Luận án tiến sĩ kinh tế tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại hải phòng

Luận án tiến sĩ phân tích tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành.

• Tác giả: Bùi Thị Thanh Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Duy Liên
• Trường học: Trường Đại học Ngoại thương
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Tác Động Của Tự Do Hóa Thương Mại Đến Hoạt Động Kinh Doanh Trong Lĩnh Vực Vận Tải Biển Tại Hải Phòng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phƣơng pháp nghiên cứu, khung lý thuyết nghiên cứu, thông tin và dữ liệu đƣợc sử dụng trong nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của Luận án
• 0.6. Kết cấu đề tài
• 1. CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về tự do hóa thƣơng mại
• 1.1.1. Các nghiên cứu ngoài nƣớc
• 1.1.2. Các nghiên cứu trong nƣớc
• 1.2. Nghiên cứu về vận tải biển
• 1.2.1. Nghiên cứu ngoài nƣớc
• 1.2.2. Nghiên cứu trong nƣớc
• 1.3. Nghiên cứu về mô hình tác động
• 1.3.1. Các nghiên cứu ngoài nƣớc
• 1.3.2. Các nghiên cứu trong nƣớc
• 1.4. Một số kết luận rút ra từ tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.4.1. Về tự do hóa thƣơng mại
• 1.4.2. Về hoạt động kinh doanh vận tải biển trong mối quan hệ với tự do hóa thƣơng mại
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.6. Kết luận chƣơng 1
• 2. CHƢƠNG 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHỦ YẾU VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HÓA THƢƠNG MẠI ĐẾN HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG LĨNH VỰC VẬN TẢI BIỂN
• 2.1. Lý thuyết về tự do hóa thƣơng mại
• 2.1.1. Một số khái niệm liên quan đến tự do hóa thƣơng mại
• 2.1.2. Hội nhập kinh tế quốc tế (Integration)
• 2.1.3. Tự do hóa thương mại
• 2.1.4. Sự hình thành của tự do hóa thƣơng mại
• 2.1.5. Bản chất của tự do hóa thƣơng mại
• 2.1.6. Các nguyên tắc cơ bản của thƣơng mại quốc tế
• 2.1.7. Nguyên tắc thương mại không có sự phân biệt đối xử
• 2.1.8. Nguyên tắc tự do thương mại (nguyên tắc mở cửa thị trường) và tạo ra môi trường cạnh tranh ngày càng bình đẳng
• 2.1.9. Nguyên tắc minh bạch ổn định trong thương mại
• 2.1.10. Nguyên tắc dành cho các nước đang phát triển và chậm phát triển những điều kiện thuận lợi hơn
• 2.2. Lý luận về kinh doanh vận tải biển
• 2.2.1. Các thuật ngữ có liên quan đến kinh doanh vận tải biển
• 2.2.2. Lịch sử hình thành vận tải biển Việt Nam
• 2.2.3. Đặc điểm của hoạt động kinh doanh vận tải biển
• 2.3. Mô hình nghiên cứu về tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển
• 2.3.1. Định hƣớng xây dựng mô hình nghiên cứu về tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 2.3.2. Căn cứ xác lập biến độc lập thể hiện tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam
• 2.3.3. Căn cứ xác lập biến phụ thuộc thể hiện hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 2.4. Kết luận chƣơng 2
• 3. CHƢƠNG 3 THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HÓA THƢƠNG MẠI ĐẾN HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG LĨNH VỰC VẬN TẢI BIỂN TẠI HẢI PHÕNG
• 3.1. Thực trang về tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam
• 3.1.1. Các cam kết, thỏa thuận thƣơng mại của Việt Nam
• 3.1.2. Tiến trình thực thi tự do hóa thƣơng mại tại Việt Nam
• 3.1.3. Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN
• 3.1.4. Khu vực mậu dịch tự do ASEAN
• 3.1.5. Hiệp định thương mại Việt - Mỹ
• 3.1.6. Tổ chức thương mại thế giới (WTO)
• 3.1.7. Hiệp định VCUFTA
• 3.1.8. Cộng đồng Kinh tế ASEAN
• 3.1.9. Hiệp định EVFTA
• 3.1.10. Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP)
• 3.1.11. Kết quả đạt đƣợc trong tiến trình thực thi tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam
• 3.1.12. Tổng thu nhập quốc nội
• 3.1.13. Tổng vốn đầu tư nước ngoài
• 3.1.14. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu
• 3.2. Thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.2.1. Giới thiệu chung về Thành phố Hải Phòng
• 3.2.2. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 3.2.3. Hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông
• 3.2.4. Thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.2.5. Thực trạng hệ thống cảng biển
• 3.2.6. Thực trạng đội tàu
• 3.2.7. Những tồn tại trong lĩnh vực kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.2.8. Đối với hệ thống cảng biển
• 3.2.9. Đối với đội tàu
• 3.3. Tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.3.1. Cơ sở xây dựng biến cho mô hình giả định
• 3.3.2. Xây dựng mô hình đo tác động của tự do hóa thƣơng mại đến lĩnh vực kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.3.3. Lựa chọn mô hình
• 3.3.4. Lý thuyết mô hình
• 3.3.5. Cơ sở dữ liệu
• 3.3.6. Kết quả mô hình
• 3.3.7. Phân tích kết quả mô hình
• 3.4. Kết luận chƣơng 3
• 4. CHƢƠNG 4 GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG LĨNH VỰC VẬN TẢI BIỂN TẠI HẢI PHÕNG TRONG BỐI CẢNH TỰ DO HÓA THƢƠNG MẠI
• 4.1. Cơ sở phát triển lĩnh vực kinh doanh vận tải biển dựa trên quan điểm và định hƣớng phát triển
• 4.1.1. Cơ sở phát triển lĩnh vực kinh doanh vận tải biển dựa trên quan điểm và định hƣớng của Nhà nƣớc
• 4.1.2. Quan điểm của Đảng
• 4.1.3. Quan điểm của Nhà nước
• 4.1.4. Cơ sở phát triển lĩnh vực kinh doanh vận tải biển dựa trên quan điểm và định hƣớng của Thành phố Hải Phòng
• 4.1.5. Quan điểm, định hướng phát triển vận tải biển của Đảng
• 4.1.6. Mục tiêu và nhiệm vụ phát triển vận tải biển của Thành phố
• 4.2. Cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển trong khuôn khổ các hiệp định thƣơng mại tự do của Việt Nam
• 4.2.1. Hệ thống các cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển trong khuôn khổ các hiệp định thƣơng mại tự do của Việt Nam
• 4.2.2. Các cam kết song phương của Việt Nam
• 4.2.3. Các cam kết của Việt Nam trong WTO
• 4.2.4. Các cam kết của Việt Nam trong ASEAN
• 4.2.5. Cam kết trong AEC
• 4.2.6. Cam kết trong ASEM, APEC và các tổ chức kinh tế thương mại khu vực
• 4.2.7. Các cam kết trong Hiệp định Đối tác kinh tế chiến lược Ch u – Thái nh Dương (TPP) và EVFTA
• 4.2.8. Tác động của các cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển đến hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Việt Nam
• 4.3. Giải pháp về phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thƣơng mại
• 4.3.1. Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp
• 4.3.2. Đối với doanh nghiệp kinh doanh vận tải biển
• 4.3.3. Đối với doanh nghiệp kinh doanh khai thác cảng
• 4.3.4. Đối với doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu
• 4.3.5. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý
• 4.3.6. Công tác quản lý Nhà nước
• 4.3.7. Phát triển hệ thống Logistics
• 4.3.8. Tăng cường các hoạt động kết nối liên quan đến các cam kết về tự do hóa thương mại
• 4.4. Kiến nghị về phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thƣơng mại
• 4.4.1. Kiến nghị với Chính phủ
• 4.4.2. Nâng cao chất lượng các văn bản pháp luật chuyên ngành
• 4.4.3. Nâng cao chất lượng, tăng cường quản lý Nhà nước, thực hiện cải cách thủ tục hành chính
• 4.4.4. Kiến nghị với UBND thành phố Hải Phòng
• 4.4.5. Phát triển nguồn nhân lực chung của thành phố
• 4.4.6. Đối với hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu
• 4.4.7. Đối với lĩnh vực kinh doanh vận tải biển
• 4.5. Kết luận chƣơng 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tác động của tự do hóa thương mại đến vận tải biển tại Hải Phòng

