Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về rủi ro, quản trị rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế Chương 2. Phương pháp nghiên cứu Chương 3. Thực trạng rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế tại Ngân hàng TMCP Bưu điện Liên Việt.
Giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản trị rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Bưu điện Liên Việt. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Thương mại quốc tế đã và đang đối diện với nguy cơ bị lừa đảo trong hoạt động thanh toán quốc tế. Do đó, nghiên cứu về rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế chính là một đề tài cấp thiết cũng như thu hút nhiều sự quan tâm của các tác giả trên thế giới.
Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều luận điểm về rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế trên đa dạng khía cạnh khác nhau, từ đó trình bày các khuyến nghị về giải pháp nhằm hạn chế rủi ro đối với nhà xuất khẩu, nhà nhập khẩu và ngân hàng. Các tài liệu nghiên cứu về rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế Đinh Thị Thu Hiền (2014) thực hiện nghiên cứu luận văn với đề tài “Tăng cường quản trị rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam”. Tác giả đã thành công khi phân tích chi tiết về thực trạng công tác quản trị rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế (nhận dạng rủi ro, đo lường rủi ro, giám sát rủi ro và kiểm soát rủi ro) và thực trạng quy trình nghiệp vụ, hệ thống công nghệ và đội ngũ cán bộ trong thanh toán quốc tế tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam. Từ đó, tác giả đưa ra một số giải pháp định hướng nhằm tăng cường quản trị rủi ro, thế nhưng chưa nêu được các biện pháp mà Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam đã và đang áp dụng để quản trị rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế.
Trần Nguyễn Hợp Châu và TS. Nguyễn Thị Cẩm Thuỷ (2015) với bài nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học và Đào tạo Ngân hàng (Số 160 – Năm 2015): Mô hình thanh toán quốc tế và điều kiện áp dụng tại các Ngân hàng thương mại. Trong bài nghiên cứu, nhóm tác giả đã phân tích các điều kiện cụ thể tương ứng với từng mô hình thanh toán quốc tế. Từ đó, nhấn mạnh việc các Ngân hàng thương mại lựa chọn mô hình phù hợp không chỉ giúp ngân hàng nâng cao năng lực quản trị rủi 5 ro, tiết kiệm chi phí mà còn làm tăng tính chuyên nghiệp, nâng cao sức cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường.
Hứa Việt Anh (2016) thực hiện nghiên cứu về “Hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại Ngân hàng TMCP Quân đội”. Tại bài nghiên cứu, tác giả đã nêu được các lý luận cơ bản về rủi ro và hạn chế rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế của NHTM. Tác giả đã phân tích chi tiết về hạn chế rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế tại Ngân hàng TMCP Quân đội. Luận văn đã có cái nhìn tổng thể về thực trạng hạn chế rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế, tuy nhiên, tác giả chỉ dừng lại đánh giá trên khía cạnh về thanh toán xuất khẩu, nhập khẩu và việc khách hàng mất khả năng thanh toán mà chưa đi sâu vào việc đánh giá rủi ro theo các hình thức thanh toán quốc tế.
Bài viết của nhóm tác giả Cengiz Tunç, MN Solakoglu, Adalet Hazar và Şenol Babuşcu (Năm 2018) về “Rủi ro tỷ giá và thương mại quốc tế: Vai trò của hiệu ứng nước thứ ba”: Bằng việc khai thác nguồn dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới, bài viết này nghiên cứu vai trò của rủi ro tỷ giá hối đoái bên ngoài (hiệu ứng nước thứ ba) đối với dòng chảy thương mại giữa các quốc gia. Từ đó, tác giả đưa ra những ảnh hưởng tích cực của rủi ro tỷ giá hối đoái bên ngoài đối với hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, tác động này dễ quan sát hơn ở các quốc gia tiên tiến, các quốc gia có biến động tỷ giá hối đoái song phương thấp so với biến động tỷ giá hối đoái bên ngoài và các quốc gia mà hoạt động xuất khẩu tập trung vào một số ít doanh nghiệp. Nguyễn Thị Hồng Hải (2019) với bài nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học và Đào tạo Ngân hàng (Số 204 – Tháng 05/2019): Vi phạm cấm vận trong hoạt động thương mại và thanh toán quốc tế - những vấn đề đặt ra đối với doanh nghiệp xuất khẩu và Ngân hàng thương mại Việt Nam.
Bài viết đề cập đến khía cạnh rủi ro tương đối mới hiện nay đó là “cấm vận”, phân tích chi tiết nội dung vi phạm cấm vận từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa đối với Ngân hàng thương mại và doanh nghiệp nhằm tránh sự trừng phạt từ những tổ chức trực tiếp giám sát chương trình cấm vận quốc tế. Các tài liệu nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động thanh toán quốc tế Bài viết của nhóm tác giả Susan V.Scott, John Van Reenen và Markos Zachariadis (Năm 2017) về “Tác động của đổi mới kỹ thuật số đối với hiệu quả hoạt động của ngân hàng: Nghiên cứu về việc áp dụng hệ thống SWIFT trong các dịch vụ tài chính”: Xem xét hiệu quả hoạt động của ngân hàng khi áp dụng hệ thống SWIFT, cơ sở hạ tầng công nghệ dựa trên bộ tiêu chuẩn cho viễn thông liên ngân hàng toàn thế giới. Các tác giả đã công bố số liệu nghiên cứu tại 6848 ngân hàng tại 29 quốc gia ở Châu Âu và Châu Mỹ kể từ khi hệ thống SWIFT bắt đầu hoạt động vào năm 1977. Kết quả cho thấy rằng việc áp dụng hệ thống SWIFT có tác động lớn đến lợi nhuận trong dài hạn, những tác động về lợi nhuận được thể hiện rõ ràng nhất tại các ngân hàng có quy mô nhỏ.
