ĐẶT VẤN ĐỀ Lo âu là một loại phản ứng tự nhiên của cơ thể con người, nó xuất hiện trên mọi đối tượng, mọi lứa tuổi, mọi giới tính. Đặc biệt, tình trạng này lại xuất hiện phổ biến đối với phụ nữ đang và đã trải qua quá trình mang thai và sinh đẻ. Phụ nữ sẽ gặp phải các triệu chứng bao gồm buồn bã, lo lắng, cáu gắt, vô vọng, bất lực, mệt mỏi, khó ngủ, đau đầu, rối loạn tiêu hoá,… ảnh hưởng tiêu cực đến việc sinh hoạt hằng ngày và chăm sóc con.[21, 42] Tại các bệnh viện của Đại học Khoa học Y tế Shahid Beheshti, có đến hơn 300 bà mẹ được giới thiệu đến tham gia nghiên cứu với hình thức lấy mẫu thuận tiện. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 57% bà mẹ chọn phương pháp sinh mổ và tần suất lo âu ở mức độ nhẹ, trung bình và nặng ước tính lần lượt là 36,33%, 19,33% và 2,33%.
Tại nghiên cứu này, tác giả đánh giá rằng tỷ lệ phụ nữ đang mang thai và mang thai có tỷ lệ lo âu ngày càng tăng.[45] Hay trong nghiên cứu tại Wales Anh, 11,8% bà mẹ trải qua sinh mổ tự chọn, đại diện cho 92.000 ca sinh mỗi năm, 21,7% bà mẹ có rối loạn lo âu trong vòng 1 tuần sau sinh và 25,3% lo âu 10 tuần sau sinh. Phụ nữ trải qua quá trình sinh mổ có tình trạng lo âu kéo dài sau sinh.[43, 74] Tại Việt Nam chưa có nhiều nghiên cứu về tình trạng lo âu của sản phụ sau mổ lấy thai, tuy nhiên đối với nhóm đối tượng phụ nữ trong 1 tháng đầu sau sinh tại 2 xã huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình năm 2018 có tỷ lệ rối loạn lo âu chiếm 10,0%.[11] Phụ nữ trong giai đoạn mang thai và sinh con phải đối mặt với nhiều hơn các áp lực, stress, trầm cảm, lo âu, hành vi bất thường là các vấn đề tâm lý mà phụ nữ sau sinh rất dễ gặp phải. Bên cạnh đó, quá trình mang thai và chuyển dạ, những thay đổi đáng kể xảy ra trong não bộ dẫn đến sự thích nghi về sinh lý và hành vi giúp phụ nữ có thể đương đầu với thiên chức làm mẹ,[24] những phụ nữ sinh mổ sẽ gặp phải các vấn đề sức khỏe, sự đau đớn, và tâm lý sau cuộc đẻ dẫn đến sự xuất hiện nhiều hơn của lo âu, trầm cảm. Sinh mổ có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc các triệu chứng căng thẳng sau sinh.
Các chuyên gia y tế 2 nên tránh sinh mổ không cần thiết, chú ý đến những phụ nữ sinh mổ và can thiệp thích hợp nhằm nỗ lực cải thiện sức khỏe tâm thần của phụ nữ sau sinh.[22] Bệnh viện Đa khoa quốc tế Vinmec là một trong những bệnh viện tư nhân uy tín tại Việt Nam, quy tụ đội ngũ chuyên gia, bác sĩ, dược sĩ và điều dưỡng có trình độ chuyên môn cao, tay nghề giỏi, tận tâm và chuyên nghiệp. Luôn đặt người bệnh làm trung tâm, Vinmec cam kết đem đến dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt cho khách hàng. Khoa Sản được thành lập năm 2012, là một trong những khoa lớn tại bệnh viện Vinmec Times City ngay từ những ngày đầu thành lập và ngày càng tạo dựng được thương hiệu mạnh. Tháng 07 năm 2019, khoa Sản trở thành 1 khoa trực thuộc Trung tâm Sức khỏe Phụ nữ, với vai trò đưa Trung tâm Sức khỏe Phụ nữ tại Vinmec Times City hiện đại tại Việt Nam.
