó (Yoshino & Taghizadeh-Hesary, 2015). Gonzales và cộng sự (2014), đã kết luận không có định nghĩa chung cho DNNVV dựa trên khảo sát từ 155 quốc gia/tổ chức trên thế giới, với hơn 267 định nghĩa. Trong đó, đa số quan điểm thống nhất tiêu chí xếp loại DNNVV dựa trên số lao động, vốn và doanh thu. Tại Việt Nam, DNNVV cũng có những đặc điểm giống như các DNNVV trên thế giới và có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế quốc gia.

DNNVV Việt Nam chiếm 96% tổng số công ty cả nước, sử dụng 47% lực lượng lao động và chiếm 36% giá trị gia tăng quốc gia, chiếm 88% số doanh nghiệp xuất khẩu và chiếm khoảng một nửa khối lượng xuất khẩu (OECD, 2021). Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2022), bình quân giai đoạn 2016 – 2020, DNNVV chiếm 97,2% trong tổng số doanh nghiệp cả nước, thu hút 38,8% tổng số lao động toàn bộ doanh nghiệp cả nước, thu hút 31% tổng số vốn của toàn bộ doanh nghiệp, và tạo ra 6,351 triệu tỉ đồng doanh thu thuần, đạt 27,6% doanh thu của toàn bộ doanh nghiệp. Tuy đóng góp lớn cho nền kinh tế nhưng hiện nay DNNVV phải chịu nhiều áp lực khó khăn. Do bị ảnh hưởng dồn dập bởi chiến tranh thương mại, đại dịch Covid-19, chiến tranh quân sự dẫn đến thương mại, đầu tư toàn cầu giảm mạnh do sự gián đoạn, đứt gãy các chuỗi cung ứng toàn cầu trong sản xuất và tiêu dùng.

Sự thiếu hụt nguyên, nhiên vật liệu đầu vào 3 cũng như sụt giảm thị trường tiêu thụ đầu ra đã khiến nhiều doanh nghiệp phải tạm ngừng hoạt động hoặc hoạt động cầm chừng, giảm quy mô, có nguy cơ phá sản. Theo IMF (2022), đòn bẩy phi tài chính của doanh nghiệp và hộ gia đình gia tăng ở nhiều quốc gia trong thời kỳ đại dịch. Trong tương lai, điều này có thể tạo ra một số thị trường tín dụng các lỗ hổng khi lãi suất và phí bảo hiểm rủi ro tăng lên. Chiến tranh làm tăng nguy cơ phân mảnh nền kinh tế thế giới thành các khối địa chính trị với các tiêu chuẩn công nghệ riêng biệt, hệ thống thanh toán xuyên biên giới và tiền tệ dự trữ, đòi hỏi sự điều chỉnh chi phí, chuỗi cung ứng, cấu hình lại mạng lưới sản xuất (IMF, 2022).

Theo IFC (2017), 65 triệu doanh nghiệp, hay 40% doanh nghiệp chính thức siêu nhỏ, nhỏ và vừa ở các nước đang phát triển, có nhu cầu tài chính chưa được đáp ứng là 5,2 nghìn tỷ đô la mỗi năm. Ở các nước đang phát triển, các DNNVV chiếm hơn một nửa tổng số việc làm chính thức. Nhưng những doanh nghiệp này thường phải vật lộn để có được nguồn tài chính cần thiết để phát triển và tạo việc làm (IFC, 2021). Kết quả này cũng phù hợp với quan điểm của OECD (2019), ADB (2014), Beck và Demirguc-Kunt (2006), Oliveira và Fortunato (2006).

Mueller và Zimmermann (2008), cho rằng thách thức tiếp cận tài chính, hạn chế tín dụng, thiếu nguồn vốn tự có và vốn vay là những trở ngại chính đối với sự tồn tại và tăng trưởng của DNNVV trên thế giới. Tại Việt Nam, tăng trưởng ở hầu hết các ngành, lĩnh vực chậm lại và sụt giảm (Bộ KH&ĐT, 2022). Tương tự như DNNVV ASEAN, DNNVV Việt Nam cũng phải đối mặt với những thách thức như lạm phát, biến đổi khí hậu, chuỗi cung ứng gián đoạn và thiếu lao động kỹ thuật cao. Mặt khác, Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều do biến đổi khí hậu toàn cầu.

