CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHO VAY HỘ SẢN XUẤT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại đối với hộ sản xuất 1. Ngân hàng thương mại và các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá.
Sự phát triển hệ thống ngân hàng thương mại đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được. Cho đến thời điểm hiện nay có rất nhiều khái niệm về NHTM: Ở Mỹ, Ngân hàng thương mại được định nghĩa là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng định nghĩa: “Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, cho vay và tài chính”. Ở Việt Nam, Theo luật các tổ chức tín dụng 2010: “ Ngân hàng thương mại là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động Ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan.
Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình Ngân hàng gồm Ngân hàng thương mại, Ngân hàng đầu tư, Ngân hàng chính sách, Ngân hàng hợp tác và các loại hình Ngân hàng khác”. Từ những khái niệm trên có thể thấy NHTM là một trong những định chế tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Các hoạt động cơ bản của NHTM NHTM là một tổ chức tài chính trung gian, hoạt động cơ bản là nhận tiền gửi và cho vay.
Tuy nhiên hiện nay, hệ thống ngân hàng đã phát triển mạnh và tham gia vào hầu hết các hoạt động kinh tế xã hội. Sự đa dạng và phong phú về các nghiệp vụ kinh doanh làm cho NHTM trở thành tổ chức kinh doanh không thể thiếu trong tiến trình phát tiển đất nước. - Hoạt động cho vay vốn: NHTM huy động vốn qua các hình thức sau: + Nhận tiền gửi của tổ chức, các nhân và các tổ chức tín dụng khác dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn và các loại tiền gửi khác nhau; + Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và các giấy tờ có giá khác để huy động vốn từ các tổ chức, các cá nhân từ trong và ngoài nước; + Vay vốn của tổ chức tín dụng khác hoạt động tại Việt Nam và các tổ chức nước ngoài; + Vay vốn ngắn hạn của ngân hàng nhà nước; + Các hình thức huy động vốn khác theo quy định của ngân hàng nhà nước. - Hoạt động tín dụng: Đây là hoạt động tạo ra nguồn thu nhập cơ bản cho ngân hàng.
Bao gồm: + Cho vay ngắn hạn; + Cho vay trung và dài hạn; + Bảo lãnh: khách hàng được NHTM bảo lãnh thanh toán, bảo lãnh thực hiện hợp đồng và các hình thức bảo lãnh khác bằng uy tín và khả năng tài chính của mình đối với người nhận bảo lãnh; + Chiết khấu: NHTM được chiết khấu thương phiếu và các giấy tờ có giá ngắn hạn đối với tổ chức, cá nhân và có thể chiết khấu thương phiếu và các giấy tờ có giá ngắn hạn từ các tổ chức tín dụng khác; + Cho thuê tài chính. - Hoạt động dịch vụ thanh toán và ngân quỹ bao gồm: + Mở tài khoản giao dịch cho khách hàng là pháp nhân hay thể nhân trong và ngoài nước; Luan van 7 + Cung cấp các phương tiện thanh toán cho khách hàng: Séc, ủy nhiệm chi, thẻ ATM,.; + Thực hiện các nghiệp vụ thanh toán trong nước và quốc tế: séc, ủy nhiệm chi, chuyển tiền,.; + Thực hiện các nghiệp vụ thu, chi hộ; + Thực hiện các nghiệp vụ ngân quỹ: thu phát tiền mặt, kiểm đếm, phân loại, bảo quản và vận chuyển tiền mặt; + Tổ chức hệ thống thanh toán nội bộ và tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng; - Các hoạt động khác theo quy định của pháp luật và Ngân hàng nhà nước. Hộ sản xuất Từ trước đến nay, đã có rất nhiều định nghĩa về HSX, trong số đó có thể kể đến một số các ý kiến nổi bật của các học giả sau: Theo nhà nghiên cứu kinh tế học Harris (Viện nghiên cứu phát triển ĐH tổng hợp Susex - London -Anh ) cho rằng: “Hộ là đơn vị tự nhiên tạo nguồn lao động”.Gee (1989) lại định nghĩa: “Hộ là nhóm người chung huyết thống, hay không chung huyết thống, ở chung trong một mái nhà, ăn chung một mâm cơm và có chung một ngân quỹ” Còn theo Prof.Raul Iturna, “Hộ” là một tập hợp những người cùng chung huyết thống, có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình tạo ra vật phẩm để bảo tồn chính bản thân họ và cộng đồng. Tại cuộc thảo luận quốc tế lần thứ IV về vấn đề quản lý nông trại tại Hà Lan năm 1980 đã đưa ra: “Hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tái sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác” Trong các văn bản pháp luật, HSX được xem như một chủ thể trong các quan hệ dân sự do pháp luật quy định và được định nghĩa là một đơn vị mà các thành viên có hộ khẩu chung, tài sản chung và hoạt động kinh tế chung.
