CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ QUY TRÌNH GIAO DỊCH MỘT CỬA TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng 1. Khái niệm về hệ thống kiểm soát nội bộ Hê ̣ thố ng KSNB có mô ̣t vai trò quan tro ̣ng, quyế t định sự thành ba ̣i của mô ̣t doanh nghiê ̣p nói chung và của mô ̣t tổ chức tín du ̣ng nói riêng. KSNB thông qua quá trình kiểm tra, giám sát liên tục trong quá trình thực hiện từng mục tiêu cụ thể và cả sau khi quá trình thực hiện đã kết thúc sẽ thống kê được những số liệu giúp doanh nghiệp thấy được các sai phạm, điều chỉnh được mục tiêu ngay trong quá trình thực hiện, điều chỉnh được mục tiêu trong tương lai và dự báo những kết quả có thể đạt được.
Quá trình nhận thức và nghiên cứu về KSNB đã dần hình thành các định nghĩa khác nhau từ đơn giản đến phức tạp. Sau đây là một vài khái niệm: Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam hiện hành đưa ra định nghĩa về hệ thống KSNB như sau: “Hệ thống KSNB là các quy định và các thủ tục kiểm soát do đơn vị được kiểm toán xây dựng và áp dụng nhằm bảo đảm cho đơn vị tuân thủ pháp luật và các quy định, để kiểm tra, kiểm soát, ngăn ngừa và phát hiện gian lận, sai sót; để lập Báo cáo tài chính trung thực hợp lý; nhằm bảo vệ, quản lý và sử dụng có hiệu quả tài sản của đơn vị” (VSA 400). Chuẩn mực kiểm toán quốc tế đưa ra định nghĩa : “Hệ thống KSNB là quy trình do ban quản trị và các cá nhân khác trong đơn vị thiết kế, thực hiện và duy trì để tạo ra sự đảm bảo hợp lý về khả năng đạt được mục tiêu của đơn vị trong việc đảm bảo độ tin cậy của báo cáo tài chính, đảm bảo hiệu quả, hiệu suất hoạt động, tuân thủ pháp luật và các quy định có liên quan. COSO là một Ủy ban thuộc Hội đồng quốc gia Hoa Kỳ về việc chống lận về báo cáo tài chính (National Commission on Financial Reporting.
Ủy ban này bao gồm đại diện của Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội kiểm toán viên nội bộ (IIA), Hiệp hội quản trị viên tài chính (FEI), Hiệp hội kế toán Hoa Kỳ (AAA), Hiệp hội kế toán viên quản trị (IMA). Báo cáo của COSO được công bố với tiêu đề:Kiểm soát nội bộ - Khuôn khổ hợp nhất (Internal control – Integrated framework) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 phối, nó được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý trong việc thực hiện các mục tiêu mà HĐQT mong muốn là: - Sự hữu hiệu và hiệu quả của hoạt động. - Sự tin cậy của báo cáo tài chính. - Sự tuân thủ các luật lệ và quy định hiện hành.” Như vậy, KSNB không đơn thuần là một thủ tục hay một chính sách được thực hiện ở một vài thời điểm nhất định mà là một quá trình gồm một chuỗi các hoạt động kiểm soát ở tất cả các bộ phận trong đơn vị như kiểm soát tài chính, kế toán, tổ chức nhân sự, thông tin, báo cáo…và được hợp thành với nhau thành một thể thống nhất, nó sẽ giúp cho đơn vị đạt được các mục tiêu của mình.
KSNB được thiết kế và vận hành bởi con người, HĐQT và các nhà quản trị cấp cao chịu trách nhiệm cho việc thiết lập một văn hóa phù hợp giúp cho giúp cho quy trình KSNB hiệu quả và được giám sát liên tục, mọi thành viên của tổ chức đều phải tham gia quy trình này. Mục tiêu của kiểm soát nội bộ Theo COSO 2013, hệ thống KSNB được thiết lập nhằm mục đích thực hiện các chính sách và mục tiêu lớn của TCTD cụ thể như sau: - Mục tiêu hoạt động: mục tiêu này gắn liền với hiệu quả và hiệu suất hoạt động của đơn vị. Đảm bảo việc sử dụng tài sản và những nguồn lực khác nhau có hiệu quả. Mục tiêu này đòi hỏi nhân viên phải làm việc thực sự hiệu quả, hạn chế sai sót để đem lại lợi ích cao nhất cho đơn vị.
Phát hiện ngăn chặn các rủi ro có thể xảy ra trong hoạt động tại đơn vị. - Mục tiêu báo cáo: mục tiêu này liên quan đến báo cáo tài chính và phi tài chính trong nội bộ cũng như bên ngoài. Các thông tin được cung cấp phải tin cậy, kịp thời, minh bạch hoặc theo các điều khoản quy định khác của nhà quản lý hay tùy thuộc vào chính sách tại đơn vị. - Mục tiêu tuân thủ: mục tiêu này liên quan đến việc tuân thủ các luật lệ và quy định mà tổ chức phải tuân theo.
Để có thể đạt được 3 mục tiêu trên thì hệ thống KSNB cần thực hiện tốt các nhiệm vụ sau: - Bảo vệ tài sản và thông tin không được lạm dụng và sử dụng sai mục đích. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 - Điều khiển và quản lý kinh doanh một cách có hiệu quả. - Đảm bảo cho các quyết định và chế độ quản lý được thực hiện đúng cách thức và giám sát mức hiệu quả của các chế độ và quyết định đó. - Ngăn chặn, phát hiện các sai phạm và gian lận trong kinh doanh.
