Tác động của sự phát triển đô thị đối với môi trường không khí ở Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013

Phát triển đô thị là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng đến chất lượng không khí tại Thái Nguyên trong giai đoạn… 75 trang · Đại học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Loan
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Sự Phát Triển Đô Thị Đến Môi Trường Không Khí Thành Phố Thái Nguyên Giai Đoạn 2008 – 2013
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa học tập
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái quát quá trình phát triển đô thị
• 2.2. Khái quát về đô thị, đô thị hóa
• 2.3. Khái niệm đô thị
• 2.4. Phân loại đô thị
• 2.5. Quản lý đô thị
• 2.6. Đô thị hóa
• 2.6.1. Khái niệm về đô thị hóa
• 2.6.2. Sự phát triển của đô thị hóa
• 2.7. Lịch sử phát triển đô thị tại Việt Nam
• 2.8. Phát triển đô thị tại thành phố Thái Nguyên
• 2.9. Khái quát về môi trường và ô nhiễm môi trường không khí
• 2.9.1. Khái niệm môi trường
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội Thành phố Thái Nguyên
• 3.2.1.1. Điều kiện tự nhiên của thành phố Thái Nguyên
• 3.2.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội của thành phố Thái Nguyên. Thực trạng phát đô thị và các khu dân cư nông thôn
• 3.2.2. Đánh giá thuận lợi khó khăn của điều tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển đô thị của thành phố Thái Nguyên
• 3.2.3. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới môi trường không khí trên địa bàn thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 3.2.3.1. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến nồng độ SO2 tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 3.2.3.2. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến nồng độ NO2 tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 3.2.3.3. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến nồng độ CO tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 3.2.3.4. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến bụi tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 3.2.3.5. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến tiếng ồn tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 3.2.3.6. Đánh giá sự ảnh hưởng của phát triển đô thị đến môi trường không khí theo ý kiến người dân
• 3.2.4. Các giải pháp bảo vệ môi trường không khí đô thị
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp khảo sát ngoài thực địa
• 3.3.2. Phương pháp điều tra phỏng vấn
• 3.3.3. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp
• 3.3.4. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa và đánh giá nhanh môi trường
• 3.3.5. Phương pháp lấy mẫu
• 3.3.6. Phương pháp phân tích mẫu
• 3.3.7. Phương pháp xử lý và đánh giá tổng hợp số liệu
• 3.3.8. Phương pháp chuyên gia
• 4. KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội Thành phố Thái Nguyên
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1.1. Vị trí địa lý
• 4.1.1.2. Địa hình, địa mạo
• 4.1.1.3. Tài nguyên đất. Thực trạng môi trường
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội và thực trạng phát triển đô thị
• 4.1.2.1. Tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 4.1.2.2. Dân số, lao động, việc làm và thu nhập
• 4.1.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 4.1.2.4. Thực trạng phát triển đô thị và các khu dân cư nông thôn
• 4.1.3. Đánh giá thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển đô thị của thành phố Thái Nguyên
• 4.2. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới môi trường không khí dựa vào các số liệu phân tích
• 4.2.1. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến nồng độ SO2 tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 -2013
• 4.2.2. Ảnh hưởng của phát triển đô thị đến nồng độ NO2 tại Thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008-2013
• 4.2.3. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến nồng độ CO tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 -2013
• 4.2.4. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến nồng độ bụi tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 -2013
• 4.2.5. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến hàm lượng tiếng ồn tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 -2013
• 4.2.6. Đánh giá của người dân với tác động của phát triển của môi trường
• 4.3. Các giải pháp bảo vệ môi trường không khí đô thị
• 4.3.1. Các giải pháp chung
• 5. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của phát triển đô thị đến chất lượng không khí

Phát triển đô thị là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng đến chất lượng không khí tại Thái Nguyên trong giai đoạn 2008-2013. Sự gia tăng dân số và hoạt động kinh tế đã dẫn đến sự gia tăng ô nhiễm không khí. Các nguồn ô nhiễm chủ yếu bao gồm khí thải từ phương tiện giao thông, nhà máy và các hoạt động xây dựng. Việc hiểu rõ về mối quan hệ này là cần thiết để có những biện pháp quản lý hiệu quả.

1.1. Khái niệm phát triển đô thị và ô nhiễm không khí

Phát triển đô thị được hiểu là quá trình mở rộng và cải thiện cơ sở hạ tầng, trong khi ô nhiễm không khí là sự hiện diện của các chất độc hại trong không khí. Sự gia tăng đô thị hóa thường đi kèm với sự gia tăng ô nhiễm không khí, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

1.2. Tình hình ô nhiễm không khí tại Thái Nguyên giai đoạn 2008 2013

Trong giai đoạn này, nồng độ các chất ô nhiễm như SO2, NO2 và bụi mịn đã tăng lên đáng kể. Các số liệu cho thấy rằng sự phát triển đô thị đã làm gia tăng áp lực lên chất lượng không khí, gây ra nhiều vấn đề sức khỏe cho người dân.