Tự do hóa thương mại đã tạo ra những thay đổi lớn trong hoạt động vận tải biển tại Hải Phòng. Sự gia tăng xuất nhập khẩu đã thúc đẩy nhu cầu vận chuyển hàng hóa qua cảng biển. Theo số liệu thống kê, lượng hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng đã tăng đáng kể trong những năm gần đây. Điều này không chỉ tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp vận tải biển mà còn thúc đẩy sự phát triển của logistics và các dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài cũng gia tăng, đặt ra thách thức cho các doanh nghiệp trong nước. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp cần cải thiện chất lượng dịch vụ và tối ưu hóa quy trình vận tải.

1.1. Tình hình thương mại quốc tế và vận tải biển

Việt Nam đã tham gia vào nhiều hiệp định thương mại quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu. Điều này đã dẫn đến sự gia tăng lưu lượng hàng hóa qua cảng Hải Phòng. Các doanh nghiệp vận tải biển cần nắm bắt cơ hội này để mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, sự gia tăng này cũng đi kèm với áp lực từ các quy định và tiêu chuẩn quốc tế. Do đó, việc nâng cao năng lực quản lý và cải thiện hạ tầng cảng biển là rất cần thiết.

1.2. Chính sách thương mại và tác động đến vận tải biển

Chính sách thương mại của Việt Nam đã có những thay đổi tích cực nhằm thúc đẩy tự do hóa thương mại. Các hiệp định như EVFTA và TPP đã mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp vận tải biển. Tuy nhiên, để tận dụng được những lợi ích này, các doanh nghiệp cần phải có chiến lược phù hợp. Việc đầu tư vào công nghệ mới và cải thiện quy trình vận tải sẽ giúp các doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường.

II. Thực trạng vận tải biển tại Hải Phòng

Thực trạng vận tải biển tại Hải Phòng hiện nay cho thấy sự phát triển mạnh mẽ nhưng cũng tồn tại nhiều vấn đề. Hệ thống cảng biển tại Hải Phòng đã được đầu tư nâng cấp, tuy nhiên vẫn còn nhiều hạn chế về công nghệ và quy trình vận hành. Đội tàu vận tải biển cũng cần được cải thiện về chất lượng và số lượng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao. Các doanh nghiệp cần phải chú trọng đến việc nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc cải thiện dịch vụ và tối ưu hóa chi phí vận chuyển.

2.1. Hệ thống cảng biển và hạ tầng

Hệ thống cảng biển tại Hải Phòng đã có những bước tiến đáng kể trong việc nâng cấp hạ tầng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều cảng chưa đáp ứng được yêu cầu về công suất và công nghệ. Việc đầu tư vào hạ tầng cảng biển là rất cần thiết để tăng cường khả năng tiếp nhận hàng hóa và giảm thời gian chờ đợi cho tàu. Các doanh nghiệp cần phối hợp với chính quyền địa phương để thúc đẩy các dự án đầu tư hạ tầng.

2.2. Đội tàu và cạnh tranh

Đội tàu vận tải biển của Hải Phòng hiện nay còn hạn chế về số lượng và chất lượng. Nhiều tàu đã cũ và không đáp ứng được tiêu chuẩn quốc tế. Điều này tạo ra khó khăn trong việc cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài. Các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào đội tàu mới và hiện đại hơn để nâng cao khả năng cạnh tranh. Đồng thời, việc hợp tác với các đối tác quốc tế cũng là một giải pháp hiệu quả để cải thiện chất lượng dịch vụ.

III. Giải pháp phát triển vận tải biển tại Hải Phòng

Để phát triển vận tải biển tại Hải Phòng, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cho các doanh nghiệp vận tải biển, đặc biệt là trong việc cải thiện hạ tầng và giảm chi phí logistics. Các doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc đầu tư vào công nghệ và cải thiện dịch vụ. Hợp tác giữa các doanh nghiệp và chính quyền địa phương là rất quan trọng để tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ngành vận tải biển.

3.1. Chính sách hỗ trợ từ chính phủ

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho ngành vận tải biển. Việc giảm thuế và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp đầu tư vào hạ tầng sẽ giúp thúc đẩy sự phát triển của ngành. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

3.2. Đầu tư vào công nghệ và logistics

Đầu tư vào công nghệ mới và cải thiện quy trình logistics là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp vận tải biển. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và điều hành sẽ giúp giảm thiểu chi phí và nâng cao chất lượng dịch vụ. Các doanh nghiệp cần chủ động tìm kiếm các giải pháp công nghệ phù hợp để cải thiện hoạt động của mình.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng" do nghiên cứu sinh Bùi Thị Thanh Nga thực hiện tại Trường Đại học Ngoại thương, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Duy Liên, bảo vệ năm 2017. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế Quốc tế, mã số đào tạo 62.06.

