phần mở đầu và kết luận, kết cấu đề tài gồm có 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Tổng quan về hoạt động Sáp nhập và mua lại (M&A), các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của M&A đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu công ty. - Chƣơng 2: Thiết kế nghiên cứu - Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và các hàm ý chính sách. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Các tài liệu nghiên cứu liên quan đến tác động của M&A đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu đƣợc tổng hợp từ các giáo trình, các nghiên cứu đƣợc đăng trên tạp chí Khoa học trong và ngoài nƣớc, luận văn của một số tác giả nghiên cứu về M&A. Tất cả các nghiên cứu này sẽ đƣợc trình bày cụ thể trong chƣơng 1.nam download by : skknchat@gmail.nam 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG SÁP NHẬP VÀ MUA LẠI (M&A), CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ TÁC ĐỘNG CỦA M&A ĐẾN TỶ SUẤT SINH LỢI CỔ PHIẾU CÔNG TY 1.
TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG M&A 1. Khái niệm Mergers and Acquisitions (gọi tắt M&A) là cụm từ tiếng Anh, đƣợc dịch ra nghĩa tiếng Việt là “sáp nhập và mua lại” hay “thâu tóm và hợp nhất” để chỉ hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua bán doanh nghiệp. Dù là sáp nhập, hợp nhất hay mua bán thì cuối cùng những kết quả và lợi ích đạt đƣợc đều mang đến sự cộng hƣởng, tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với giá trị của từng bên riêng lẻ. Cũng chính vì lợi ích chung đó nên có thể dùng thuật ngữ của cụm từ viết tắt M&A để khái niệm đồng nhất chỉ hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua bán.
Trên thế giới hiện nay có nhiều khái niệm khác nhau về M&A (Mergers and Acquisitions), tuy nhiên các khái niệm này khá đồng nhất. Theo Marcus Peterson, (Investopedia) Mergers and Acquisitions: - Sáp nhập (Mergers): Xảy ra khi hai công ty, thƣờng là các công ty có cùng quy mô, đồng ý tiến tới thành lập một công ty mới thay vì duy trì sở hữu và hoạt động của các công ty thành phần. Chứng khoán của các công ty thành phần sẽ đƣợc xóa bỏ và công ty mới sẽ phát hành chứng khoán thay thế. - Mua lại (Acquisiton): Là hoạt động giúp các công ty tìm kiếm lợi thế kinh tế nhờ quy mô, hiệu quả và khả năng chiếm lĩnh thị trƣờng.
Khác với sáp nhập, các công ty mua sẽ mua công ty bên bán, không có sự thay đổi về chứng khoán hoặc sự hợp nhất thành một công ty mới. Dƣới góc độ pháp lý, (luan.nam download by : skknchat@gmail.nam 6 công ty bên bán bị chấm dứt sự tồn tại và công ty bên mua sẽ thâu tóm hoạt động kinh doanh của công ty bên bán và chứng khoán của công ty bên mua vẫn tiếp tục đƣợc giao dịch. Tại Việt Nam, khái niệm này đƣợc quy định tại Luật Doanh Nghiệp 2014 nhƣ sau: - Sáp nhập doanh nghiệp : “Một hoặc một số công ty có thể sáp nhập vào một công ty khác bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập. - Hợp nhất doanh nghiệp: “Hai hoặc một số công ty có thể hợp nhất thành một công ty mới, đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất”.
Tuy nhiên, Luật Doanh Nghiệp 2014 không đề cập đến khái niệm mua bán doanh nghiệp. Trong khi đó, theo iều 17 Luật cạnh tranh 2004 của Việt Nam đã đề cập đến khái niệm này nhƣ sau: “Mua lại doanh nghiệp là việc doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại” Nhƣ vậy thuật ngữ “Sáp nhập và mua lại” đƣợc hiểu phổ biến ở Việt Nam chƣa thể hiện đầy đủ các hình thức hoạt động này. Tuy nhiên, do ý nghĩa của các mối quan hệ sáp nhập, hợp nhất, mua lại giữa các công ty đều thể hiện sự mong muốn, tìm kiếm, mở rộng thị trƣờng, đa dạng hóa sản phẩm, giảm bớt đối thủ cạnh tranh…Do đó, trong đề tài không đi sâu vào phân định rạch ròi giữa các khái niệm và sẽ sử dụng thuật ngữ “ Sáp nhập và mua lại” (M&A) để bao quát tất cả hình thức của M&A.nam download by : skknchat@gmail. Phân loại M&A Phân loại dựa vào mối quan hệ giữa hai công ty tiến hành M&A: M&A tồn tại dƣới nhiều hình thức rất đa dạng do đó có nhiều cách phân loại khác nhau.