II. Vấn đề ô nhiễm không khí tại Thái Nguyên và nguyên nhân chính

Ô nhiễm không khí tại Thái Nguyên đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người dân. Nguyên nhân chính bao gồm sự gia tăng phương tiện giao thông, hoạt động công nghiệp và xây dựng. Việc nhận diện rõ nguyên nhân sẽ giúp đưa ra các giải pháp hiệu quả.

2.1. Nguyên nhân ô nhiễm không khí từ giao thông

Sự gia tăng số lượng phương tiện giao thông cá nhân và công cộng đã dẫn đến nồng độ khí thải cao, đặc biệt là trong giờ cao điểm. Điều này không chỉ làm giảm chất lượng không khí mà còn gây ra tiếng ồn và ùn tắc giao thông.

2.2. Ảnh hưởng của các nhà máy và công nghiệp

Các nhà máy sản xuất và khu công nghiệp tại Thái Nguyên thải ra nhiều chất ô nhiễm, bao gồm bụi và khí độc. Việc thiếu các biện pháp kiểm soát ô nhiễm đã làm tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của phát triển đô thị đến không khí

Để đánh giá tác động của phát triển đô thị đến chất lượng không khí, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu không khí và điều tra ý kiến người dân. Việc sử dụng các phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình ô nhiễm.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa được thực hiện để thu thập dữ liệu về nồng độ ô nhiễm không khí tại các khu vực khác nhau trong thành phố. Dữ liệu này giúp xác định các điểm nóng ô nhiễm và nguồn gốc của chúng.

3.2. Phân tích mẫu không khí

Phân tích mẫu không khí cho phép đánh giá chính xác nồng độ các chất ô nhiễm như SO2, NO2 và bụi. Kết quả phân tích cung cấp thông tin quan trọng cho việc xây dựng các chính sách bảo vệ môi trường.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Thái Nguyên

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phát triển đô thị đã có tác động tiêu cực đến chất lượng không khí tại Thái Nguyên. Các biện pháp ứng dụng thực tiễn như cải thiện giao thông công cộng và kiểm soát ô nhiễm từ công nghiệp đã được đề xuất nhằm giảm thiểu tác động này.

4.1. Đánh giá tác động từ ý kiến người dân

Người dân tại Thái Nguyên đã bày tỏ mối lo ngại về chất lượng không khí. Nhiều người cho rằng chính quyền cần có các biện pháp mạnh mẽ hơn để kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

4.2. Giải pháp cải thiện chất lượng không khí

Các giải pháp như phát triển giao thông công cộng, khuyến khích sử dụng xe đạp và xe điện, cùng với việc áp dụng công nghệ sạch trong sản xuất là cần thiết để cải thiện chất lượng không khí tại Thái Nguyên.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho Thái Nguyên

Kết luận cho thấy rằng phát triển đô thị tại Thái Nguyên đã có những tác động tiêu cực đến chất lượng không khí. Tuy nhiên, với các biện pháp quản lý và chính sách hợp lý, có thể cải thiện tình hình này. Hướng đi tương lai cần tập trung vào phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của phát triển bền vững

Phát triển bền vững không chỉ giúp cải thiện chất lượng không khí mà còn bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.2. Đề xuất chính sách cho tương lai

Các chính sách cần được xây dựng dựa trên dữ liệu nghiên cứu và ý kiến người dân. Việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện hạ tầng sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững tại Thái Nguyên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Quá trình phát triển kinh tế - xã hội và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng tại các đô thị Việt Nam đang tạo ra những áp lực lớn đối với môi trường sống, đặc biệt là chất lượng môi trường không khí. Sự gia tăng mật độ dân cư, các hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng, sự phát triển của hệ thống giao thông cơ giới và hoạt động sản xuất công nghiệp là những nguồn phát thải chính gây suy giảm chất lượng không khí, tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng (nhất là các bệnh về đường hô hấp) cũng như các hệ sinh thái.

Thành phố Thái Nguyên là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và khoa học kỹ thuật của tỉnh Thái Nguyên, đồng thời giữ vai trò trung tâm của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Với lịch sử xây dựng và phát triển đô thị hơn 50 năm, thành phố tập trung nhiều nhà máy, xí nghiệp công nghiệp lớn (như Khu công nghiệp Gang Thép, Nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ) và là trung tâm giáo dục đào tạo lớn thứ 3 cả nước với hệ thống các trường đại học, cao đẳng. Quá trình đô thị hóa diễn ra với tốc độ cao, dòng người nhập cư và sinh viên tăng nhanh kéo theo nhu cầu xây dựng nhà ở, hạ tầng kỹ thuật, mở rộng các khu thương mại và dịch vụ. Những hoạt động này thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương nhưng đồng thời làm nảy sinh nhiều hệ lụy môi trường nghiêm trọng. Nếu không có các đánh giá khoa học và biện pháp can thiệp kịp thời từ cơ quan quản lý nhà nước, áp lực ô nhiễm không khí sẽ tiếp tục gia tăng.