Với mong muốn nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe tâm thần cho sản phụ sau mổ lấy thai tại Bệnh viện đa khoa quốc tế Vinmec đồng thời chưa có nhiều nghiên cứu về thực trạng rối loạn lo âu ở nhóm đối tượng này tại Việt Nam, vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Thực trạng lo âu ở sản phụ sau mổ lấy thai tại bệnh viện đa khoa Quốc tế Vinmec Times City năm 2024 và một số yếu tố liên quan” với các mục tiêu: 1. Mô tả thực trạng lo âu ở sản phụ sau mổ lấy thai tại Bệnh viện đa khoa quốc tế Vimec Time City năm 2024. Phân tích một số yếu tố liên quan đến lo âu của sản phụ sau mổ lấy thai tại bệnh viện đa khoa quốc tế Vimec Time City năm 2024. Đặc điểm của lo âu Lo âu là một phản ứng cảm xúc tự nhiên của con người trước những khó khăn, thử thách mà nhận thức được của một người với tâm sinh lý bình thường, đó là cảm giác sợ hãi, mơ hồ, khó chịu lan toả cùng các rối loạn ở một hay nhiều bộ phần nào đó.
Lo âu thực chất là tín hiệu báo trước cho cá thể biết rằng sẽ có sự đe dọa từ bên trong hoặc bên ngoài cơ thể (những khó khăn, thử thách, đe dọa của tự nhiên hoặc xã hội), từ đó, giúp con người tìm được các giải pháp phù hợp để tồn tại, phát triển. Đối với một người bị rối loạn lo âu, cảm giác lo âu không biến mất và có thể trở nên tồi tệ hơn theo thời gian. Các triệu chứng có thể cản trở các hoạt động hàng ngày như hiệu suất công việc, học tập và các mối quan hệ. Có một số loại rối loạn lo âu, bao gồm rối loạn lo âu tổng quát, rối loạn hoảng sợ và các rối loạn liên quan đến ám ảnh khác nhau.[54] Lo âu là trạng thái căng thẳng cảm xúc lan tỏa, hết sức khó chịu nhưng thường mơ hồ, bâng quơ kèm theo nhiều triệu chứng cơ thể như cảm giác trống rỗng ở thượng vị, siết chặt ở ngực, hồi hộp vã mồ hôi, đau đầu, run, khô miệng đau cơ, kèm sự bứt dứt bất an đứng ngồi không yên.
Lo âu là một hiện tượng phản ứng tự nhiên tất yếu của con người trước những khó khăn, thử thách, đe dọa của tự nhiên, xã hội mà con người phải tìm ra các giải pháp để vượt qua, vươn tới, tồn tại.[9, 42] Lo âu trở thành lo âu lâm sàng khi nó xuất hiện không liên quan tới một mối đe dọa rõ ràng nào để có thể tồn tại hoặc kéo dài. Khi mức độ lo âu gây trở ngại rõ rệt các hoạt động, lúc đó được gọi là lo âu bệnh lý. Cần chú ý, lo âu cũng có thể là một biểu hiện hay gặp của nhiều rối loạn tâm thần và cơ thể khác. Lo âu có thể là một thành phần của các bệnh này, có thể do sự điều trị hoặc xuất phát từ nhận định tiêu cực của người bệnh về tiên lượng bệnh của mình.