Đồng thời nhóm tác giả cũng nghiên cứu thực địa chuyên sâu để hiểu rõ hơn về việc áp dụng hệ thống SWIFT có ảnh hưởng đến lợi nhuận. Trần Nguyễn Hợp Châu (2018) với bài nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học và Đào tạo Ngân hàng (Số 192 – Tháng 05/2018): Lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế phù hợp – một số khuyến nghị đối với doanh nghiệp. Tại bài viết tác giả có nhấn mạnh đến một số vấn đề như: Mối quan hệ giữa các nhà xuất khẩu, nhập khẩu, khả năng đáp ứng của doanh nghiệp với quy định của các Ngân hàng thương mại về thủ tục thanh toán, phí giao dịch, các quy định của Ngân hàng nước ngoài…; Ngân hàng thanh toán sẽ đánh giá sự uy tín, năng lực tài chính của doanh nghiệp để quyết định phương thức thanh toán phù hợp. Đoàn Thanh Hà và ThS.
Vũ Thị Minh Hải (2022) với bài nghiên cứu trên Tạp chí Ngân hàng (Đăng ngày 16/06/2022): Vai trò của SWIFT trong hoạt động thanh toán quốc tế và các kịch bản cho hệ thống thanh toán của Nga khi bị loại khỏi SWIFT. Nhóm tác giả đã đề cập đến vấn đề mới hiện nay, sau khi chiến tranh giữa Nga và Ukraine nổ ra, đó là việc Nga bị loại khỏi SWIFT. Bằng phương pháp khảo lược và phân tích thống kê mô tả, nhóm tác giả nhấn mạnh vai trò, tầm ảnh hưởng của hệ thống SWIFT trong hoạt động thanh toán quốc tế. Bài nghiên cứu cũng xác định ảnh hưởng của việc bị loại khỏi hệ thống SWIFT đối với 7 nền kinh tế Nga nói riêng và kinh tế thế giới nói chung, đồng thời, tìm hiểu các kịch bản thay thế mà Nga có thể cân nhắc cho hệ thống thanh toán sau khi bị loại khỏi SWIFT.
Nghiên cứu “A two-phased decision-making based grey theory framework for the best choice of payment methods in international trade” của Phi Hung Nguyen (Năm 2022) sử dụng mô hình Đánh giá Tỷ lệ Phức hợp (AHP-G và COPRAS-G) để khám phá các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế trong trường hợp xuất nhập khẩu nhỏ và vừa. Từ tổng quan tài liệu và ý kiến của các chuyên gia, 5 tiêu chí chính đã được thiết lập, bao gồm: “mối quan hệ giữa hai bên” (RE), “loại hàng hóa” (GO), “yếu tố khung kinh tế-chính trị” (MA), “đặc điểm của phương thức thanh toán” (PA); “ý kiến và yêu cầu của bên ngoài” (EX) và bốn phương thức thanh toán quốc tế được coi là các phương thức thanh toán thay thế thường xuyên. Kết quả cho thấy (PA) có tác động đáng kể nhất đến việc lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế, tiếp theo là (MA) và (RE). Từ đó tác giả đưa ra các pháp đề xuất sẽ hỗ trợ các bên liên quan trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ xuất nhập khẩu và các ngành khác trong việc lựa chọn hiệu quả các phương thức thanh toán phù hợp trong thương mại quốc tế.
Đánh giá tổng quan và khoảng trống nghiên cứu 1. Những giá trị đạt được Các bài nghiên cứu đều khái quát được tổng thể cơ sở lý luận và phân tích thực trạng về rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế, đồng thời chỉ ra những hậu quả về tài chính cũng như uy tín của các Ngân hàng thương mại nếu gặp phải những rủi ro không đáng có. Bên cạnh đó, các tác giả cũng đưa ra một số giải pháp, đề xuất mang tính ứng dụng cao trong việc hạn chế, phòng ngừa và xử lý rủi ro trong hoạt thanh toán quốc tế giúp hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu được an toàn và lành mạnh. Một số hạn chế còn tồn tại và khoảng trống nghiên cứu Ngoài những giá trị đạt được, các bài nghiên cứu nêu trên vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế.
Hầu hết các bài viết đều có thời gian khá lâu trước đó, trong khi hoạt 8 động thanh toán quốc tế luôn luôn có sự thay đổi và cập nhật bởi sự ra đời của các thông lệ quốc tế mới được áp dụng cho ngân hàng và doanh nghiệp xuất nhập khẩu (ISBP 745 áp dụng từ tháng 07/2013, Incoterms 2020…), các chính sách mới (danh sách các nước/vùng lãnh thổ cấm vận luôn thay đổi qua từng giai đoạn…) và các hình thức thanh toán quốc tế mới (Thư tín dụng trả chậm có thể thanh toán ngay – UPAS L/C, thư tín dụng trả chậm có điều khoản thanh toán trước hạn cho người thụ hưởng – UPAU L/C, nhờ thu thông qua tài khoản tín thác – C. Sự đổi mới thường xuyên trên dẫn tới, các rủi ro tiềm ẩn ngày càng nhiều và đa dạng trong thời điểm nền kinh tế thế giới phát triển không ngừng như hiện nay.