Xuất phát từ thực tiễn trên, khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Khoa học môi trường của tác giả Nguyễn Thị Phương Loan (Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Thế Đặng) thực hiện đề tài nhằm làm rõ mối tương quan giữa phát triển đô thị và biến động chất lượng không khí tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể gồm 3 nội dung:

1. Đánh giá thực trạng và ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến chất lượng môi trường không khí thành phố Thái Nguyên - tỉnh Thái Nguyên.
2. Phân tích nguyên nhân ảnh hưởng của quá trình phát triển đô thị đến chất lượng môi trường không khí thành phố Thái Nguyên.
3. Đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thiểu những tác động tiêu cực tới môi trường không khí trước sự phát triển đô thị, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận bao gồm:

• Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đô thị, phát triển đô thị và ảnh hưởng của phát triển đô thị tới phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Thái Nguyên.
• Quá trình phát triển đô thị tại thành phố Thái Nguyên.
• Diễn biến chất lượng môi trường không khí tại thành phố Thái Nguyên.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tập trung vào 19 phường nội thành và các vùng phụ cận).
• Thời gian nghiên cứu: Đề tài tiến hành thu thập dữ liệu, điều tra thực địa và phân tích trong thời gian từ tháng 2/2014 đến tháng 4/2014; chuỗi số liệu quan trắc môi trường không khí và biến động kinh tế - xã hội được hồi cứu trong giai đoạn 2008 – 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập khung lý luận dựa trên việc hệ thống hóa các khái niệm khoa học về đô thị, đô thị hóa, môi trường đô thị và các tác nhân gây ô nhiễm không khí. Tác giả phân tích đô thị hóa theo cả nghĩa rộng (quá trình phát triển toàn diện kinh tế - xã hội gắn với lực lượng sản xuất) và nghĩa hẹp (sự chuyển dịch cư dân từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp); phân loại đô thị theo 2 xu hướng (tập trung và phân tán) qua 3 thời kỳ lịch sử: tiền công nghiệp, công nghiệp và hậu công nghiệp. Về mặt hóa lý môi trường, tác giả làm rõ bản chất và cơ chế tác động của các tác nhân ô nhiễm chính trong khí quyển đô thị, bao gồm: oxit lưu huỳnh ($SO_2$), oxit nitơ ($NO_x$, $NO_2$, $N_2O$), cacbon monoxit ($CO$), cacbon đioxit ($CO_2$), hợp chất clorofluorocacbon ($CFC$), mêtan ($CH_4$), bụi lơ lửng và tiếng ồn; đồng thời trích dẫn thang chỉ số tiêu chuẩn ô nhiễm không khí (PSI) do Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA) ban hành.

Khung cơ sở pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật áp dụng trong nghiên cứu gồm:

• Luật Bảo vệ môi trường số 52/2005/QH11 được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 29/11/2005; Điều 6 quy định về khái niệm ô nhiễm môi trường.
• Nghị định số 42/2009/NĐ-CP ngày 07/5/2009 của Chính phủ về việc phân loại đô thị.
• Nghị định số 80/2006/NĐ-CP, Nghị định số 21/2008/NĐ-CP và Nghị định số 81/2006/NĐ-CP liên quan đến hướng dẫn thi hành và xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật ngày 29/6/2006 cùng Nghị định số 127/2007/NĐ-CP.
• QCVN 05:2013/BTNMT – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng không khí xung quanh (áp dụng so sánh nồng độ các chất độc hại với quy chuẩn cho phép).
• Quyết định số 278/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung thành phố Thái Nguyên đến năm 2020.

Để giải quyết các nhiệm vụ đề ra, tác giả sử dụng tổ hợp 7 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