Rối loạn lo âu Rối loạn lo âu: là rối loạn đặc trưng bởi các cơn lo âu kéo dài, bao gồm:[10] 4 - Rối loạn lo âu đám đông - Rối loạn căng thẳng sau sang chấn - Rối loạn hoảng sợ - Chứng sợ khoảng trống - Rối loạn lo âu toàn thể - Rối loạn ám ảnh cưỡng bức Phân loại rối loạn lo âu theo bảng phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 10 (ICD- 10), rối loạn lo âu được xếp loại như sau:[79] - F06.4: Rối loạn lo âu thực tổn. - F40: Các rối loạn lo âu ám ảnh sợ.0: Ám ảnh sợ khoảng trống.1: Ám ảnh sợ xã hội.2: Ám ảnh sợ đặc hiệu (riêng lẻ).8: Các rối loạn lo âu ám ảnh sợ khác.9: Rối loạn lo âu ám ảnh sợ, không biệt định. - F41: Các rối loạn lo âu khác.0 Rối loạn hoảng sợ.1 Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD).2 Rối loạn hỗn hợp lo âu và trầm cảm.3 Các rối loạn lo âu hỗn hợp khác.8 Các rối loạn lo âu biệt định khác.9 Rối loạn lo âu, không biệt định.22: Phản ứng hỗn hợp lo âu và trầm cảm.3 Cơ chế bệnh sinh của lo âu Yếu tố gen di truyền: Nhiều nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển rối loạn lo âu. Kết quả từ các nghiên cứu di truyền học cho thấy rối loạn lo âu có xu hướng di truyền trong gia đình, và những người có 5 thành viên trong gia đình mắc rối loạn này có nguy cơ cao hơn so với những người không có tiền sử gia đình.
12,13 Bằng chứng từ các nghiên cứu trên cặp sinh đôi cũng ủng hộ điều này, khi thấy rằng nếu một người trong cặp sinh đôi mắc rối loạn lo âu, người còn lại có nguy cơ mắc bệnh cao hơn từ 30% đến 40% so với dân số chung. Một số gen cụ thể đã được phát hiện có liên quan đến rối loạn lo âu, chẳng hạn như các đột biến trong gen SERT (gen vận chuyển serotonin), có thể ảnh hưởng đến mức độ lo âu. Điều này gợi ý rằng các yếu tố di truyền có thể tác động đến hệ thống dẫn truyền thần kinh có liên quan đến lo âu.[51] Yếu tố sinh hóa: Nhiều quan điểm cho rằng cơ chế phát sinh các triệu chứng của rối loạn lo âu là do sự rối loạn các chất dẫn truyền thần kinh, các hormon thần kinh steroid.[50] Rối loạn GABA: Sự dẫn truyền thần kinh ức chế nhanh trong não chủ yếu được trung gian bởi chất dẫn truyền thần kinh GABA và mục tiêu tiếp hợp của nó, thụ thể GABA loại A. Rối loạn chức năng của thụ thể này dẫn đến rồi loạn thần kinh và các bệnh tâm thần bao gồm động kinh, lo âu và mất ngủ.[84] +Rối loạn norepinephrine: Norepinephrine là một chất dẫn truyền thần kinh khác có liên quan đến cơ chế của lo âu.
Tăng hoạt hóa các sợi ly tâm hệ noradrenergic từ nhân lục có thể gây ra một loạt các đáp ứng ngoại biên như sự hoạt hóa quá mức hệ thống thần kinh tự trị cũng như các triệu chứng chính của lo âu và sợ hãi. Tăng hoạt động hệ noradrenergic cũng làm giảm quá trình xử lý thông tin ở vùng vỏ não trước trán nằm trong vòng vỏ não - thể vân - đồi thị- vỏ não (CSTC) và như vậy gây ra lo âu.[73] + Rối loạn serotonin: Serotonin (5-hydroxytryptamine) là một chất dẫn truyền thần kinh được tổng hợp từ nhân Raphe, các nơron đường giữa của cầu não và phần trên thân não. Hoạt động của serotonin trong não khá phức tạp và một số chức năng được biết đến như là điều hòa nhịp sinh học, điều hòa nhiệt, cân bằng 6 cảm xúc, nhận thức và cảm nhận đau. Một số nghiên cứu phát hiện giảm nồng độ serotonin làm xuất hiện các triệu chứng của lo âu.[31] Cơ chế giải phẩu: Hạch hạnh nhân (amygdala): là một vùng nào có hình hạnh nhân nằm gần hồi hải mã, có các kết nối thần kinh quan trọng cho phép tích hợp thông tin về cảm giác và nhận thức và quyết định phản ứng sợ hãi, thông qua các sợi hướng tâm và ly tâm với vai trò quyết định trong việc tiếp nhận sợ hãi và các đáp ứng sợ hãi.