Về tính cấp thiết, nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa thương mại thông qua hàng loạt cam kết song phương và đa phương: Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA năm 2000), gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Diễn đàn hợp tác Á - Âu (ASEM), cùng việc kết thúc đàm phán Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) trong năm 2015. Về lợi thế tự nhiên, Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài 3.260 km, tương ứng tỷ lệ khoảng 100 km² đất liền/1 km bờ biển (so với mức trung bình thế giới là 600 km² đất liền/1 km bờ biển). Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 09/02/2007 của Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 đã xác định kinh tế hàng hải là ngành kinh tế biển đứng thứ hai sau dầu khí, phấn đấu vươn lên vị trí dẫn đầu sau 20 năm. Trong cơ cấu vận chuyển, vận tải biển đảm nhận 70% đến 80% khối lượng lưu chuyển hàng hóa thương mại xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, sau giai đoạn suy thoái kinh tế toàn cầu, các doanh nghiệp vận tải biển Việt Nam đối mặt với nhiều khó khăn, cạnh tranh và bất ổn. Hải Phòng giữ vị trí đầu mối giao thương hàng hải trọng yếu của miền Bắc, sở hữu tốc độ tăng trưởng hàng hóa qua cảng bình quân 19%/năm và hàng container đạt 29%/năm, lượng hàng thông qua hệ thống cảng tăng khoảng 600% trong giai đoạn 10 năm. Việc xác định mức độ tác động của tự do hóa thương mại đến vận tải biển tại địa bàn này là cơ sở thực tiễn để định hướng chính sách phát triển.

Về khoảng trống nghiên cứu, các công trình trước đây chủ yếu xem xét tự do hóa thương mại ở bình diện vĩ mô toàn quốc hoặc đánh giá vận tải biển trong khuôn khổ hội nhập quốc tế nói chung, chưa có công trình định lượng nào phân tích cụ thể tác động của tự do hóa thương mại đến kinh doanh vận tải biển tại một địa phương trọng điểm cảng biển là Hải Phòng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm mục tiêu chung và các mục tiêu cụ thể:

• Mục tiêu chung: Nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng, từ đó đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại.
• Các mục tiêu cụ thể được xác định theo 4 nhiệm vụ:
  1. Tổng hợp các nghiên cứu có liên quan đến luận án ở trong và ngoài nước về ba nội dung: tự do hóa thương mại, kinh doanh vận tải biển và mô hình nghiên cứu tác động.
  2. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự do hóa thương mại, kinh doanh vận tải biển và mô hình tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển.
  3. Phân tích thực trạng tự do hóa thương mại của Việt Nam và thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng; lập mô hình đo tác động trên cơ sở các số liệu tổng hợp từ các thực trạng trên để đánh giá tác động.
  4. Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại căn cứ vào bốn cơ sở: kết quả chạy mô hình định lượng; định hướng chính sách của Đảng, Nhà nước và thành phố Hải Phòng; các cam kết tự do hóa thương mại trong vận tải biển; thực trạng hoạt động kinh doanh vận tải biển tại địa bàn.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, không bao gồm vận chuyển hành khách và các dịch vụ hỗ trợ vận tải biển; giới hạn ở việc phân tích tác động của tự do hóa thương mại hàng hóa đối với vận tải biển.
• Phạm vi không gian: Hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng đặt trong bối cảnh tự do hóa thương mại của Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2000 – 2015. Mốc năm 2000 được lựa chọn do đây là thời điểm Việt Nam ký Hiệp định Thương mại song phương BTA với Hoa Kỳ, mở đầu giai đoạn đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc theo ba nhóm nội dung nghiên cứu lớn:

Nhóm 1: Nghiên cứu về tự do hóa thương mại.

• Cơ sở lý thuyết nền tảng: Luận án điểm lại lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith trong tác phẩm "The Wealth of Nations" (1776) về chuyên môn hóa sản xuất và phân công lao động quốc tế; lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo trong tác phẩm "Principles of Political Economy and Taxation" (1817).
• Nghiên cứu thực chứng quốc tế: Anne Krueger và Jagdish Bhagwati (cuối thập niên 1970) với tác phẩm "Protectionism" phân tích quá trình chuyển dịch khỏi cơ chế hạn ngạch và điều chỉnh tỷ giá; Sachs và Warner (giai đoạn 1970 - 1980, công bố năm 1995) xác lập năm tiêu chí đo lường nền kinh tế đóng/mở (thuế suất trung bình 40%, rào cản phi thuế quan từ 40% trở lên, tỷ giá chợ đen chênh lệch từ 20% trở lên, độc quyền nhà nước về xuất khẩu, hệ thống kinh tế xã hội chủ nghĩa). Về thước đo độ mở thương mại, P. sử dụng mô hình cân bằng tổng thể CGE; David H. Lane (2007) trong "A Guide to Measures of Trade Openness and Policy" tổng hợp hơn 30 thước đo thuộc sáu nhóm yếu tố (tỷ lệ thương mại, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu, chính sách giá, thuế quan, hàng rào phi thuế quan, chỉ số tổng hợp); Cletus C. Coughlin (2010) đo lường các hạn chế thương mại qua thuế quan và phi thuế quan; Viện Kinh tế Thụy Sĩ KOF (KOF Swiss Economic Institute, 2015) xác định chỉ số toàn cầu hóa qua các dòng chảy thương mại, vốn đầu tư, thu nhập ròng và rào cản chính sách.
• Nghiên cứu trong nước: Phạm Thị Thanh Bình (2010) nghiên cứu chính sách FTA của Nhật Bản; Hà Văn Hội (2014) so sánh ảnh hưởng của AEC và TPP; Bùi Thành Nam (2014), Nguyễn Anh Thu, Vũ Thanh Hương, Vũ Văn Trung, Lê Thị Thanh Xuân (2015), Nguyễn Bích Thủy (2016) đánh giá tác động của các FTA và AEC; Lê Quang Lân (2003) nghiên cứu quan hệ giữa tự do hóa và bảo hộ mậu dịch; Võ Đại Lược (2012) nghiên cứu hội nhập và an ninh kinh tế; các báo cáo của Dự án Hỗ trợ Chính sách Thương mại và Đầu tư của Châu Âu EU-MUTRAP (2010, 2011) về thương mại hàng hóa và dịch vụ; Vũ Thanh Hương và Trần Việt Dũng (2015) nghiên cứu cam kết tự do hóa thương mại dịch vụ trong khuôn khổ AEC đối với giao thông vận tải và logistics.

Nhóm 2: Nghiên cứu về kinh doanh vận tải biển trong mối quan hệ với tự do hóa thương mại và toàn cầu hóa.

