Mở đầu Ngày nay, cùng với sự phát triển của công nghệ thì máy bán hàng đƣợc sử dụng rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới, nhƣng ở Việt Nam thì máy bán hàng chƣa đƣợc phổ biến. Máy bán hàng không chỉ mang lại sự tiện ích trong việc mua sắm mà còn trở thành một nét văn hóa trong mua sắm, đặc biệt là ở Nhật Bản. Sự phát triển của máy bán hàng tại các nƣớc phát triển đã mang lại sự tiện ích cho ngƣời tiêu dùng và lợi ích kinh tế đã đƣợc chứng minh bằng các báo cáo [1], [2]. Tại Việt Nam, cũng có một số doanh nghiệp đi tiên phong vầ phát triển hệ thống máy bán hàng từ những năm 2004.
Tuy nhiên, điều kiện để phát triển nên máy bán hàng còn nhiều hạn chế, và chƣa có đa dạng trong sản phẩm đƣợc bán ra. Nhƣng những lợi ích và tính kinh tế của máy bán hàng từ các nƣớc phát triển là động lực để phát triển máy bán hàng tại Việt Nam.1 Xu hƣớng sử dụng máy bán hàng tại các đô thị ở Việt Nam Theo bài báo ―Xu hƣớng sử dụng máy bán hàng tại các đô thị ở Việt Nam‖ [3] của các tác giả Nguyễn Văn Xê và Châu Thanh Bảo đã cho thấy: giới trẻ tại các thành phố lớn nhƣ Cần Thơ và Tp.Hồ Chí Minh rất thích mua và sử dụng máy bán hàng. Các kết quả điều tra cho thấy 96% trong tổng số ngƣời phỏng vấn thì ƣa thích và mong muốn sử dụng máy bán hàng. Khi đƣợc phỏng vấn về những lợi điểm do máy bán hàng mang lại thì kết quả thu đƣợc là các yếu tố nhƣ: vệ sinh an toàn thực phẩm, sự thuận tiện, giá cả phù hợp của từng sản phẩm, tiết kiệm đƣợc nhiều thời gian là bốn yếu tố hàng đầu để ngƣời tiêu dùng quyết định mua sản phẩm từ máy bán hàng.
Các kết quả điều tra cũng cho thấy, nhu cầu chọn mua sản phẩm qua máy bán hàng của ngƣời dân trong các thành thị chủ yếu là những loại thực phẩm có tính vệ sinh, bổ dƣỡng và an toàn khi sử dụng.2 Những thuận lợi và khó khăn khi áp dụng hệ thống máy bán hàng tại Việt Nam Máy bán hàng có những lợi điểm mà các cửa hàng nhỏ ở Việt Nam không có đƣợc nhƣ: có thể hoạt động 24/24, và hoạt động liên tục cả năm. Mà hơn nữa nó thuận tiện cho ngƣời mua hàng. Có mặt ở những nơi công cộng và bán cho khách hàng khi cần thiết mà không phải xếp hàng để mua sản phẩm. Các chi phí cho máy bán hàng cũng giảm đi do không phải thuê mƣớn nhân viên, tốn ít diện tích, và dễ dàng di chuyển đến nơi mới, Nhƣng hiện tại máy bán hàng ở Việt Nam chƣa phát triển do những yếu tố sau: - Ngƣời tiêu dùng không quen với việc sử dụng tiền xu và quên mang theo tiền xu để giao dịch.
- Số lƣợng tiền xu bị hạn chế, tiền polymer khó nhận diện khi bị cũ hay rách,. - Máy đôi khi bị kẹt tiền xu hay kẹt tiền polymer, do ngƣời tiêu dùng không biết cách sử dụng. - Nhiều lúc gặp phải trƣờng hợp máy nhận tiền nhƣng không đƣa sản phẩm ra, … Với những hạn chế trên đã thúc đẩy việc tìm hƣớng đi mới cho việc phát triển máy bán hàng tại Việt Nam.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng máy bán hàng trên thế giới Máy bán hàng đƣợc ra đời rất sớm từ những năm 1880 tại nƣớc Anh, với mục đích là bán các tem bƣu thiếp (hình 1). Richard Carlisle cũng đã phát minh ra máy bán sách trong khoảng thời gian này.