- Lập các Báo cáo tài chính kịp thời, hợp lệ, tuân thủ theo yêu cầu của pháp luật. Các bộ phận cấu thành của hệ thống kiểm soát nội bộ Theo COSO 2013, các bộ phận cấu thành của hệ thống KSNB bao gồm: 1. Môi trường kiểm soát Môi trường kiểm soát là tập hợp các tiêu chuẩn, quy trình, và cấu trúc cung cấp cơ sở cho việc thực hiện KSNB của tổ chức. HĐQT và BĐH thiết lập các đặc điểm chung ở mức cao nhất về tầm quan trọng của KSNB bao gồm các tiêu chuẩn kiểm soát dự kiến.
Môi trường kiểm soát là nền tảng cho toàn bộ các bộ phận cấu thành của hệ thống KSNB, phản ánh sắc thái chung của một đơn vị, chi phối mọi hoạt động của các thành viên trong đơn vị. Một số nhân tố chính thuộc về môi trường kiểm soát: - Tính trung thực và giá trị đạo đức: các nhà quản lý phải xây dựng những chuẩn mực về đạo đức trong đơn vị, khuyến khích các chuẩn mực đạo đức, phẩm chất trung thực cũng như nhấn mạnh tầm quan trọng của KSNB tới tất cả các cấp độ nhân viên để ngăn ngừa các thành viên có hành vi vi phạm đạo đức hoặc phạm pháp. - Cơ cấu tổ chức: cơ cấu tổ chức của đơn vị cần phù hợp với năng lực của từng thành viên tại đơn vị, phù hợp với quy mô, loại hình doanh nghiệp. Một cơ cấu tổ chức hợp lý sẽ giúp cho việc quản lý được thông suốt, các bộ phận trong đơn vị có thể kiểm soát, giám sát lẫn nhau từ đó giúp cho quy trình quản lý chặt chẽ hơn.
- Cách thức phân định quyền hạn, trách nhiệm: sự phân chia trách nhiệm và quyền hạn trong đơn vị cần được tổ chức thích hợp và có hiệu quả, đảm bảo một số nguyên tắc sau: + Đảm bảo sự độc lập tương đối giữa các chức năng, các nhiệm vụ. + Phân chia rõ ràng giữa các chức năng: thực hiện nghiệp vụ kinh tế, phê chuẩn, ghi số kế toán, bảo quản. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 + Thiết lập sự kiểm soát, điều hành trên toàn đơn vị, ở tất cả các bộ phận, tránh hiện tượng kiểm soát chồng chéo. - Triết lý quản lý và phong cách điều hành: môi trường kiểm soát và việc thực hiện các mục tiêu của đơn vị có thể bị ảnh hưởng bởi sự khác biệt về quan điểm quản lý.
Nếu nhà điều hành tuân thủ kỷ luật, phân tích kỹ lưỡng những vấn đề có liên quan khi đưa ra các chế độ, chính sách thì quy trình kiểm soát sẽ được tổ chức chặt chẽ. Ngược lại, nếu nhà điều hành quá mạo hiểm chạy theo lợi nhuận trước mắt mà không quan tâm đến hoạt động kiểm soát, đặt ra các tiêu chí đo lường không rõ ràng, mập mờ và xử lý công việc không hợp lý thì các mục tiêu kiểm soát khó đạt được. - Chính sách nhân sự: có ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả của KSNB như đảm bảo về năng lực, tính trung thực và các giá trị đạo đức…Chính sách nhân sự bao gồm tất cả những phương pháp quản lý nhân sự và các chế độ, phúc lợi của đơn vị đối với việc tuyển dụng, khen thưởng , đánh giá, kỷ luật. Tóm lại, môi trường kiểm soát là nền tảng và là điều kiện cho các thủ tục kiểm soát phát huy tác dụng, một môi trường kiểm soát mạnh có thể hạn chế thiếu sót của hoạt động kinh doanh.
Ngược lại môi trường kiểm soát yếu có thể kìm hãm hoặc vô hiệu hóa các hoạt động kiểm soát. Đánh giá rủi ro Đánh giá rủi ro là việc nhận dạng, phân tích và quản lý rủi ro có thể ảnh hưởng đến việc đạt được các mục tiêu của tổ chức. Mỗi đơn vị phải đối mặt với một loạt các rủi ro từ bên ngoài và rủi ro từ chính nội bộ đơn vị đó. Rủi ro là khả năng một sự kiện sẽ xảy ra và ảnh hưởng tiêu cực đến việc hoàn thành mục tiêu.
Đánh giá rủi ro liên quan đến một quá trình chủ động và lặp đi lặp lại. Vì vậy, đánh giá rủi ro là cơ sở cho việc xác định việc quản lý rủi ro như thế nào. Một điều kiện tiên quyết để đánh giá rủi ro là việc xác lập các mục tiêu, các mục tiêu này được kết hợp hài hòa ở các cấp khác nhau trong tổ chức. Nhà quản lý xác định loại mục tiêu: mục tiêu hoạt động, báo cáo, và tuân thủ một cách đầy đủ rõ ràng để có thể xác định và phân tích rủi ro đối với những mục tiêu này.
Nhà quản lý cũng xem xét đến sự phù hợp của các mục tiêu cho tổ chức. Đánh giá rủi ro cũng đòi hỏi nhà quản lý xem xét tới LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 những thay đổi có thể xảy ra trong môi trường bên trong và bên ngoài mà có thể ảnh hưởng làm cho KSNB trở nên kém hiệu quả. Hoạt động kiểm soát Hoạt động kiểm soát là những hoạt động được thiết lập thông qua các chính sách và quy trình nhằm đảm bảo định hướng của nhà quản lý trong việc giảm thiểu rủi ro để đạt được các mục tiêu. Hoạt động kiểm soát được thực hiện ở tất cả các cấp của tổ chức và ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình kinh doanh thông qua môi trường công nghệ.