Từ thập niên 70 của thế kỷ trƣớc, dựa vào nghiên cứu mối quan hệ của các bên tham gia thƣơng vụ, M&A đã đƣợc phân loại thành 5 hình thức đó là: Sáp nhập theo chiều ngang, sáp nhập theo chiều dọc, sáp nhập mở rộng sản phẩm, sáp nhập mở rộng thị trƣờng và sáp nhập theo kiểu tập đoàn [32]. Sau đó, Ủy ban Thƣơng mại Liên bang Mỹ (Federal Trade Comission - FTC) và học giả Howel đã phân loại M&A mang tính chung hòa, đƣợc chấp nhận rộng rãi hơn (Howel, 1970, tr.67), theo đó M&A chỉ gồm 3 hình thức cơ bản: Sáp nhập theo chiều ngang, sáp nhập theo chiều dọc và sáp nhập tổ hợp. Tƣơng tự cách phân loại nhƣ trên nhƣng chi tiết hơn, UNCTAD (2000) đã phân loại M&A thành 3 dạng: - Sáp nhập ngang (Horizontal Mergers): Là sự sáp nhập giữa các công ty cạnh tranh trực tiếp về cùng lĩnh vực kinh doanh và cùng thị trƣờng. Công ty bị sáp nhập là đối thủ cạnh tranh trƣớc đây.
Đây là loại hình sáp nhập chiếm tỷ trọng lớn nhất. Kết quả từ sự sáp nhập theo dạng này sẽ đem lại cho bên sáp nhập cơ hội mở rộng thị trƣờng, kết hợp thƣơng hiệu, giảm chi phí cố định, tăng cƣờng hiệu quả của hệ thống phân phối và hậu cần. Do vậy, khi hai đối thủ cạnh tranh trên thƣơng trƣờng kết hợp lại với nhau thì họ không những làm giảm bớt cho mình một đối thủ mà còn tạo nên một sức mạnh lớn hơn để đƣơng đầu với các đối thủ còn lại. Đa số các vụ sáp nhập theo chiều ngang diễn ra trong các ngành ôtô, dƣợc, viễn thông, dầu khí, ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán… - Sáp nhập dọc (Vertical Mergers): Diễn ra đối với các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.
Sáp nhập theo chiều dọc đem lại cho công ty tiến hành (luan.nam download by : skknchat@gmail.nam 8 sáp nhập lợi thế về đảm bảo và kiểm soát chất lƣợng nguồn hàng hoặc đầu ra sản phẩm, giảm chi phí trung gian, khống chế nguồn hàng hoặc đầu ra của đối thủ cạnh tranh. Sáp nhập dọc đƣợc chia thành hai phân nhóm: + Sáp nhập tiến (Forward): Khi một công ty mua lại công ty khách hàng của mình. + Sáp nhập lùi (Backward): Khi một công ty mua lại chính nhà cung cấp. - Sáp nhập tổ hợp (Conglomerate Mergers): Sáp nhập tổ hợp là trƣờng hợp xảy ra đối với các công ty hoạt động ở các lĩnh vực, ngành nghề kinh doanh không liên quan tới nhau, không có quan hệ ngƣời mua - ngƣời bán và cũng không phải là đối thủ cạnh tranh của nhau.