Đến nay, máy bán hàng đã phát triển rất nhanh và có mặt thầu hết ở những nơi công cộng tại nhiều nƣớc trên thế giới.1: Máy bán hàng đầu tiên trên thế giới. Sau đây là giới thiệu tình hình nghiên cứu máy bán hàng đƣợc đăng trên các báo khoa học trên thế giới.1 Dùng điện thoại di động để thanh toán cho máy bán hàng Theo bài báo [4], đề cập đến việc thanh toán không dây dành cho máy bán hàng. Tất cả công việc của ngƣời tiêu dùng là chọn một sản phẩm và kích hoạt cảm biến hồng ngoại (IR) trên máy điện thoại của mình để giao tiếp với máy bán hàng. Bài báo cũng dẫn chứng doanh số bán đƣợc từ máy bán hàng ở khu vực Bắc Mỹ đạt 27 tỷ USD vào năm 2003.
Bài báo cũng đề cập đến những phƣơng thức thanh toán khác trên máy bán hàng nhƣ sử dụng thẻ tín dụng hay thẻ ghi nợ để thanh toán để ứng dụng cho máy bán hàng, đặc biệt là ở khu vực Bắc Mỹ. Trong bài báo đề cập có những đề nghị cho việc thanh toán tƣơng tự. Theo đó, cách thức sử dụng công nghệ không dây dùng trong việc thanh toán (hình1.2) đang đƣợc ƣu tiên để xem xét nhiều hơn và đƣa vào sử dụng. Theo các tổ chức nghiên cứu báo cáo tỉ lệ sử dụng điện thoại ở Canada chiếm hơn 50% tổng dân số tại năm 2003.
4 Cung cấp dịch vụ Nơi điều hành Kết nối không dây không dây máy bán hàng Trạm phát tín hiệu Chế độ Thông tin và tài chính Chế độ bằng tay Quản lý tồn kho và lịch trình bổ sung Hệ thống thanh toán Hình 1.2: Mô hình hệ thống sử dụng công nghệ hồng ngoại trên điện thoại đi động để thanh toán khi mua hàng trong máy bán hàng theo bài báo [4]. Những nghiên cứu về điện thoại di động sử dụng hồng ngoại: theo bài báo [4], năm 2003 thì đã có hơn 500 triệu thiết bị sử dụng hồng ngoại đƣợc sử dụng, mà tỉ lệ điện thoại di động trong đó chiếm 50%. Có 1,39 tỉ điện thoại di động đƣợc sử dụng trong năm 2003. Vậy thì điện thoại di động có sử dụng công nghệ hồng ngoại chiếm 18% tổng số điện thoại đang đƣợc sử dụng tại thời điểm khảo sát.
Tỉ lệ sử dụng điện thoại di động có công nghệ hồng ngoại có độ tăng trƣởng đạt từ 15 – 20% mỗi năm. Với những số liệu trên thì tỉ lệ sử dụng của loại điện thoại này sau 3 – 4 năm sẽ tăng lên đáng kể. Bài báo kết luận rằng đây là một hệ thống sẽ cung cấp một cách thức thanh toán mới. Mục tiêu là nhắm đến việc mua bán với các khoản giao dịch có giá trị nhỏ nhƣ là giao dịch trên máy bán hàng, máy tính tiền đỗ xe, hay phƣơng tiện vận chuyển công cộng trong thành thị.2 Máy bán hàng hoạt động dựa trên việc thanh toán bằng tin nhắn Theo bài báo [5] đã khẳng định rằng, máy bán hàng đã phát triển một cách mạnh mẽ trong thời gian gần đây, ngƣời tiêu dùng đã chấp nhận sử dụng máy bán hàng và ngày càng sử dụng nhiều hơn nữa.
Và máy bán hàng đã và đang mang lại sự thuận tiện cho ngƣời tiêu dùng. Theo bài báo thì các máy bán hàng mang lại sự thuận tiện cho ngƣời tiêu dùng, nhƣng sự phân bố rải rác của các máy bán hàng cũng mang lại sự bất tiện trong quản lý, kiểm soát và bảo trì. Cùng với sự phát triển của công nghệ truyền thông không dây, các mạng điện thoại di động trở thành ba chiều và đồng thời sự phát triển của thƣơng mại điện tử làm thay đổi khái niệm ngƣời tiêu dùng với thời gian. Hy vọng rằng nó có thể là một loại dịch vụ điện thoại di động, thuận tiện, nhanh chóng và an toàn bằng cách sử dụng thanh toán bằng tin nhắn văn bản của điện thoại di động.
