Chương I TO CHỨC VÀ KIEM SOÁT QUYEN LUC TRONG NHÀ NƯỚC PHONG KIÊN VIET NAM I. QUAN NIEM VE QUYEN LỰC NHÀ NƯỚC VÀ THUYET TON QUAN QUYEN CUA NHÀ NƯỚC PHONG KIEN Trong thoi ky phong kién, quan niém phé bién vé quyén luc nha nước là quyền lực của vua. Vua được coi là thiên tử là người “thể thiên hành đạo, trị quốc an bang” nên tờ sắc chiếu nào của nhà vua cũng bắt đầu bang câu: “Thừa thiên hung vận, Hoàng dé sắc chiều.” nghĩa là tuân theo mệnh trời để làm cho vận nước hưng thịnh hơn Hoàng dé giáng chiếu như sau. Vì nhà vua là thiên tử (con trời) nên muốn cai trị được nước thì phải được mệnh Trời.
Tuy nhiên, “Cái chính thể của Không giáo có quan niệm đặc biệt là Trời với người cùng đồng một thể, toàn dân muốn thé nào là Trời muốn thé ấy. Ông vua chi là một phần trong toàn thẻ, vì có tài, có đức mà được cái địa vị tôn quý dé giữ cho toàn thé được điều hoa yên ôn. Hễ ông vua làm điều gi trai lòng dân tức là trái mệnh Trời. Thành thử tuy ông vua đối với Trời được thay quyền Trời nhưng đối với dân lại phải chịu hết cả trách nhiệm.
bởi vì “thiên căng vu dân, dân chi sở dục, thiên tat tong 9 TỔ chức và kiểm soát quyên lực nhà nước chỉ” (trời thương dân, dân muốn gi, trời cũng theo)'. Như vậy, theo quan điểm của Nho giáo, chiều theo lòng dân nên được lòng dân thi được mệnh Trời, không được lòng dân thì mat mệnh Trời. Mắt mệnh Trời thì ngai vàng sớm muộn sẽ sụp đô. Trong sách “Đại học”, Không Tử viết: “Duy mệnh bat vu thường, đạo thiện tắc đắc chỉ, bất thiện tắc thất chỉ” nghĩa là mệnh Trời không nhất định, thiện thì được, bất thiện thì mắt.
Nền chính trị truyền thống của các nước châu Á như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên, Han Quốc về cơ bản có những đặc điểm chung giống nhau. Đó là sự ảnh hưởng của Khổng giáo và quan niệm chung về pháp luật nặng về pháp luật hình sự và hành chính, nhẹ về pháp luật dân sự. Đẻ trị nước, theo Không giáo thì nền cai trị cần có bốn yếu tố là: lễ, nhạc, hình, chính. “Lễ để tiết chế lòng dân, nhạc để hoà thanh âm của dân, chính trị để định việc làm, hình pháp dé ngăn cấm điều bậy ”.
Một trong những quan điểm nên tảng của Dao Khong là khái niệm về sự hài hoả trong vũ trụ. Các cá thé về bản chất là một bộ phận trong sự hài hoà đó nên luôn phải khiêm nhường, giữ vị trí của mình và tuân thủ các quy tắc xử sự theo quan niệm đạo đức trong xã hội. Các quy tắc này dựa trên những tập quán lâu đời, tuy phức tạp nhưng cân đối, chặt chẽ và thay đôi tùy theo mối quan hệ giữa các cá thê. ' Trần Trọng Kim, No giáo, Nxb.
? Nho giáo, tr. TỔ chức và kiểm soát quyên lực trong nhà nước phong kiến. Theo Không Tử, Tham phán và các đạo luật là những công cụ cần thiết để trừng phạt các loại tội phạm nhưng không cần thiết để điều chỉnh quan hệ giữa những người trung thực. Nói một cách khác, luật hình sự là cần thiết còn luật dân sự là không cần thiết.