1. Phương pháp khảo sát ngoài thực địa và đánh giá nhanh môi trường: Khảo sát thực tế hiện trạng hạ tầng đô thị, giao thông, các khu công nghiệp, nhận diện các nguồn thải và lựa chọn vị trí quan trắc.
2. Phương pháp điều tra phỏng vấn: Thiết kế phiếu điều tra in sẵn gồm các câu hỏi trắc nghiệm kết hợp phỏng vấn trực tiếp; thực hiện điều tra 100 phiếu trên địa bàn nhằm thu thập ý kiến của cán bộ các ban ngành liên quan và người dân địa phương về mức độ tác động của phát triển đô thị tới môi trường sống.
3. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp: Thu thập hồ sơ biến động mục đích sử dụng đất tại Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố Thái Nguyên; chuỗi số liệu quan trắc định kỳ môi trường không khí giai đoạn 2008 – 2012 từ Trung tâm Quan trắc Tài nguyên và Môi trường thành phố Thái Nguyên; các chỉ số thống kê dân số, việc làm, cơ cấu kinh tế tại Trung tâm Thông tin thành phố Thái Nguyên.
4. Phương pháp lấy mẫu: Sử dụng máy lấy mẫu không khí chuyên dụng lấy mẫu tại 6 điểm đại diện trên địa bàn thành phố, mẫu được cố định hóa chất và bảo quản nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn hiện hành trước khi vận chuyển về phòng thí nghiệm.
5. Phương pháp phân tích mẫu: Toàn bộ mẫu không khí thu thập tại thực địa được gửi phân tích tại phòng thí nghiệm của Trung tâm Quan trắc và Công nghệ Môi trường Thành phố Thái Nguyên (địa chỉ: số 425A đường Phan Đình Phùng, TP. Thái Nguyên).
6. Phương pháp xử lý và đánh giá tổng hợp số liệu: Thống kê mô tả, thống kê so sánh các thông số môi trường qua từng năm và so sánh đối chiếu trực tiếp với QCVN 05:2013/BTNMT; phân tích mối quan hệ giữa tốc độ đô thị hóa và nồng độ chất ô nhiễm; tính toán và biểu diễn biểu đồ trên phần mềm Microsoft Excel và Microsoft Word.
7. Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến, kinh nghiệm của các chuyên gia quản lý đô thị và môi trường trong quá trình đánh giá tác động và xây dựng đề xuất giải pháp.

Ký hiệu	Vị trí lấy mẫu	Địa bàn hành chính	Tọa độ địa lý
Mẫu 1	Cổng trường Đại học Việt Bắc	Xã Đồng Bẩm, TP. Thái Nguyên	21°36'35''B - 105°50'23''Đ
Mẫu 2	Khu vực đường tròn Núi Voi	Huyện Đồng Hỷ (giáp ranh TPTN)	21°37'56''B - 105°50'3''Đ
Mẫu 3	Khu vực đường tròn Tân Long	Tổ 14, Phường Tân Long, TP. Thái Nguyên	21°37'21''B - 105°47'28''Đ
Mẫu 4	Hoàng Gia Plaza	Phường Tân Thịnh, TP. Thái Nguyên	21°34'45''B - 105°48'58''Đ
Mẫu 5	Cổng Bệnh viện A Thái Nguyên	Phường Tân Thịnh, TP. Thái Nguyên	21°34'17''B - 105°48'42''Đ
Mẫu 6	Cổng Trung tâm Giáo dục Quốc phòng	Xã Quyết Thắng, TP. Thái Nguyên	21°35'34''B - 105°47'55''Đ

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1. Mở đầu

Phần mở đầu tập trung trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa đang làm gia tăng lượng khí thải độc hại vào môi trường không khí. Tác giả giới thiệu khái quát vị trí của thành phố Thái Nguyên, khẳng định sự cần thiết phải kiểm soát ô nhiễm song song với tốc độ tăng trưởng kinh tế; đồng thời nêu rõ 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, ý nghĩa học tập (củng cố kỹ năng nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm thực tế) và ý nghĩa thực tiễn (cung cấp cơ sở khoa học để đề xuất biện pháp giảm thiểu ô nhiễm không khí tại địa phương).

Phần 2. Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các vấn đề lý luận về đô thị, tiêu chí phân loại đô thị từ loại đặc biệt đến loại V theo Nghị định 42/2009/NĐ-CP; phân tích bản chất của đô thị hóa và công tác quản lý nhà nước về đô thị. Tổng quan đi sâu vào phân loại tài nguyên không khí, cơ chế phát sinh ô nhiễm từ nguồn tự nhiên (núi lửa, cháy rừng, bão bụi) và nguồn nhân tạo (sản xuất công nghiệp, đốt nhiên liệu hóa thạch, giao thông vận tải). Trong đó, giao thông đô thị được nhấn mạnh là nguồn phát sinh chính, đóng góp tới khoảng 70% tổng lượng ô nhiễm không khí đô thị, 85% lượng khí $CO$ và 95% lượng $VOC$ trên phạm vi toàn quốc. Tác giả cũng tổng thuật tình hình đô thị hóa và ô nhiễm không khí trên thế giới, thực trạng mạng lưới khoảng 700 đô thị tại Việt Nam và tiến trình mở rộng địa giới thành phố Thái Nguyên về phía Bắc (thêm 2 xã Cao Ngạn, Đồng Bẩm) theo Quyết định 278/2006/QĐ-TTg.