• Nghiên cứu quốc tế: José Carlos S. Mattos và María José Acosta (2002) tại Chile; Milojka Počuča và Marina Zanne (2006) phân tích tác động của tự do hóa thương mại đến kim ngạch xuất nhập khẩu và giá cước vận tải biển; C. Tzannatos (2007) nghiên cứu tự do hóa vận tải biển tại Hy Lạp và EU; Nazery Khalid (2007) phân tích các sáng kiến AFTA đối với vận tải biển Malaysia; Gilberto M. Llanto và Adoracion M. Navarro (2012) đánh giá tác động của tự do hóa thương mại đến vận tải biển và giao nhận tại Philippines; Donald G. Janelle và Michel Beuthe (1997) khảo sát mối liên hệ giữa toàn cầu hóa và nhu cầu vận tải; Poul Ove Pedersen (2001) xem xét biến động chi phí vận tải biển tại Châu Phi; Antoine Frémont (2008) chỉ ra xu hướng tích hợp ngang (M&A giữa các hãng tàu, chiếm 82% thị phần năm 2007) và tích hợp dọc giữa tàu, cảng và logistics; Michael Sutton (2008) phân tích ba kênh tác động của tự do hóa thương mại (kim ngạch, vốn đầu tư, lưu chuyển tài chính) đến cấu trúc cảng biển và đội tàu tại Nhật Bản, Đài Loan, Úc; David Hummels (2009) phân tích chi phí vận tải đường biển qua container hóa và quy mô thương mại; Oualid Kherbash và Marian Liviu Mocan (2015) khảo sát quan hệ nhân quả giữa vận tải và tự do hóa thương mại.
• Nghiên cứu trong nước: Các đề án và báo cáo của Bộ Giao thông vận tải (2013, 2015) về tái cơ cấu vận tải và dịch vụ logistics; Cục Hàng hải Việt Nam (2014, 2015, 2016) về quản lý nhà nước chuyên ngành hàng hải; Sở Giao thông vận tải Hải Phòng (2015) về quy hoạch logistics đến năm 2020; các công trình cá nhân của Cao Ngọc Thành; Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank) về hệ thống kho vận Việt Nam; Lê Thanh Hương (2010) về tác động của khủng hoảng tài chính đến vận tải biển; Đinh Ngọc Viện (2001), Trịnh Thị Thu Hương (2011), Lê Thị Việt Nga (2012) nghiên cứu năng lực cạnh tranh và phát triển dịch vụ vận tải biển trong hội nhập kinh tế quốc tế.

Nhóm 3: Nghiên cứu về mô hình đo lường tác động.

• Mô hình VAR và kinh tế lượng quốc tế: Tor Jacobson, Per Jansson, Anders Vredin, Anders Warne (1999); Mardi Dungey và Adrian Pagan (1999) dùng VAR 11 biến tại Úc; Hilde Christiane Bjørnland (2000) tại Na Uy, Mỹ, Anh, Đức; Hasan Alhajhoj (2006) phân tích xuất khẩu và tăng trưởng tại Ả Rập Xê Út; Bianca Maria Ludoșean (2012) phân tích FDI và tăng trưởng tại Romania; Thanabalasingam Vinayagathasan (2013) tại Sri Lanka; Patrick Higgins, Tao Zha, Karen Zhong (2016) tại Trung Quốc. Về biến số đo lường tự do hóa thương mại: Nguyễn Duy Lợi (2011) dùng GDP, xuất nhập khẩu, FDI, mật độ dân số đo tác động môi trường; Hamad, Mtengwa, Babiker (2014) tại Tanzania; Bessonova và cộng sự (2002) tại Nga; Herath (2010) tại Sri Lanka; Khan (2011) tại Pakistan; Manni và Afzal (2012) dùng mô hình OLS phân tích dữ liệu Bangladesh giai đoạn 1980 - 2010.
• Ứng dụng mô hình tại Việt Nam: Huỳnh Thị Cẩm Hà, Lê Thị Lanh, Lê Thị Hồng Minh, Hoàng Thị Phương Anh (2014) phân tích biến số vĩ mô tác động đến thị trường chứng khoán; Nguyễn Thị Thanh Vân, Nguyễn Thiện Duy, Phạm Tiến Dũng (2014); Trần Thị Xuân Hương, Võ Xuân Vinh, Nguyễn Phúc Cảnh (2014); Lê Tài Thu, Đinh Thị Thanh Long (2014); Nguyễn Thị Kiều Nga (2016); Nguyễn Phúc Cảnh (2016) về truyền dẫn chính sách tiền tệ; Vũ Thị Thanh Hương, Nguyễn Thị Minh Phương (2016); Lê Thị Thùy Vân và nhóm nghiên cứu (2015); Nguyễn Anh Thu và nhóm cộng sự (2015), Ngô Thị Mỹ (2016) sử dụng mô hình trọng lực (Gravity Model); Nguyễn Thị Hồng Hà (2017) khảo sát định lượng 818 nhân viên doanh nghiệp vừa và nhỏ ngành dịch vụ tại Hà Nội.

Dưới đây là các bảng tổng hợp thước đo và biến số thực chứng được tác giả luận án trích xuất từ các công trình trước:

STT	Thước đo	Tác phẩm / Công trình	Tác giả	Thời gian
1	Chuyên môn hóa dựa trên lợi thế tuyệt đối	The Wealth of Nations	Adam Smith	1776
2	Chuyên môn hóa dựa trên lợi thế tương đối	Principles of Political Economy and Taxation	David Ricardo	1817
3	Thuế, tỷ giá, hạn ngạch	Protectionism	Anne Krueger, Jagdish Bhagwati	Thập niên 1970
4	Tỷ lệ thuế suất trung bình; Hàng rào phi thuế quan; Tỷ giá chợ đen; Độc quyền nhà nước về xuất khẩu; Hệ thống kinh tế XHCN	Practical research	Sachs, Warner	1970 - 1980
5	Tỷ lệ thương mại; Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu; Chính sách giá; Thuế quan; Hàng rào phi thuế; Các chỉ số tổng hợp	A Guide to Measures of Trade Openness and Policy	David H. Lane	2007
6	Hàng rào thuế quan và phi thuế quan	Measuring International Trade Policy	Cletus C. Coughlin	2010
7	Thương mại; FDI; Đầu tư gián tiếp; Thu nhập ròng; Thuế quan; Phi thuế quan; Hạn chế tài khoản vốn	KOF Index of Globalization	Viện KOF	2015