Đây sẽ là hƣớng phát triển của các máy bán hàng. Bài báo này giới thiệu một dạng thức thanh toán cho máy bán hàng, hình thức này đƣợc dựa trên việc sử dụng các tin nhắn ngắn trên điện thoại di động, mô hình hệ thống máy bán hàng đƣợc quản lý trực tuyến, phƣơng thức thanh toán dùng các mã tin nhắn điện thoại di động đƣợc kiểm soát phối hợp ngƣời mua để kết thúc quá trình mua sắm. Những số liệu giao dịch có thể đƣợc ghi vào các hóa đơn điện thoại di động, tài khoản ngân hàng,. Hệ thống này không những có thể thúc đẩy phát triển việc thanh toán cho máy bán hàng còn ở giai đoạn sơ khai, mà nó còn cung cấp một biện pháp kích hoạt kinh doanh mới cho các hoạt động viễn thông.3 Tình hình sử dụng máy bán hàng a.
Tình hình sử dụng máy bán hàng tại Mỹ Theo bài báo [2] cho biết: ngành công nghiệp máy bán hàng tại Hoa Kỳ đã phát triển đến quy mô 42,9 tỷ USD trong năm 2009. Đồ uống đóng hộp lạnh là sản phẩm đƣợc bán chạy nhất của ngành công nghiệp từ năm 1999 đến nay, đạt 23,3 tỷ USD doanh số 6 bán hàng, ƣớc tính chiếm 54,2% khối lƣợng tổng doanh thu của ngành công nghiệp. Đồ ăn nhẹ và bánh kẹo xếp hạng thứ hai, với 22,5% và đạt doanh số bán hàng 9,7 tỷ USD. Doanh thu từ máy bán hàng chiếm một phần đáng kể trong việc bán hàng và lợi nhuận của đóng chai nƣớc giải khát và các nhà sản xuất đồ ăn nhẹ.
Máy bán hàng phục vụ dịch vụ thực phẩm tại các địa điểm nhƣ trƣờng đại học, nhà máy, các doanh nghiệp, bệnh viện, và trƣờng học. Các nhà cung cấp nƣớc giải khát đóng chai phải trả cho các trƣờng cao đẳng, trƣờng học, và các tổ chức khác hàng triệu đô la cho để độc quyền đặt các máy bán hàng ở cơ sở trên. Những thông tin trên cho thấy tiềm năng từ việc sử dụng máy bán hàng để bán nƣớc giải khát.4 giới thiệu một máy bán thuốc. Máy đƣợc thiết kế với sáu bộ phận phân phối sản phẩm, máy bán lên đến 240 loại thuốc nhƣ aspirin, thuốc kháng acid, thuốc chống viêm, khăn lau sát trùng, bao cao su, khăn lau, bộ dụng cụ sơ cứu, … Máy cũng có thể bán đƣợc tai chống ồn, kính an toàn, thuốc giảm ho.
Máy bán thuốc này nhận diện đƣợc 4 đồng tiền nhƣ: $ .75, $ 1,00 và hầu hết các loại tiền xu đang lƣu hành tại Canada và quốc tế. Kích thƣớc của máy: 24 1/4 "H x 22" W x 4 1/2 "D và trọng lƣợng của máy: 43 lbs/máy. Tình hình sử dụng máy bán hàng tại Nhật Theo bài báo [1],[6], với tỉ lệ bình quân 23 ngƣời sở hữu một máy bán hàng (theo hiệp hội sản xuất máy bán hàng Nhật Bản), thì Nhật Bản là nơi có mật độ máy bán hàng nhiều nhất thế giới. Các máy bán hàng có thể tìm thấy ở khắp các thành phố, thị trấn, và 7 thậm chí ở nông thôn.
Phần lớn các máy bán đồ uống không chứa cồn nhƣ nƣớc ngọt, nƣớc trái cây, vitamin hoặc thức uống năng lƣợng, trà và cà phê. Những máy này uống thƣờng cung cấp cả hai loại đồ uống nóng và lạnh.