Phần 3. Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này xác định đối tượng, phạm vi không gian tại TP. Thái Nguyên, thời gian nghiên cứu thực địa từ tháng 2 đến tháng 4/2014. Nội dung nghiên cứu được chia làm 3 hợp phần: đánh giá điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội; đánh giá ảnh hưởng của phát triển đô thị đến chất lượng không khí qua các thông số ($SO_2$, $NO_2$, $CO$, bụi, tiếng ồn giai đoạn 2008 – 2013) cùng ý kiến nhân dân; đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường. Tác giả mô tả chi tiết quy trình triển khai 7 phương pháp nghiên cứu, công bố tọa độ địa lý chuẩn xác của 6 điểm lấy mẫu thực nghiệm bằng thiết bị định vị và danh mục nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác.

Phần 4. Kết quả đạt được

Đây là nội dung thực nghiệm và phân tích trọng tâm của khóa luận, bao gồm:

• Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội: Đánh giá vị trí trung tâm tỉnh Thái Nguyên (tọa độ từ 21°00' đến 22°27' vĩ độ Bắc, 105°25' đến 106°14' kinh độ Đông, cách Hà Nội 80 km), địa hình chuyển tiếp đồng bằng - đồi bát úp, khí hậu nhiệt đới gió mùa (nhiệt độ tuyệt đối 39,5°C, trung bình tháng cao nhất 28,5°C vào tháng 7, thấp nhất 15,5°C vào tháng 1; lượng mưa tập trung 87% vào mùa mưa; độ ẩm 82%), thủy văn sông Cầu, sông Công và hồ Núi Cốc. Phân tích tài nguyên đất với 3 nhóm chính: đất phù sa (3.623,38 ha - 20,46%), đất bạc màu (1.147,88 ha - 6,48%) và đất xám feralit (7.614,96 ha - 43%).
• Hiện trạng phát triển kinh tế - xã hội: Tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2010 – 2012 đạt 14,90% (công nghiệp - xây dựng tăng 15,87%; dịch vụ tăng 18,26%; nông nghiệp tăng 4,55%). Tỷ trọng khu vực phi nông nghiệp tăng từ 95,38% (2010) lên 95,94% (2012). Dân số tính đến 01/01/2014 là 374.500 người (nội thị chiếm 77,31%). GDP bình quân đầu người tăng liên tục từ 30 triệu đồng/năm (2010) lên 48 triệu đồng/năm (2013). Tổng vốn đầu tư xây dựng cơ bản đạt 42.297 tỷ đồng (tăng 15%/năm).
• Thực trạng môi trường không khí qua số liệu phân tích: Đánh giá diễn biến nồng độ $SO_2$ giai đoạn 2008 – 2013 tại 10 trạm/khu vực quan trắc trên địa bàn. Kết quả cho thấy nồng độ $SO_2$ dao động trong khoảng 0,023 – 0,069 mg/m³, toàn bộ đều nằm trong giới hạn cho phép của QCVN 05:2013/BTNMT nhưng có xu hướng gia tăng nhẹ qua các năm do áp lực mở rộng công nghiệp và phương tiện giao thông.
• Đánh giá của cộng đồng: Tổng hợp kết quả 100 phiếu điều tra xã hội học ghi nhận phản ánh của cán bộ và cư dân về mức độ tác động của phát triển đô thị đến chất lượng môi trường không khí.
• Đề xuất giải pháp: Hệ thống các nhóm giải pháp quy hoạch, kỹ thuật và quản lý nhà nước nhằm giảm thiểu ô nhiễm không khí đô thị.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa được bức tranh toàn diện về mối tương quan giữa tốc độ đô thị hóa và chất lượng môi trường không khí tại thành phố Thái Nguyên:

1. Dữ liệu thực trạng kinh tế - xã hội và đô thị hóa

• Quy mô hành chính gồm 28 đơn vị (19 phường, 9 xã), tổng diện tích tự nhiên 18.630,56 ha.
• Dân số quy đổi tính đến ngày 01/01/2014 đạt 374.500 người, trong đó dân số nội thị là 289.527 người (chiếm tỷ lệ 77,31%), ngoại thị là 84.973 người (chiếm 22,69%).
• Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh sang công nghiệp và dịch vụ: tỷ trọng phi nông nghiệp chiếm 95,94% năm 2012.
• Thu nhập bình quân đầu người tăng trưởng ổn định: năm 2010 đạt 30 triệu đồng/người/năm; năm 2011 đạt 37 triệu đồng/người/năm; năm 2012 đạt 42 triệu đồng/người/năm; năm 2013 đạt 48 triệu đồng/người/năm.
• Hạ tầng kỹ thuật đô thị ghi nhận 100% đường phố chính và 80% ngõ phố có hệ thống chiếu sáng; tỷ lệ dân cư đô thị được sử dụng nước sạch đạt 85% từ nguồn nhà máy nước có công suất 30.000 m³/ngày đêm.

