CHƯƠNG 1 CĂN CỨ XÂY DỰNG ĐỀ ÁN VÀ SỰ CẦN THIẾT TÁI CẤU TRÚC CÁC ẤN PHẨM ĐIỆN TỬ CỦA BÁO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. Căn cứ khoa học 1.1 Khái niệm Báo điện tử Báo điện tử là một loại hình báo chí ra đời sau báo in, truyền hình, phát thanh, báo ảnh, nhờ sự xuất hiện của Internet. Báo điện tử có nhiều tên gọi khác nhau như: Báo điện tử, báo mạng, báo Internet, báo trực tuyến. Báo điện tử là một loại hình báo chí có khả năng cung cấp thông tin sống động bằng chữ viết, hình ảnh và âm thanh chỉ trong vài phút đến vài giây, với số trang không hạn chế.
Báo điện tử là hình thức báo chí được sinh ra từ sự kết hợp những ưu thế của báo in, báo nói, báo hình, sử dụng yếu tố công nghệ thông tin như một nhân tố quyết định, quy trình sản xuất và truyền tải thông tin dựa trên nền tảng mạng Internet toàn cầu. Báo điện tử phát triển cho phép mọi người trên thế giới tiếp cận và đọc nó không phụ thuộc vào không gian và thời gian. Người làm báo và người đọc báo điện tử phải có trình độ kỹ thuật nhất định. Định nghĩa báo điện tử cũng có nhiều cách khác nhau.
“Từ điển tin học” định nghĩa báo điện tử là loại báo mà người ta có thể đọc trên máy tính khi kết nối với đường truyền internet qua modem (dial-up hoặc ADSL) có dây hoặc không dây (Wi-Fi và WiMax) Tại Điều 3 Luật Báo chí năm 2016, báo điện tử được định nghĩa: là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử hay tạp chí điện tử. 15 Còn theo tác giả Dương Xuân Sơn đề cập trong cuốn sách “Các loại hình báo chí truyền thông”, Nxb Thông tin và Truyền thông, xuất bản năm 2014 thì báo điện tử là: “hình thức báo chí mới được hình thành từ sự kết hợp những ưu thế của báo in, báo nói, báo hình, sử dụng yếu tố công nghệ cao như một số nhân tố quyết định quy trình sản xuất và truyền tải thông tin dựa trên nền tảng mạng Internet toàn cầu”. Nguyễn Văn Dững trong cuốn “Cơ sở lý luận báo chí”, định nghĩa: “Báo điện tử là loại hình báo chí - truyền thông tồn tại và phát triển trên mạng Internet toàn cầu” [6,tr. Từ đó ta có thể đưa ra một định nghĩa chung nhất về báo điện tử như sau: Báo điện tử là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, được cập nhật thông tin liên tục và được phát hành trên mạng Internet.
Khái niệm chuyển đổi số báo chí Để định nghĩa một cách ngắn gọn và dễ hiểu thì chuyển đổi số chính là sự tích hợp những công nghệ kỹ thuật số vào tất cả các lĩnh vực của một doanh nghiệp, đồng thời tận dụng những công nghệ đó để làm thay đổi căn bản về cách thức vận hành, mô hình kinh doanh, và cung cấp những giá trị mới cho khách hàng của doanh nghiệp, tăng tốc các hoạt động kinh doanh. Ngoài ra, chuyển đổi số cũng được coi là một sự thay đổi về văn hóa của các doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải liên tục tiến hành thay đổi, thử nghiệm những cái mới. Khác với số hóa, chuyển đổi số là khai thác các dữ liệu có được từ quá trình số hóa, sau đó áp dụng các công nghệ để phân tích và biến đổi các dữ liệu đó, nhằm tạo ra các giá trị mới hơn.
Chuyển đổi số chính là thay đổi quy trình mới, mô hình tổ chức mới, phương thức cung cấp dịch vụ hoặc cung cấp dịch vụ mới. Từ những định nghĩa trên, ta có thể rút ra một khái niệm chung 16 nhất về chuyển đổi số như sau: Chuyển đổi số là quá trình thay đổi tổng thể và toàn diện của các cá nhân, tổ chức về cách sống, cách làm việc và phương thức sản xuất dựa trên các công nghệ số. Theo xu hướng phát triển chung, báo chí là một lĩnh vực trong xã hội phải chủ động tiến hành chuyển đổi số, thậm chí còn phải phát triển để trở thành một ngành kinh tế truyền thông số. Chuyển đổi số báo chí là vấn đề trọng tâm đang được Bộ Thông tin và Truyền thông và Cục Báo chí xác định hiện nay và trong những năm tiếp theo.
Vậy, chuyển đổi số báo chí là gì? Chuyển đổi số báo chí là sự tích hợp dữ liệu và công nghệ số vào tất cả các lĩnh vực hoạt động của một cơ quan báo chí, làm thay đổi cơ bản các hoạt động tại một cơ quan báo chí. Chuyển đổi số sẽ giúp các cơ quan báo chí thay đổi toàn diện về phương thức vận hành, quản lý và áp dụng công nghệ trong quy trình sản xuất, phân phối nội dung, và phương thức tiếp cận với người dùng. - Chiến lược Chuyển đổi số báo chí + Mục tiêu cụ thể đến năm 2025 sẽ có 70% cơ quan báo chí đưa nội dung lên các nền tảng số (ưu tiên các nền tảng số trong nước): 50% cơ quan báo chí sử dụng nền tảng phân tích, xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa hoạt động. 80% cơ quan báo chí hoạt động, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ, phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới, sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số.