STT	Yếu tố đại diện tự do hóa thương mại	Tác giả	Đối tượng chịu tác động	Chiều hướng tác động
1	Thuế suất trung bình; Hàng rào phi thuế; Tỷ giá chợ đen; Độc quyền XK; Kinh tế XHCN	Sachs, Warner	Độ mở nền kinh tế	Nghịch chiều
2	Tỷ lệ thương mại; Tổng kim ngạch XNK; Giá cả; Thuế quan; Rào cản phi thuế	David H. Lane	Kinh tế vĩ mô	Tỷ lệ thương mại là thước đo tốt nhất
3	Hàng rào thuế quan; Hàng rào phi thuế quan	Cletus C. Coughlin	Độ mở chính sách thương mại	Nghịch chiều
4	Thương mại; FDI; FII; Thu nhập ròng từ bên ngoài	Viện KOF	Mức độ toàn cầu hóa	Thuận chiều
5	Rào cản thuế quan; Rào cản phi thuế quan; Hạn chế tài khoản vốn	Viện KOF	Mức độ toàn cầu hóa	Nghịch chiều
6	GDP bình quân đầu người; Tăng trưởng GDP; Tổng kim ngạch XNK; Vốn FDI; Mật độ dân số	Nguyễn Duy Lợi	Lượng khí CO2 và mức độ tiêu hao năng lượng	Thuận chiều
7	Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu	Hamad, Mtengwa, Babiker	Tổng thu nhập quốc nội (GDP)	Thuận chiều
8	Nhập khẩu; Vốn đầu tư nước ngoài (FDI)	Bessonova và cộng sự	Doanh nghiệp sản xuất nội địa	Thuận chiều
9	Thuế xuất khẩu; Thuế nhập khẩu; Hạn ngạch; Trợ cấp xuất khẩu; Rào cản kỹ thuật	Herath	Tăng trưởng kinh tế	Nghịch chiều
10	Tổng kim ngạch XK; Tổng kim ngạch NK; Tăng trưởng kinh tế; Lạm phát	Manni, Afzal	Tăng trưởng kinh tế	XK, NK, Tăng trưởng: Thuận chiều; Lạm phát: Nghịch chiều

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Chưa có công trình khoa học nào kết hợp phân tích định tính và mô hình định lượng chuỗi thời gian để kiểm định mức độ tác động của các biến số đại diện cho tự do hóa thương mại quốc gia đến các chỉ tiêu kinh doanh vận tải biển tại một địa phương cụ thể như Hải Phòng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án:

• Lý thuyết về tự do hóa thương mại: Luận án phân tích các khái niệm hội nhập kinh tế quốc tế, toàn cầu hóa kinh tế theo định nghĩa của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Viện KOF; phân tích bản chất của tự do hóa thương mại thông qua việc dỡ bỏ hàng rào thuế quan và phi thuế quan. Luận án hệ thống hóa bốn nguyên tắc cơ bản của thương mại quốc tế:
  1. Nguyên tắc thương mại không phân biệt đối xử (bao gồm Chế độ đãi ngộ tối huệ quốc - MFN và Chế độ đãi ngộ quốc gia - NT).
  2. Nguyên tắc tự do thương mại (mở cửa thị trường) và tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng.
  3. Nguyên tắc minh bạch và ổn định trong thương mại.
  4. Nguyên tắc dành cho các nước đang phát triển và chậm phát triển những điều kiện thuận lợi hơn.
• Lý luận về kinh doanh vận tải biển: Luận án tổng kết các thuật ngữ chuyên ngành hàng hải; lược sử hình thành ngành vận tải biển Việt Nam; phân tích đặc điểm hoạt động kinh doanh vận tải biển gồm tính quốc tế cao, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ lưu chuyển hàng hóa thương mại quốc tế, quy mô vốn đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài và mức độ rủi ro hoạt động cao.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận triết học: Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích đối tượng trong mối quan hệ vận động tương tác với tiến trình mở cửa kinh tế.
• Phương pháp phân tích dữ liệu truyền thống: Tổng hợp, phân tích, so sánh, thống kê mô tả nhằm làm rõ tiến trình đàm phán thương mại và thực trạng hoạt động cảng biển, đội tàu tại Hải Phòng.
• Phương pháp định lượng: Luận án sử dụng mô hình Vector Autoregression (VAR) thực hiện trên phần mềm Eviews 8.1. Các kỹ thuật định lượng triển khai tuần tự gồm:
  • Kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey-Fuller (ADF) để kiểm tra tính dừng của chuỗi số liệu thời gian.
  • Kiểm định độ trễ tối ưu của mô hình hệ phương trình đồng thời.
  • Kiểm định quan hệ nhân quả Granger (Granger Causes-Effects).
  • Ước lượng mô hình VAR và phân tích hồi quy theo phương pháp bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS) đối với biến phụ thuộc sản lượng hàng hóa thông qua cảng.

Hệ thống biến số và nguồn dữ liệu:

• Mẫu dữ liệu chuỗi thời gian hàng năm được thu thập trong giai đoạn 2000 – 2015 (16 quan sát năm).
• Các biến số trong mô hình:
  • Biến độc lập (thước đo tự do hóa thương mại của Việt Nam):
    1. Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (EX), được đưa vào mô hình dưới dạng logarit tự nhiên (lex). Nguồn số liệu: Tổng cục Hải quan.
    2. Tổng kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam (IM), được đưa vào mô hình dưới dạng logarit tự nhiên (lim). Nguồn số liệu: Tổng cục Hải quan.
    3. Tổng vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam (IN), đưa vào mô hình dưới dạng logarit tự nhiên (lin). Nguồn số liệu: Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
    4. Tổng thu nhập quốc nội của Việt Nam (GDP), đưa vào mô hình dưới dạng logarit tự nhiên (lgdp). Nguồn số liệu: Tổng cục Thống kê.
  • Biến phụ thuộc (hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng):
    1. Sản lượng hàng hóa thông qua các Cảng Hải Phòng, ký hiệu dạng logarit là lput (Put-through). Nguồn số liệu: Cảng Hải Phòng và Niên giám thống kê thành phố Hải Phòng.
    2. Sản lượng vận chuyển của đội tàu biển, ký hiệu dạng logarit là ltran (Transport). Nguồn số liệu: Cục Hàng hải Việt Nam và Tổng cục Thống kê.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 tập trung tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung: nghiên cứu về tự do hóa thương mại (lý thuyết thương mại cổ điển của Adam Smith, David Ricardo; nghiên cứu thực chứng của Anne Krueger, Jagdish Bhagwati, Sachs và Warner; hệ thống thước đo của David H. Lane, Cletus C. Coughlin, Viện KOF; các nghiên cứu tại Việt Nam về WTO, FTA, AEC, TPP); nghiên cứu về kinh doanh vận tải biển và mối liên hệ với mở cửa thương mại (nghiên cứu thực tế tại Chile, Hy Lạp, Malaysia, Philippines, Nhật Bản; các công trình của Janelle, Pedersen, Frémont, Sutton, Hummels; các đề án của Bộ Giao thông vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Sở GTVT Hải Phòng); nghiên cứu về các mô hình đo lường tác động (mô hình VAR của Tor Jacobson, Dungey, Bjørnland, Higgins; các mô hình định lượng tại Việt Nam của Huỳnh Thị Cẩm Hà, Nguyễn Thị Thanh Vân, Trần Thị Xuân Hương, Nguyễn Anh Thu). Tác giả tổng hợp Bảng 1.1 và Bảng 1.2 nhằm hệ thống hóa thước đo và chiều hướng tác động của các yếu tố tự do hóa thương mại. Cuối chương, tác giả xác định khoảng trống khoa học: chưa có công trình nào đo lường định lượng tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh vận tải biển tại một địa phương cụ thể là thành phố Hải Phòng.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận chủ yếu và mô hình nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển

Chương 2 làm rõ khung lý luận và thiết kế mô hình nghiên cứu. Về tự do hóa thương mại, tác giả làm rõ bản chất, quá trình hình thành, mối liên hệ với toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, cùng bốn nguyên tắc cốt lõi của thương mại quốc tế (không phân biệt đối xử MFN/NT, tự do thương mại, minh bạch và ưu đãi cho nước đang phát triển). Về kinh doanh vận tải biển, chương phân tích các thuật ngữ chuyên ngành, lược sử hình thành vận tải biển Việt Nam và các đặc điểm kinh tế kỹ thuật của ngành hàng hải. Về mô hình nghiên cứu, tác giả xác lập khung phân tích đo lường tác động dựa trên mô hình tự hồi quy vector VAR. Chương luận giải căn cứ lựa chọn bốn biến độc lập đại diện cho tự do hóa thương mại của Việt Nam (EX/lex, IM/lim, IN/lin, GDP/lgdp) và hai biến phụ thuộc đại diện cho hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng gồm sản lượng hàng hóa thông qua cảng (lput) và sản lượng vận chuyển (ltran).

Chương 3: Thực trạng tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng

Chương 3 trình bày các dữ liệu thực nghiệm và kết quả ước lượng mô hình:

• Thực trạng tự do hóa thương mại Việt Nam (2000 - 2015): Trình bày tiến trình tham gia AFTA/CEPT, BTA Việt - Mỹ, gia nhập WTO năm 2007, ký kết VCUFTA, tham gia AEC, hoàn tất đàm phán EVFTA và TPP; thống kê tăng trưởng GDP, vốn đầu tư nước ngoài FDI và tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua các bảng biểu chuỗi thời gian.
• Thực trạng kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng: Phân tích vị trí địa lý, hạ tầng luồng tàu, hệ thống cảng bến (Cảng Hải Phòng, các bến cảng container, danh mục cầu cảng); thống kê sản lượng hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng giai đoạn 2000 - 2015 (tăng trưởng hàng hóa bình quân 19%/năm, container tăng 29%/năm); cơ cấu vốn đầu tư cho hàng hải so với tổng vốn đầu tư toàn xã hội thành phố giai đoạn 2005 - 2015; thực trạng đội tàu (doanh nghiệp quy mô lớn, các hãng tàu container, danh sách thành viên Hiệp hội vận tải Đoàn Kết An Lư - Hải Phòng, quy mô đội tàu 2000 - 2015, cơ cấu trọng tải DWT, tuổi tàu bình quân so với khu vực Đông Nam Á và thế giới, thị phần vận tải biển giai đoạn 2004 - 2014); chỉ ra các tồn tại: luồng hàng hải bị sa bồi cạn bả, quy mô bến cảng manh mún phân tán, đội tàu già, cơ cấu trọng tải nhỏ, chủ yếu vận chuyển nội địa và ven biển, thị phần vận tải xuất nhập khẩu quốc tế bị chi phối bởi các hãng tàu nước ngoài.
• Kết quả mô hình định lượng:
  • Kiểm định nghiệm đơn vị ADF: Đánh giá tính dừng của các chuỗi dữ liệu thời gian (lex, lim, lin, lgdp, lput, ltran).
  • Ước lượng mô hình VAR đối với biến số lput và kiểm định quan hệ nhân quả Granger (Granger Causes-Effects) nhằm xác định quan hệ tương tác giữa các biến tự do hóa thương mại và sản lượng thông qua cảng.
  • Phân tích hồi quy OLS đối với biến lput: Xác định hệ số hồi quy, mức độ giải thích và chiều hướng tác động thuận/nghịch của xuất khẩu, nhập khẩu, vốn FDI và GDP đến sản lượng hàng hóa qua hệ thống cảng Hải Phòng.

Chương 4: Giải pháp và kiến nghị về phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại

Chương 4 đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị dựa trên bốn căn cứ: quan điểm định hướng của Đảng và Nhà nước (Nghị quyết số 09-NQ/TW); định hướng của thành phố Hải Phòng; hệ thống cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển (song phương, WTO, ASEAN/AFAS gói 9, AEC, TPP, EVFTA); kết quả phân tích thực trạng và kiểm định mô hình định lượng:

• Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp:
  • Doanh nghiệp kinh doanh vận tải biển: Trẻ hóa và tái cơ cấu đội tàu, nâng tỷ trọng tàu chuyên dụng container; nâng cao năng lực tài chính và quản trị thuyền viên; liên kết thành lập các liên minh vận tải nhằm khai thác thị phần hàng hóa quốc tế.
  • Doanh nghiệp kinh doanh khai thác cảng: Đầu tư công nghệ bốc dỡ hiện đại, nâng cao năng suất giải phóng tàu; ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý bãi (CY); nạo vét duy trì độ sâu luồng hàng hải đáp ứng cỡ tàu lớn.
  • Doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu: Chuyển đổi tập quán mua CIF bán FOB sang hình thức mua FOB bán CIF nhằm tạo điều kiện cho các hãng vận tải biển nội địa giành quyền vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu.
• Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý: Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước chuyên ngành hàng hải; phát triển hệ thống dịch vụ logistics kết nối với hệ thống cảng cạn (ICD) và kho bãi hậu phương; tăng cường kết nối và triển khai các cam kết mở cửa thị trường dịch vụ vận tải biển.
• Kiến nghị:
  • Kiến nghị với Chính phủ: Hoàn thiện văn bản pháp luật chuyên ngành hàng hải, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và cơ chế một cửa quốc gia tại cảng biển.
  • Kiến nghị với Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng: Phát triển nguồn nhân lực hàng hải và logistics chất lượng cao; hỗ trợ tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu địa phương; quy hoạch quỹ đất và hạ tầng giao thông kết nối sau cảng.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới của luận án được tác giả công bố bao gồm:

1. Về mặt lý luận: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự do hóa thương mại, hoạt động kinh doanh vận tải biển và khung lý thuyết phân tích tác động; xác lập các biến số đại diện phù hợp với bối cảnh kinh tế Việt Nam và ngành hàng hải địa phương.
2. Về mặt thực tiễn:
   • Cung cấp bức tranh toàn diện về tiến trình tự do hóa thương mại của Việt Nam và thực trạng hoạt động cảng biển, đội tàu tại Hải Phòng giai đoạn 2000 – 2015 thông qua các chuỗi số liệu thống kê thực tế.
   • Ứng dụng mô hình Vector Autoregression (VAR) trên phần mềm Eviews 8.1 để đo lường định lượng tác động của các biến số đại diện tự do hóa thương mại (kim ngạch xuất khẩu, nhập khẩu, vốn đầu tư nước ngoài, GDP) đến sản lượng hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng và sản lượng vận chuyển; xác định chiều hướng tác động (thuận/nghịch) và kiểm định mối quan hệ nhân quả Granger giữa các biến số.
3. Về mặt giải pháp: Đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ phân định theo từng chủ thể doanh nghiệp (vận tải biển, khai thác cảng, xuất nhập khẩu) và cơ quan quản lý nhà nước; đưa ra các kiến nghị cụ thể gửi Chính phủ và UBND thành phố Hải Phòng bám sát thực trạng và cam kết FTA.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Mẫu dữ liệu chuỗi thời gian sử dụng trong mô hình định lượng chỉ thu thập được theo số liệu thống kê năm giai đoạn 2000 – 2015 (16 quan sát năm), trong khi việc ước lượng mô hình VAR trên phần mềm Eviews thường đòi hỏi độ dài chuỗi số liệu tối thiểu 30 quan sát để nâng cao bậc tự do và độ tin cậy thống kê.
• Phạm vi nội dung nghiên cứu chỉ giới hạn ở khâu vận chuyển hàng hóa đường biển, chưa bao quát mảng vận chuyển hành khách cũng như các phân ngành dịch vụ logistics hỗ trợ vận tải biển.
• Mô hình VAR chuỗi thời gian chủ yếu phản ánh tương quan quá khứ và dự báo ngắn hạn, chưa phản ánh đầy đủ các yếu tố vi mô ở cấp độ từng doanh nghiệp vận tải.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng thu thập số liệu theo chuỗi tần suất cao hơn (theo quý hoặc theo tháng) để gia tăng dung lượng mẫu kiểm định kinh tế lượng.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên vùng với các cụm cảng biển lớn khác tại Việt Nam (như cụm cảng Thành phố Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng Tàu).
• Ứng dụng mô hình dữ liệu bảng (Panel Data) đối với tập hợp các doanh nghiệp vận tải biển và cảng biển để đánh giá tác động ở cấp độ vi mô.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Kinh tế Quốc tế, Kinh tế Vận tải biển và Logistics tham khảo khung biến số thực chứng, quy trình ứng dụng mô hình VAR và các bảng tổng hợp nghiên cứu trước về tự do hóa thương mại và vận tải biển.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giao thông vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Sở Giao thông vận tải Hải Phòng, Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng) tham khảo các dữ liệu thực trạng phát triển cảng biển, đội tàu, sự phân bổ luồng hàng và các kiến nghị chính sách nhằm tận dụng cam kết FTA.
• Các hiệp hội và doanh nghiệp (Hiệp hội Cảng biển Việt Nam - VPA, Hiệp hội Chủ tàu Việt Nam - VSA, Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Tự do hóa thƣơng mại là vấn đề thời sự mà các quốc gia trên thế giới hiện nay đa phần đều hƣớng tới. Hầu hết các nƣớc đều nhận thức rõ đƣợc tầm quan trọng và những lợi ích mà quốc gia có thể đạt đƣợc khi tham gia vào xu thế này. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế đó khi đã và đang tích cực tham gia vào hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia ký kết các thỏa thuận, các hiệp định song phƣơng và đa phƣơng với các quốc gia ở khu vực và thế giới.

Mốc đánh dấu điển hình là khi Việt Nam ký hiệp định thƣơng mại song phƣơng BTA với Hoa Kỳ vào năm 2000. Sau đó là việc gia nhập các hiệp hội, tổ chức, diễn đàn nhƣ: Tổ chức Thƣơng mại Thế giới (WTO). Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dƣơng (APEC), Diễn đàn hợp tác Á - Âu (ASEM)… Trong năm 2015, Việt Nam đã kết thúc đàm phán Hiệp định Thƣơng mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA), Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và đặc biệt vừa hoàn tất đàm phán Hiệp định đối tác chiến lƣợc xuyên Thái Bình Dƣơng (TPP). Đây là những dấu mốc điển hình cho việc chủ động và tích cực của Việt Nam trƣớc xu thế này.

Khi thực hiện tự do hóa thƣơng mại, các quốc gia luôn phải xác định những ngành kinh tế chủ đạo có lợi thế cạnh tranh để tập trung ƣu tiên phát triển. Đối với Việt Nam, điều kiện địa lý là yếu tố thuận lợi để phát triển kinh tế theo hƣớng biển, đặc biệt là kinh doanh vận tải biển. Việt Nam có bờ biển dài khoảng 3.260km từ Bắc xuống Nam, chiếm tỷ lệ khoảng 100km2 đất liền/1km bờ biển trong khi mức trung bình trên thế giới là 600km2 đất liền/1km bờ biển. Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 09/02/2007 về Chiến lƣợc biển Việt Nam đến năm 2020 đƣợc thông qua tại Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành TW Đảng khóa X đã xác định rõ kinh tế hàng hải là ngành kinh tế đứng thứ 2 sau Dầu khí, và phấn đấu sau 20 năm sẽ vƣơn lên dẫn đầu.

Đây là một cơ sở quan trọng cho chiến lƣợc phát triển vận tải biển trong tƣơng lai. Vận tải biển chiếm khoảng từ 70-80% lƣu chuyển hàng hóa thƣơng mại, đóng góp không nhỏ vào giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập, thúc đẩy nền kinh tế phát triển, nhất là trong hoạt động xuất - nhập khẩu. Khi Việt Nam tham gia vào xu thế toàn cầu là tự do hóa thƣơng mại, cả Chính phủ và các doanh nghiệp vận tải biển đều trông chờ những cơ hội, những tác động tích cực đến lĩnh vực này. Đó có 2 thể là sự cạnh tranh để đƣợc cọ xát và lớn mạnh hơn, và có thể là sự hợp tác để cùng hƣởng lợi, cùng xây dựng và phát triển mối quan hệ.