Hệ quả của thời tiết cực đoan, hạn hán, xâm nhập mặn, mưa lũ, sụt lún, sạt lở… gây thiệt hại nặng nề có thể dẫn đến hậu quả nhiều doanh nghiệp phải tạm ngừng hoạt động hoặc hoạt động cầm chừng, giảm quy mô, có nguy cơ phá sản. Việt Nam lại là quốc gia đang phát triển, phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn, công nghệ, nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu từ nước ngoài, năng lực quản lý, cạnh tranh còn yếu, do đó mức độ khó khăn lại càng lớn hơn. Kết quả điều tra năng lực cạnh tranh của các địa phương Việt Nam năm 2021 (PCI 2021) của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam -VCCI, có 47% doanh nghiệp được khảo sát trả lời gặp khó khăn trong tiếp cận vốn. 33% doanh nghiệp tư nhân trong nước và 18% doanh nghiệp FDI cắt giảm số lao động với tỉ lệ giảm tương ứng là 50% và 17% lực lượng lao động.

Đối 4 với doanh nghiệp FDI xuất khẩu, tỉ lệ cắt giảm lao động còn cao hơn. Mối quan tâm nhất của các doanh nghiệp tư nhân định hướng nội địa là thiếu hụt dòng tiền (VCCI, 2021).2 Tổng quan các nghiên cứu về tăng trưởng của DNNVV và tính bức thiết của nghiên cứu Sự tăng trưởng của các doanh nghiệp nhỏ thường được coi là mục tiêu cho sự can thiệp chính sách của các quốc gia. Do có vai trò rất quan trọng nên trên thế giới từ lâu đã có nhiều nghiên cứu về tăng trưởng của DNNVV. Nền tảng mà các nghiên cứu về DNNVV ngày nay kế thừa và phát triển đã có từ thập niên 30 của thế kỷ 20.

Tại Pháp có nghiên cứu của Gibrat năm 1931. Tiếp theo là các nghiên cứu tại Anh, điển hình là của Penrose năm 1959, Hart và Prais năm 1956, Marris năm 1964. Tại Mỹ, có các nghiên cứu của Hymer và Pashigian năm 1962, Mansfeld năm 1962 và Hall năm 1987. Đến nay, đã có nhiều quốc gia, khu vực trên thế giới thực hiện nghiên cứu tăng trưởng của DNNVV, điển hình có thể kể như: * Đối với các nghiên cứu trên phạm vi chung các quốc gia trên thế giới IFC (2021) đã dựa trên bộ số liệu của 129 quốc gia đang phát triển, giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2015, nhận thấy, đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở các nước đang phát triển, trung bình khoản vay 1 triệu đô la Mỹ có liên quan đến việc tạo ra thêm 8,15 công việc cố định mỗi năm, khi so sánh với các doanh nghiệp không có khả năng tiếp cận tài chính.

Zhang và các cộng sự (2022) đã sử dụng thước đo tăng trưởng lao động để đưa vào mô hình nghiên cứu mẫu số liệu gần 1.800 doanh nghiệp thuộc 12 quốc gia trên thế giới, kết quả cho thấy hiệu quả của chính phủ, sự ổn định chính trị và không có bạo lực có liên quan tích cực với sự tăng trưởng của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp trẻ hơn và ngoài quốc doanh phát triển nhanh hơn các doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp già hơn. Kinh nghiệm quản lý không ảnh hưởng đến tăng trưởng của công ty. * Khu vực châu Mỹ Để nghiên cứu tác động của quy mô và tuổi doanh nghiệp đến tăng trưởng của doanh nghiệp, Evans (1987) đã sử dụng thang đo tăng trưởng lao động với phương pháp hàm hợp lý cực đại nghiên cứu hơn 42 nghìn doanh nghiệp thuộc 100 ngành sản xuất tại Mỹ giai đoạn 1976 – 1980.

Kết quả nghiên cứu là qui mô và tuổi của doanh nghiệp tác động tiêu cực đến 5 tăng trưởng lao động của doanh nghiệp.