Nếu tất cả mọi người đều cư xử phù hợp với các chuẩn mực dao đức thì sẽ không có xung đột. Tranh chấp giữa các cá thé cần được giải quyết bang con đường hoà giải và thoả hiệp phù hợp với các nguyên tắc đạo đức mà theo đó các bên liên quan sẽ cử các thành viên đáng kính trọng của gia đình, họ tộc đứng ra làm người dàn xếp, giải quyết. Một điều còn quan trọng hon cả sự chiến thang của bất kỳ bên nao trong kiện tung là sự hoà hợp cần phải được giữ gìn và vì thế không có bên nao thăng, không có bên nào thua. Cá nhân nào từ chối chấp nhận cách giải quyết thân thiện sẽ bị coi là một người xấu.
Theo quan điểm của Khổng giáo, “dùng lễ có lợi hơn pháp luật là có thể ngăn cấm được việc chưa xảy ra, còn dùng pháp luật thì chỉ để trị cái việc đã có rồi, bởi vậy thánh nhân chỉ trọng lễ, chứ không trong hình”?. Chữ “lễ” theo nghĩa hep chỉ dùng để nói cách thờ thần cho được phúc tức là chỉ có nghĩa cúng tế, thuộc về nghỉ lễ mang tinh chất tâm linh, tôn giáo mà thôi. Nhưng chữ “lễ” về sau được hiểu theo nghĩa rộng ra bao gồm ca “những quy củ mà phong tục và tập quán của nhân quân xã hội đã thừa nhận”. Rộng hơn nữa, chữ “lễ” còn có nghĩa về cả “cái quyền binh của vua và cách tiết chế hành vi của dân chúng””.
Lễ làm cho hành vi của con người ? Nho giáo, tr. * Nho giáo, tr. > Nho giáo, tr. ` ra Tô chức va kiêm soát quyén lực nha nước \ có chừng mực.
Không Tử đã từng nói: “Cung kính mà không có lễ thi phiên toái, cần thận mà không có lễ thành ra khúm núm, dũng mà không có lễ thì loạn, trực mà không có lễ thành ra nóng nay”. “Khống giáo dùng lễ là cốt tạo thành một thứ không khí lễ nghĩa, khiến người ta có cái đạo đức tập quán để làm điều lành, điều phải mà vẫn tự nhiên không biết. Ở chỗ mô ma thì có cái không khí bi ai, ở chỗ tông miéu thì có cái không khí tôn kính, ai đã hô hap cái không khí ấy rồi thì tự hòa theo mà không biết. Không giáo dùng lễ tức là dé gây thành cái không khí đạo đức vay””.
Theo Không giáo, “cách ăn mặc trong lúc tang chế, ở chỗ triều đường, hay khi đi trận mạc phải theo lễ, cũng là có ý để gây nên những tinh cảm cho xứng đạo nhân. Người mặc áo xô gai chong gậy, chí không dé ý đến sự vui, không phải là tai không nghe thấy mà vi y phục khiến như thế; người mặc quân phục mũ, miện, dáng điệu không nhờn, không phải là nguyên tính vốn trang nghiêm mà vì y phục khiến như thế; người đội mũ trụ, mặc áo giáp, cầm cây giáo, không có cái khí nhút nhát, không phải là thân thể vốn mạnh bạo mà vì y phục khiến như thế”". Không Tử đã dạy rằng: “Dao đức nhân nghĩa không có lễ không thành; dạy bảo, sửa đổi phong tục không có lễ không đủ; xử việc phân tranh kiện tụng không có lễ không quyết;. học làm quan, thờ thầy, không có lễ không thân; xếp đặt thứ vị trong triều, cai trị quân lính, đi làm quan, thi hành pháp lệnh không có lễ không thành Š Nho giáo, tr.
7 Nho giáo, tr. ? Nho giáo, tr1 14. Té chức và kiểm soát quyền lực trong nhà nước phong kiến. Bởi thế cho nên, quân tử dung mạo phải cung, trong bụng phải kính, giữ gìn pháp độ, thoái nhượng dé làm sáng tỏ lễ”.
Mục đích của lễ còn là định ra tôn tỉ trật tự trong gia đình, xã hội và quốc gia. LỄ cũng còn có mục đích nữa là tiết chế hành vi của con người. Không Tử đã dạy: “Cái thường tình của hạng người trung nhân, hễ có thừa thì xa xi, không đủ thì sẻn, không ngăn cắm thì dâm đãng, không theo tiết độ thì sai lầm, buông thả lòng dục thì hư hỏng. Cho nên am thực phải có hạn lượng, y phục phải có tiết chế, cửa nhà phải có pháp độ, súc tụ phải có sé thường, xe cộ va đồ dùng phải có ngữ có hạn, là để giữ phòng cái nguồn loạn vậy.