“HSX” là một thuật ngữ được dùng trong hoạt động cung ứng vốn tín dụng cho hộ gia đình để làm kinh tế chung cho cả hộ. Luan van 8 Ngày nay, HSX đã và đang trở thành một nhân tố quan trọng của sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước, là một trong những sự tồn tại tất yếu của quá trình xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Để phù hợp nhất quán với xu thế phát triển chung, phù hợp với chủ trương của Đảng và Nhà nước, Agribank đã ban hành Phụ lục số 1 kèm theo Quyết định 499A ngày 2/9/1993, theo đó khái niệm HSX được hiểu như sau: "HSX là đơn vị kinh tế tự chủ, trực tiếp hoạt động kinh doanh, là chủ thể trong mọi quan hệ sản xuất kinh doanh và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất của mình". Như vậy, theo Agribank HSX là một lực lượng sản xuất hoạt động trong nhiều ngành nghề nhưng phần lớn chỉ hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn.Các hộ này sản xuất kinh doanh đa dạng, kết hợp trồng trọt với chăn nuôi và kinh doanh thêm ngành nghề phụ.Đặc điểm sản xuất kinh doanh đa ngành nghề đã góp phần phát triển các hoạt động của các HSX ở nước ta.
Hoạt động cho vay hộ sản xuất của ngân hàng thương mại 1.Khái niệm hoạt động cho vay Theo thông tư số 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về Quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng thì : Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức cho vay giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời hạn nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Thời hạn nhất định ở đây chính là thời hạn cho vay. Thời hạn cho vay là khoảng thời gian được tính từ khi khách hàng nhận vốn vay cho đến khi trả hết cả gốc và lãi đã được thỏa thuận trong hợp đồng cho vay giữa tổ chức cho vay và khách hàng Luan van 9 1.Đặc diểm hoạt động cho vay hộ sản xuất Tại Việt Nam hiện nay, gần 70% dân số sinh sống ở nông thôn và đại bộ phận còn sản xuất mang tính chất tự cung, tự cấp. Trong điều kiện đó, hộ là đơn vị kinh tế cơ sở mà chính ở đó diễn ra quá trình phân công tổ chức lao động, chi phí cho sản xuất, tiêu thụ, thu nhập, phân phối và tiêu dùng.
Hộ được hình thành theo những đặc điểm tự nhiên, rất đa dạng. Tuỳ thuộc vào hình thức sinh hoạt ở mỗi vùng và địa phương mà hộ hình thành một kiểu cách sản xuất, cách tổ chức riêng trong phạm vi gia đình. Các thành viên trong hộ quan hệ với nhau hoàn toàn theo cấp vị, có cùng sở hữu kinh tế. Trong mô hình sản xuất chủ hộ cũng là người lao động trực tiếp, làm việc có trách nhiệm và hoàn toàn tự giác.
Sản xuất của hộ khá ổn định, vốn luân chuyển chậm so với các ngành khác. Về nhân lực: HSX chủ yếu sử dụng các nguồn lực tự có của mình với quy mô gia đình, tuy nhiên khi họ cần, họ cũng có thể thuê thêm lao động để có thể mở rộng quy mô hoạt động sản xuất kinh doanh. Về quy mô sản xuất: HSX thường hoạt động với quy mô vừa và nhỏ, thường là quy mô gia đình và trang trại. Do điều kiện về nguồn vốn, khả năng quản lý cũng như sức cạnh tranh nên HSX rất khó mở rộng quy mô.
Về ngành nghề: HSX hoạt động kinh doanh trên nhiều lĩnh vực ngành nghề đa dạng và phong phú, bao gồm sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp….tuy nhiên, hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp vẫn là hoạt động chủ yếu. Về năng lực quản lý: Khả năng quản lý của các HSX còn nhiều hạn chế và thiếu sót, chủ yếu chỉ dựa vào kinh nghiệm được tích lũy trong cuộc sống. Với những đặc điểm chung và riêng của HSX thì hoạt động cho vay HSX mang đầy đủ tất cả những đặc điểm chung của hoạt động cho vay nói chung, nhưng do đặc điểm riêng của HSX nên hoạt động cho vay HSX cũng có một số đặc trưng riêng sau: - Thời hạn cho vay thường chỉ là ngắn hạn - Số vốn vay thường không lớn Luan van 10 - Có độ rủi do cao, do HSX tự chủ về tài chính của mình và các hoạt động sản xuất kinh doanh nên họ phải tự chịu trách nhiệm về hiệu quả của hoạt động kinh doanh.