2. Số liệu quan trắc nồng độ $SO_2$ giai đoạn 2008 – 2013

Qua phân tích chuỗi dữ liệu tại 10 vị trí quan trắc môi trường không khí đại diện cho các khu vực đô thị, nút giao thông và vùng phụ cận công nghiệp, tác giả đã lập bảng tổng hợp đối chiếu với QCVN 05:2013/BTNMT (Quy chuẩn quy định nồng độ $SO_2$ trung bình 1 giờ tối đa cho phép là 0,350 mg/m³):

Điểm quan trắc	Năm 2008 ($mg/m^3$)	Năm 2009 ($mg/m^3$)	Năm 2010 ($mg/m^3$)	Năm 2011 ($mg/m^3$)	Năm 2012 ($mg/m^3$)	Năm 2013 ($mg/m^3$)	Đánh giá so với QCVN (0,350 $mg/m^3$)
Tân Long	0,036	0,035	0,048	0,033	0,043	0,058	Thấp hơn QCVN (-0,292 đến -0,317)
Tân Thịnh	0,023	0,031	0,029	0,041	0,030	0,059	Thấp hơn QCVN (-0,291 đến -0,330)
Cam Giá	0,029	0,028	0,060	0,058	0,056	0,061	Thấp hơn QCVN (-0,289 đến -0,322)
Tân Lập	0,025	0,035	0,049	0,039	0,057	0,056	Thấp hơn QCVN (-0,293 đến -0,330)
Quang Trung	0,032	0,040	0,052	0,043	0,031	0,053	Thấp hơn QCVN (-0,297 đến -0,320)
Đồng Bẩm	0,038	0,046	0,035	0,045	—	—	Thấp hơn QCVN (-0,304 đến -0,315)
Quyết Thắng	0,034	0,041	0,057	0,054	0,038	0,059	Thấp hơn QCVN (-0,291 đến -0,316)
Phan Đình Phùng	0,049	0,029	0,062	0,057	0,034	0,062	Thấp hơn QCVN (-0,288 đến -0,316)
Quán Triều	0,043	0,037	0,049	0,061	0,069	0,059	Thấp hơn QCVN (-0,284 đến -0,313)
Gia Sàng	0,026	0,046	0,054	0,059	0,045	0,051	Thấp hơn QCVN (-0,277 đến -0,305)

Dữ liệu thực nghiệm phản ánh nồng độ $SO_2$ tại tất cả các điểm đo đều nằm trong ngưỡng an toàn theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Tuy nhiên, giá trị có sự gia tăng cục bộ tại các khu vực tập trung sản xuất công nghiệp và đầu mối giao thông như Quán Triều (đạt mức cực đại 0,069 mg/m³ vào năm 2012), Cam Giá (0,061 mg/m³ năm 2013) và đường Phan Đình Phùng (0,062 mg/m³ năm 2013).

3. Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất

• Quy hoạch đô thị và công nghiệp: Thực hiện di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm nghiêm trọng xen kẽ trong khu dân cư vào các khu công nghiệp tập trung; quy hoạch mở rộng không gian cây xanh, mặt nước và duy trì các hành lang thông gió sinh thái.
• Kiểm soát nguồn thải giao thông: Nâng cấp và cải tạo mặt đường, giải quyết triệt để tình trạng phố hóa tự phát dọc quốc lộ; ưu tiên phát triển mạng lưới vận tải hành khách công cộng nhằm giảm mật độ phương tiện cơ giới cá nhân; kiểm định nghiêm ngặt khí thải xe cơ giới.
• Quản lý hoạt động xây dựng: Bắt buộc che chắn công trường, phun nước dập bụi trên các tuyến đường vận chuyển vật liệu xây dựng; xử lý nghiêm hành vi làm rơi vãi đất cát ra lòng đường đô thị.
• Quản lý nhà nước và tuyên truyền: Tăng cường năng lực quan trắc tự động; đẩy mạnh tuyên truyền cộng đồng sử dụng các nguồn nhiên liệu sạch thay thế than đá, củi trong sinh hoạt dân sinh.