Người giàu sang biết lễ thì không dâm tà, không kiêu căng, người ban tiện biết lễ thì không nan chí, không làm bay. Người làm vua chúa biết lễ thì mới biết trị nước, yên dân. Lễ đối với việc trị nước cũng như cái cân đối với việc nặng, nhẹ, cái dây đối với vật thăng, vat cong, cái quy, cái củ đôi với vật tròn, vật vuông vậy”'9, Trong cuốn “Trung Quốc triết học sử", Hồ Thich Chi đã viết: “Trong cái nghĩa rộng chữ “lễ” có hàm cái tính chất pháp luật, nhưng lễ thì thiên trọng về cái quy củ tích cực, mà pháp luật thì thiên trọng về cái cắm chế tiêu cực. Lễ thì day người ta nên làm điều gi, pháp luật thì cắm không cho làm những việc gì, hé làm thi phải tội.
Người làm điều trái lễ thì chỉ bị người quân tử chỉ nghị chê cười, chứ người làm trái pháp luật thì có hình pháp xét xử”. ? Nho giáo, tr. '° Nho giáo, tr. '' Mho giáo, tr.
13 a Lá ` aa Lư a ` Tổ chức và kiêm soát quyền lực nhà nước Bên cạnh lễ, Không giáo còn chú trọng đến nhạc. “Nhạc với lòng người cảm hoá lẫn nhau: một là bởi lòng người cảm xúc ngoại cảnh mà thành ra tiếng nhạc; hai là tiếng nhạc cảm lòng người rồi khiến lòng người theo tiếng nhạc mà biến đi. Như khi ngoại cảnh đau đớn thì lòng người thương xót, trong lòng đã thương xót thì thanh âm nghe tiêu sái; khi ngoại cảnh tốt lành, tất là trong lòng vui vẻ thì thanh âm nghe thong thả, êm dém; khi ngoại cảnh thỏa thích, trong lòng hớn hở thì thanh âm nghe hé hả; khi ngoại cảm có điều không lành, trong lòng tức giận thì thanh âm nghe thô thiển, dữ tợn; khi ngoại cảnh trông thấy tôn nghiêm thì thanh âm nghe chính trực, nghiém trang; khi ngoại cảnh làm cho sinh ra lòng yêu mễn thì thanh âm nghe dịu dang, hoà nhã”. Các tác dụng của nhạc cốt hoà thanh âm cho tao nhã đề đi dưỡng tính tình.
Cho nên Không Tử nói: “Xét cho cùng các lẽ về nhạc để trị lòng người, thì cái lòng giản dị, chính trực, từ ái, thành tín, tự nhiên phơi phới mà sinh ra. Thánh nhân biết nhạc có cái thế lực rất mạnh về đường đạo đức cho nên mới chế nhạc dé dạy người '°.“Nhạc cũng như lễ, có ảnh hưởng và có mối quan hệ mật thiết với chính trị. Hễ chính trị hay thì nghe tiếng nhạc hay, chính trị dở thì nghe tiếng nhạc dở. Ví dụ, âm nhac đời trị thi nghe yên tinh, vui vẻ; âm nhạc đời loạn thì nghe oán giận, tức tối; âm nhạc lúc mat nước thi nghe bi ai, sau tham v.
Bởi thé nên Không Tử nói: “Tham nhạc dĩ tri chính”, nghĩa là xét cho kỹ âm nhạc dé biết chính trị hay dở”, "2 Nho giáo, tr. '' Nho giáo, tr. '* Nho giáo, tr. TỔ chức và kiểm soát quyên lực trong nhà nước phong kiến.
Theo Không Tử, dùng nhạc cũng như dùng lễ phải giữ lấy đạo trung. Nhạc để khiến người ta đồng vui, đồng thương. Nhưng vui hay thương vẫn phải lấy điều hoà làm chủ.