Nói cách khác, nếu một cuộc sáp nhập không rơi vào hai trƣờng hợp sáp nhập theo chiều dọc hoặc sáp nhập theo chiều ngang thì đó là sáp nhập tổ hợp. Những công ty theo đuổi chiến lƣợc đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ sẽ lựa chọn chiến lƣợc liên kết thành lập tập đoàn. Sáp nhập tổ hợp đƣợc chia thành 3 nhóm: + Sáp nhập tổ hợp thuần túy: Hai bên không hề có quan hệ nào với nhau nhƣng muốn đa dạng hóa hoạt động, lĩnh vực kinh doanh đa ngành nghề. + Sáp nhập bành trƣớng về địa lý: Hai công ty sản xuất cùng một loại sản phẩm nhƣng tiêu thụ trên hai thị trƣờng hoàn toàn cách biệt về địa lý.
+ Sáp nhập đa dạng hóa sản phẩm: Hai công ty sản xuất hai loại sản phẩm khác nhau nhƣng cùng ứng dụng một công nghệ sản xuất hoặc tiếp thị gần giống nhau. Phân loại dựa vào phƣơng thức thực hiện M&A: Dựa vào phƣơng thức thực hiện, M&A có thể phân loại thành các hình thức sau [4]: - Sáp nhập cổ phần: Xảy ra khi công ty bên mua thực hiện sáp nhập thông qua mua cổ phần của công ty bên bán. Khi đó, công ty bên bán vẫn tiếp (luan.nam download by : skknchat@gmail.nam 9 tục tồn tại và các tài sản của các công ty này không bị ảnh hƣởng. Cổ phần đƣợc mua trực tiếp từ cổ đông, không cần sự đồng ý của ban lãnh đạo công ty bên bán.
Thông thƣờng, các công ty bên mua thƣờng cố gắng đạt đƣợc tỷ lệ cổ phần cần thiết để dành quyền kiểm soát đối với công ty bên bán. Tỷ lệ này có thể khác nhau theo quy định cụ thể trong Luật Doanh nghiệp của từng nƣớc. - Sáp nhập tài sản là một hình thức trong đó công ty bên mua mua lại toàn bộ hoặc một phần tài sản hoặc nợ của công ty bên bán. Cách thức này dẫn đến việc chuyển tài sản và nợ của công ty bên bán cho công ty bên mua.
Đồng thời, công ty bên mua chỉ có thể mua đƣợc tài sản của công ty bên bán khi việc mua lại đƣợc thực hiện trong điều kiện thân thiện và đƣợc sự nhất trí của hai bên. Động cơ thúc đẩy hoạt động M&A Trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới, các lợi ích M&A mang đến cho các công ty tham gia thƣơng vụ luôn là một vấn đề đƣợc quan tâm và bàn luận sôi nổi. Đối với các công ty muốn xâm nhập thị trƣờng mới, M&A là một trong những lựa chọn tối ƣu để thực hiện điều này một cách nhanh chóng do đó M&A còn đƣợc xem là một chiến lƣợc tiết kiệm thời gian [14]. Đối với các công ty trong nƣớc, hội đồng quản trị công ty thƣờng sử dụng M&A để loại bỏ sự cạnh tranh, chiếm lĩnh thị phần, đa dạng hóa đầu tƣ.
Do đó không chỉ công ty bên mua mà cả các công ty bên bán cũng có các động cơ khác nhau thúc đẩy việc tham gia M&A. Có thể tổng hợp động cơ của từng vị thế nhƣ sau: - ộng c ên mua + Giảm chi phí kinh doanh: Hoạt động M&A giúp cho bên mua giảm bớt các chi phí trong quá trình kinh doanh nhƣ: Chi phí tìm kiếm khách hàng mới, chi phí mở rộng thị trƣờng, chi phí cho việc xây dựng va phát triển thƣơng (luan.nam download by : skknchat@gmail.nam 10 hiệu,… + Mở rộng kinh doanh theo chiều dọc (vertical): Đó là việc công ty có thể nắm đƣợc toàn bộ hoặc một phần chuỗi cung ứng từ đó chủ động và nắm bắt đƣợc những lợi ích cho đầu ra hoặc đầu vào của sản phẩm.