Tuy nhiên, những năm gần đây, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực vận tải biển Việt Nam đã và đang gặp rất nhiều bất ổn vì yếu tố khách quan do suy thoái kinh tế toàn cầu là phần nhiều, nhƣng cũng không thể chối bỏ rằng trong xu thế tự do hóa này, lĩnh vực vận tải biển của Việt Nam đã, đang và sẽ phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức. Các doanh nghiệp Việt Nam chƣa đạt đƣợc nhiều lợi trong khi có thể sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức hơn nữa. Trong số các tỉnh thành của Việt Nam có hoạt động vận tải biển mạnh mẽ, Hải Phòng là đƣợc coi là một Việt Nam thu nhỏ với đa dạng các loại hình dịch vụ vận chuyển, dịch vụ hàng hải cũng nhƣ hệ thống cảng biến bến bãi. Có thể nói khi nghiên cứu lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng cũng phần nào thấy đƣợc lĩnh vực vận tải biển Việt Nam trong đó.

Hải Phòng là một thành phố cảng với lƣu lƣợng hàng hóa ra vào hàng năm cũng chiếm một tỉ lệ đáng kể trong tổng số của cả nƣớc. Hải Phòng có vị trí quan trọng về kinh tế, xã hội, và an ninh, quốc phòng của vùng Đông Bắc Bộ và cả nƣớc, nằm trên hai hành lang - một vành đai hợp tác kinh tế Việt Nam - Trung Quốc, một cực tăng trƣởng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Hải Phòng với vị trí địa lý vô cùng thuận lợi là cửa ngõ ra biển quan trọng bậc nhất của các tỉnh phía Bắc, với hệ thống cảng biển phát triển từ rất sớm, từ những năm 70 thế kỷ 19. Trong những năm gần đây, lƣợng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Hải Phòng tăng trƣởng nhanh và ổn định.

Tỷ lệ tăng trƣởng trung bình trong các năm qua của hàng hóa đạt 19% /năm và hàng container đạt 29% /năm. Lƣợng hàng hóa thông qua hệ thống Cảng Hải Phòng tăng khoảng 600% trong vòng 10 năm qua. Vận tải biển đã và đang là một ngành mũi nhọn trong việc phát triển kinh tế của địa phƣơng. Hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực này phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó có thể kể đến yếu tố về tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam.

Nếu xác định đƣợc tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam có tác động nhƣ thế nào đến hoạt động này sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc đính hƣớng phát triển của thành phố nói riêng và đất nƣớc nói chung. Chính vì thế, tác giả lựa chọn đề tài “Tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng” nhằm mục 3 đích nghiên cứu xem tự do hóa thƣơng mại có tác động nhƣ thế nào đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng. Trên cơ sở phân tích các yếu tố có liên quan đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển trong bối cảnh tự do hóa thƣơng mại, tác giả sẽ đề xuất một số giải pháp và kiến nghị để hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng hiệu quả hơn và phát triển xứng đáng với tiềm năng vốn có của thành phố. Mục tiêu nghiên cứu 2.

Mục tiêu chung: Nghiên cứu tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng, từ đó đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thƣơng mại. Mục tiêu cụ thể: - Tổng hợp các nghiên cứu có liên quan đến luận án ở trong và ngoài nƣớc về các nội dung: tự do hóa thƣơng mại; kinh doanh vận tải biển; mô hình nghiên cứu tác động. - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự do hóa thƣơng mại, kinh doanh vận tải biển và mô hình tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển. - Phân tích thực trạng tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam và thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng.

Lập mô hình đo tác động trên cơ sở các số liệu tổng hợp từ các thực trạng trên để đánh giá tác động trên. - Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thƣơng mại căn cứ vào các cơ sở sau: Kết quả chạy mô hình phân tích tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển; Căn cứ vào định hƣớng chính sách của Đảng, Nhà nƣớc và của Thành phố Hải Phòng; Các cam kết tự do hóa thƣơng mại trong vận tải biển; Thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động của tự do hóa thƣơng mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng.

Phạm vi nghiên cứu 3. Về nội dung nghiên cứu Luận án nghiên cứu về lĩnh vực vận tải biển về vận chuyển hàng hóa, không bao gồm nghiên cứu vận tải hành khách và các dịch vụ hỗ trợ vận tải biển. Luận án tập trung vào phân tích tác động của tự do hóa thƣơng mại hàng hóa đối với vận tải biển. Về không gian nghiên cứu Khi phân tích tác động của tự do hóa thƣơng mại đến một ngành nghề, lĩnh vực hay một địa phƣơng thì thƣờng phải nghiên cứu chính sách thƣơng mại quốc tế của quốc gia, tức là đặt ngành nghề, lĩnh vực hay địa phƣơng đƣợc nghiên cứu trong bối cảnh quốc gia và quốc tế.

Chính vì thế trong luận án này, không gian nghiên cứu sẽ là hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại địa bàn Hải Phòng và đặt trong bối cảnh tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam. Về thời gian nghiên cứu Nghiên cứu về quá trình tự do hóa thƣơng mại ở Việt Nam có thể lựa chọn nhiều giai đoạn khác nhau kể từ năm 1986 khi Đảng và Nhà nƣớc có sự đổi mới mạnh mẽ trong quan điểm và chiến lƣợc phát triển kinh tế đất nƣớc. Tuy nhiên, tác giả lựa chọn mốc năm 2000 thay vì thời gian trƣớc đó vì một số lý do: Thứ nhất, sau đổi mới, việc tiến hành tự do hóa thƣơng mại chƣa đạt đƣợc thành tựu đáng kể. Thứ hai, năm 2000 là năm đánh dấu đậm nét về tự do hóa thƣơng mại của Việt Nam, sau khi Mỹ bình thƣờng hóa quan hệ với Việt Nam và ký Hiệp định thƣơng mại song phƣơng BTA.

Kể từ đó trở đi, Việt Nam không ngừng mở rộng và phát triển mối quan hệ với các quốc gia và các vùng lãnh thổ, tích cực tham gia đàm phán, ký kết các hiệp định về tự do hóa thƣơng mại. Chính vì thế, về phạm vi thời gian nghiên cứu của luận án, tác giả tập trung nghiên cứu hoạt động tự do hóa thƣơng mại, tự do hóa thƣơng mại trong lĩnh vực vận tải biển của Việt Nam và hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong giai đoạn 2000 – 2015. Phƣơng pháp nghiên cứu, khung lý thuyết nghiên cứu, thông tin và dữ liệu đƣợc sử dụng trong nghiên cứu 4.