4. Đóng góp khoa học và thực tiễn

Tác giả đã xâu chuỗi được hệ thống số liệu quan trắc môi trường không khí kéo dài trong 6 năm (2008 – 2013) gắn với các chỉ tiêu phát triển đô thị thực tế của thành phố Thái Nguyên. Công trình kết hợp phương pháp quan trắc kỹ thuật thực nghiệm với điều tra xã hội học, cung cấp nguồn dữ liệu tin cậy cho công tác quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế gắn liền với điều kiện thực tế thực hiện đề tài:

• Thời gian khảo sát thực địa ngắn (chỉ diễn ra từ tháng 2/2014 đến tháng 4/2014), việc tổ chức lấy mẫu không khí trực tiếp mới thực hiện được tại 6 điểm nghiên cứu đơn lẻ, chưa bao quát được sự biến động theo đầy đủ các mùa trong năm.
• Nghiên cứu phụ thuộc chủ yếu vào nguồn số liệu quan trắc thứ cấp định kỳ của địa phương; dung lượng mẫu điều tra xã hội học dừng lại ở quy mô 100 phiếu nên tính đại diện cho toàn bộ các nhóm dân cư đô thị còn ở mức giới hạn.
• Hướng mở tiếp theo: Cần mở rộng mạng lưới trạm quan trắc tự động liên tục trên địa bàn toàn thành phố; bổ sung phân tích chuyên sâu về các thành phần bụi mịn ($PM_{10}$, $PM_{2.5}$) và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi ($VOC$) phát sinh từ giao thông; xây dựng mô hình dự báo lan truyền ô nhiễm không khí theo các kịch bản phát triển không gian đô thị đến năm 2020 và 2030.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên và Môi trường, Kỹ thuật môi trường hoặc Đô thị học tham khảo về phương pháp tiếp cận kết hợp giữa đánh giá hiện trạng kinh tế - xã hội với số liệu quan trắc môi trường thực tế.
• Các nhà nghiên cứu đang thực hiện đề tài về ô nhiễm không khí đô thị tại các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc có thể sử dụng chuỗi số liệu nồng độ $SO_2$ giai đoạn 2008 – 2013 tại 10 khu vực thuộc TP. Thái Nguyên làm dữ liệu nền để đối chiếu biến động theo thời gian.
• Cán bộ quản lý môi trường tại các phòng, ban chuyên môn cấp huyện/thị/thành phố tham khảo danh mục giải pháp quản lý nguồn thải xây dựng và giao thông phù hợp với đặc thù đô thị loại I, loại II trực thuộc tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Nồng độ khí $SO_2$ trong không khí tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 – 2013 có vượt quy chuẩn kỹ thuật cho phép không?
Không. Dựa trên số liệu quan trắc tại 10 vị trí từ năm 2008 đến 2013, nồng độ $SO_2$ dao động trong khoảng từ 0,023 mg/m³ (tại Tân Thịnh năm 2008) đến 0,069 mg/m³ (tại Quán Triều năm 2012). Tất cả các giá trị đo được đều thấp hơn quy chuẩn cho phép của QCVN 05:2013/BTNMT đối với trung bình 1 giờ (0,350 mg/m³).

2. Tác giả đã bố trí lấy mẫu không khí thực nghiệm tại những vị trí nào và tọa độ ra sao?
Tác giả đã trực tiếp lấy mẫu tại 6 vị trí bằng máy lấy mẫu không khí chuyên dụng, bao gồm: cổng trường Đại học Việt Bắc - Đồng Bẩm (21°36'35''B - 105°50'23''Đ), đường tròn Núi Voi - Đồng Hỷ (21°37'56''B - 105°50'3''Đ), đường tròn Tân Long (21°37'21''B - 105°47'28''Đ), Hoàng Gia Plaza - Tân Thịnh (21°34'45''B - 105°48'58''Đ), cổng Bệnh viện A Thái Nguyên (21°34'17''B - 105°48'42''Đ) và cổng Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - Quyết Thắng (21°35'34''B - 105°47'55''Đ).

3. Tốc độ tăng trưởng kinh tế và cơ cấu ngành của TP. Thái Nguyên giai đoạn 2010 – 2012 đạt mức nào?
Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 14,90%/năm; trong đó công nghiệp - xây dựng tăng 15,87%, dịch vụ tăng 18,26% và nông nghiệp tăng 4,55%. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực: khu vực phi nông nghiệp tăng từ 95,38% (năm 2010) lên 95,94% (năm 2012), khu vực nông nghiệp giảm tương ứng từ 4,62% xuống 4,06%.

4. Khóa luận sử dụng bao nhiêu phiếu khảo sát xã hội học và phỏng vấn những nhóm đối tượng nào?
Đề tài đã triển khai 100 phiếu điều tra được thiết kế dưới dạng câu hỏi trắc nghiệm có sẵn phương án trả lời kết hợp phỏng vấn trực tiếp, đối tượng được phỏng vấn gồm cán bộ thuộc các ban ngành liên quan và người dân sinh sống tại các khu vực nghiên cứu trên địa bàn thành phố Thái Nguyên.