Các cơ quan báo chí tối ưu hóa nguồn thu, trong đó 30% cơ quan báo chí tăng doanh thu tối thiểu 20%. 100% các cơ sở giáo dục đại học chuyên ngành báo chí hoặc có khoa báo chí cập nhật các kiến thức, kỹ năng tác nghiệp trong môi trường báo chí số trong chương trình đào tạo cho sinh viên. 100% lãnh đạo, cán bộ, phóng viên, biên tập viên các cơ quan báo chí được đào tạo, bồi 17 dưỡng kiến thức, kỹ năng về chuyển đổi số báo chí. 100% cơ quan báo chí điện tử có giải pháp đảm bảo an toàn, an ninh hệ thống thông tin cấp độ 3 trở lên.
Hình thành và phát triển các nền tảng số quốc gia cho báo chí. + Mục tiêu cụ thể đến năm 2030 có 100% cơ quan báo chí đưa nội dung lên các nền tảng số: 90% cơ quan báo chí sử dụng nền tảng phân tích, xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa hoạt động. 100% cơ quan báo chí hoạt động, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ và các mô hình phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới, sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số. Các cơ quan báo chí tối ưu hóa nguồn thu, trong đó 50% cơ quan báo chí tăng doanh thu tối thiểu 20%.
Khái niệm tái cấu trúc Thuật ngữ “tái cấu trúc” (nguyên nghĩa tiếng Anh là “Restructuring”) hiện được sử dụng tương đối phổ biến và nội hàm của nó có sự diễn giải khác nhau tùy thuộc vào đối tượng và cách thức tiếp cận. Ngoài ra, tái cấu trúc có thể diễn ra ở các cấp độ khác nhau, cấp độ cao là sự thay đổi tầm nhìn, chiến lược, cơ cấu lại toàn bộ hệ thống, cấp thấp là sự chuyển đổi, sắp xếp lại, đổi mới quy trình hoạt động và cũng có thể bao gồm cả hai cấp, vừa thay đổi tầm nhìn chiến lược, vừa thực hiện tổ chức sắp xếp lại hệ thống. Một cách chung nhất, tái cấu trúc có thể được định nghĩa như là việc xem xét và cấu trúc lại một phần, một số phần hay toàn bộ một hệ thống nào đó. Hệ thống này có thể là một tổ chức, một doanh nghiệp (tiếp cận ở góc độ vi mô), một nền kinh tế quốc gia, một địa phương, hay một vùng kinh tế (tiếp cận ở góc độ vĩ mô).
Tái cấu trúc có thể được xem là sự thay đổi chiến lược, mục tiêu, tầm nhìn của một hệ thống (thượng tầng kiến trúc) hoặc/và là sự cấu trúc lại hệ thống bao gồm các hoạt động như sắp xếp lại, chuyển đổi hình thức hoạt động, phân bổ lại nguồn lực, xác định lại về lượng và chất của các bộ phận cấu thành hệ thống (hạ tầng cơ sở). 18 Trong lĩnh vực báo chí: khái niệm cải tiến, tự làm mới mình cũng khá phổ biến. Tuy nhiên, báo chí truyền thông vốn là loại hình đặc biệt và có những đặc thù riêng nên việc thay đổi từng phần hay tái cấu trúc toàn phần cũng phải được thực hiện một cách phù hợp. Vấn đề này sẽ được trình bày cụ thể ở các phần tiếp theo.
Căn cứ pháp lý Luật Công nghệ thông tin số 67/2006/ ngày 29/6/2006 của Quốc hội quy định về công nghệ thông tin nhằm thúc đẩy ứng dụng, phát triển và quản lý CNTT tại Việt Nam. Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 01/7/2014 của Bộ Chính trị (Khóa XI) về đẩy mạnh ứng dụng, phát triển công nghệ thông tin đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế. Luật Báo chí 2016 số 103/2016/QH13 quy định quyền tự do báo chí, quyền ngôn luận trên báo chí của công dân và trách nhiệm của cơ quan báo chí. Quyết định số 1497/QĐ-TTg ngày 08/11/2018 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chiến lược phát triển thông tin quốc gia đến năm 2025, tầm nhìn 2030 trên các loại hình thông tin: báo chí, xuất bản, thông tin công cộng trên Internet, thông tin cơ sở.
Quyết định số 362/QĐ-TTg ngày 03/4/2019 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng năm 2030. Nghị định số 60/2021/ND-CP ngày 21/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ quy định cơ chế tự chủ tài chính đối với các đơn vị nghiệp công lập, tăng cường quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong quản lý tài chính chính. 19 Nghị định số 98/2022/NĐ-CP ngày 29/11/2022 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Tư pháp.
Quyết định số 348/QĐ-TTg ngày 06/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Quyết định 1188/QĐ-BTP ngày 28/6/2023 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp Quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Báo Pháp luật Việt Nam.