5. Các nguồn gây ô nhiễm môi trường cục bộ lớn nhất được chỉ ra tại thành phố Thái Nguyên là gì?
Nghiên cứu chỉ rõ các nguồn ô nhiễm công nghiệp tiêu biểu gồm bụi và khí thải từ Khu công nghiệp Gang Thép, nước thải độc hại với lưu lượng khoảng 400 m³/ngày từ Nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ xả ra suối Mỏ Bạch và sông Cầu; cùng với bụi phát sinh từ các công trường xây dựng cơ sở hạ tầng và khí thải từ các phương tiện giao thông vận tải chiếm khoảng 70% tổng lượng ô nhiễm không khí đô thị.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Phương Loan đã phân tích một cách có hệ thống tác động của quá trình đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế đến chất lượng môi trường không khí tại thành phố Thái Nguyên trong giai đoạn 2008 – 2013. Bằng việc kết hợp dữ liệu thống kê kinh tế - xã hội, chuỗi số liệu quan trắc $SO_2$ tại 10 điểm đo và khảo sát xã hội học 100 hộ dân, công trình đã khẳng định nồng độ $SO_2$ dù vẫn nằm trong ngưỡng quy chuẩn QCVN 05:2013/BTNMT nhưng đang có xu hướng tăng dần tại các khu vực trọng điểm. Các nhóm giải pháp đề xuất từ quy hoạch không gian, di dời nhà máy gây ô nhiễm đến kiểm soát khí thải phương tiện giao thông mang tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác quản lý và bảo vệ môi trường đô thị bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên Thế giới trong thời gian qua đã có những tác động lớn đến môi trường, đã làm cho môi trường sống của con người bị thay đổi và ngày càng trở nên tồi tệ hơn. Những năm gần đây nhân loại đã phải quan tâm nhiều đến vấn đề môi trường không khí đó là: Sự biến đổi của khí hậu – nóng lên toàn cầu, sự suy giảm tầng ozon và mưa axit. Ở Việt Nam môi trường không khí đang là một vấn đề bức xúc đối với môi trường đô thị, công nghiệp và các làng nghề.

Ô nhiễm môi trường không khí có tác động xấu đối với sức khỏe con người (đặc biệt là gây ra các bệnh đường hô hấp), ảnh hưởng đến các hệ sinh thái và biến đổi khí hậu (hiệu ứng nhà kính, mưa axit và suy giảm tầng ozon),. Công nghiệp hóa càng mạnh, đô thị hóa càng phát triển thì nguồn thải gây nên môi trường không khí càng nhiều, áp lực làm biến đổi chất lượng không khí theo chiều hướng xấu càng lớn, thực trạng này đặt ra cho các nhà quản lý, nhà khoa học những nhiệm vụ nặng nề trong việc xử lý và kiểm soát tình trạng ô nhiễm. Để làm tốt vấn đề này, rất cần sự phối hợp đồng bộ của các cấp, các ngành, doanh nghiệp và của từng người dân trong xã hội. Thành phố Thái Nguyên là thành phố tỉnh lị của tỉnh Thái Nguyên, là một trong những thành phố lớn ở miền Bắc, trung tâm vùng trung du và miền núi phía Bắc, là nơi tập trung nhiều nhà máy, xí nghiệp sản xuất ngoài ra còn có rất nhiều trường đại học, cao đẳng vì thế thu hút nhiều lao động đến làm việc và sinh viên theo học khiến dân số tăng nhanh, nhiều khu đô thị, trung tâm thương mại đã được xây dựng để phục vụ nhu cầu của người dân đem lại nhiều lợi ích đáng kể cho kinh tế và tốc độ phát triển đô thị 2 nhanh và mạnh.

Trải qua hơn 50 năm xây dựng và phát triển, bộ mặt đô thị của thành phố Thái Nguyên đã có những chuyển biến vượt bậc. Việc phát triển đô thị đã diễn ra với tốc độ cao và đã thúc đẩy kinh tế tăng trưởng, thu hút đầu tư và việc làm. Tuy nhiên, quá trình phát triển này cũng đã để lại một số hậu quả về môi trường trên địa bàn thành phố.Trong thời gian tới, nếu các cơ quan nhà nước không có những can thiệp kịp thời thì quá trình đô thị hóa sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng tới môi trường thành phố Thái Nguyên. Điều này đã được chứng minh từ thực tế hiện trạng môi trường thành phố Thái Nguyên.

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, trong thời gian thực tập tốt nghiệp tại thành phố Thái Nguyên, được sự cho phép của ban chủ nhiệm khoa Tài Nguyên và Môi Trường trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên chúng tôi thực hiện đề tài: “Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến môi trường không khí thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2008 – 2013”. Mục tiêu nghiên cứu. - Đánh giá thực trạng và ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến chất lượng môi trường không khí thành phố Thái Nguyên - tỉnh Thái Nguyên. - Phân tích nguyên nhân ảnh hưởng của quá trình phát triển đô thị đến chất lượng môi trường không khí thành phố Thái Nguyên.

- Đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thiểu những tác động tiêu cực tới môi trường không khí trước sự phát triển đô thị, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1.