CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Rủi ro được định nghĩa là những bất trắc có thể dẫn tới thua lỗ hoặc thiệt hại về lợi nhuận. Rủi ro là khả năng xảy ra các biến cố không lường trước, khi rủi ro xảy ra sẽ làm cho kết quả thực tế khác kết quả kì vọng theo kế hoạch.
Rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng là những tổn thất có thể xảy ra mà ngân hàng không lường trước được, trong phạm vi không gian và thời gian nhất định. Theo Ủy ban Basel (1999) thì “rủi ro tín dụng (RRTD) được định nghĩa là khả năng mà khách hàng vay hoặc bên đối tác không thực hiện được các nghĩa vụ của mình theo các điều khoản đã thỏa thuận”. Theo như cách định nghĩa này thì rủi ro tín dụng của ngân hàng là người vay không thực hiện được nghĩa vụ trả nợ theo các điều khoản đã ghi trong hợp đồng tín dụng. Theo khoản 1, Điều 3 Thông tư 02/2013/TT-NHNN: “RRTD là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của Tổ chức tín dụng (TCTD), chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết” Rủi ro tín dụng là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây tổn thất và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng kinh doanh ngân hàng.
Rủi ro tín dụng gắn liền với hoạt động quan trọng nhất của ngân hàng thương mại - hoạt động tín dụng. Các khoản cho vay thường chiếm tỷ trọng lớn trong tổng tài sản có của ngân hàng thương mại, mang lại phần lớn thu nhập cho ngân hàng, song cũng mang lại những thiệt hại nặng nề, có khi dẫn đến phá sản ngân hàng. Các NHTM luôn tìm các biện pháp để ngăn ngừa, hạn chế RRTD. Phân loại rủi ro tín dụng Có nhiều cách phân loại rủi ro tín dụng khác nhau tùy theo mục đích, yêu cầu nghiên cứu.
Tùy theo tiêu chí phân loại mà người ta chia rủi ro tín dụng thành các loại khác nhau. Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, rủi ro tín dụng được chia thành các loại sau đây: 8 ❖ Rủi ro giao dịch là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch bao gồm: • Rủi ro lựa chọn: rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, phương án vay vốn để quyết định tài trợ của ngân hàng. • Rủi ro bảo đảm: rủi ro phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như mức cho vay, loại tài sản đảm bảo, chủ thể đảm bảo.
• Rủi ro nghiệp vụ: rủi ro liên quan đến công tác quản trị khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản vay có vấn đề. ❖ Rủi ro danh mục là rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản trị danh mục cho vay của ngân hàng, được phân thành: • Rủi ro nội tại: Xuất phát từ đặc điểm hoạt động và sử dụng vốn của khách hàng vay vốn, lĩnh vực kinh tế. • Rủi ro tập trung: Rủi ro do ngân hàng tập trung cho vay quá nhiều vào một số khách hàng, một ngành kinh tế hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. Rủi ro tín dụng Rủi ro Rủi ro giao dịch danh mục Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro lựa chọn bảo đảm nghiệp vụ nội tại tập trung Hình 1.1: Phân loại rủi ro tín dụng 9 1.
Đặc điểm của rủi ro tín dụng ❖ Rủi do tín dụng ngân hàng mang tính chất gián tiếp Đặc điểm này xuất phát từ nguyên nhân là trong quan hệ tín dụng, ngân hàng chuyển giao quyền sử dụng vốn cho khách hàng trong một thời gian nhất định nên những thiệt hại, thất thoát về vốn xẩy ra trước hết là trong quá trình sử dụng vốn của khách hàng. Biểu hiện rõ ràng của đặc điểm này là trong thực tế, ngân hàng thường là biết sau cũng như không đầy đủ và chính xác những khó khăn, thất bại trong hoạt động kinh doanh của khách hàng có thể gây ra rủi ro tín dụng. Xuất phát từ đặc điểm này, biện pháp phòng ngừa và hạn chế rủi ro tín dụng muốn hiệu quả cần tập trung nghiên cứu các thông tin về khách hàng, thiết lập hệ thống thông tin theo dõi dấu hiệu rủi ro, xây dựng và đảm bảo mối quan hệ mimh bạch giữa cán bộ tín dụng và khách hàng vay vốn. ❖ Rủi ro tín dụng ngân hàng có tính chất đa dạng và phức tạp Đây là đặc điểm tất yếu của rủi ro tín dụng do đặc trưng ngân hàng là trung gian tài chính kinh doanh tiền tệ.
Đặc điểm này cũng là hệ quả của đặc điểm thứ nhất vì mối liên hệ gián tiếp với rủi ro tín dụng khiến sự đa dạng và phức tạp của rủi ro tín dụng ngân hàng càng thể hiện rõ hơn. Nhận thức và vận dụng quan điểm này, khi thực hiện phòng ngừa rủi ro cần áp dụng đồng bộ nhiều biện pháp, không chủ quan với bất cứ một dấu hiệu rủi ro nào để đưa ra biện pháp cho phù hợp. ❖ Rủi ro tín dụng ngân hàng có tính tất yếu vì nó luôn luôn gắn liền với sự vận động của nền kinh tế thị trường Trong nền kinh tế thị trường, người sản xuất kinh doanh không thể biết trước được thị trường sẽ tiêu thụ sản phẩm của họ vói số lượng là bao nhiêu và giá cả như thế nào, vì vậy chỉ khi họ sản xuất xong và đưa sản phẩm vào thị trường tiêu thụ họ mới biết họ thành công hay thất bại. Nếu thành công họ sẽ trả nợ cho ngân hàng đúng hạn, nếu thất bại việc trả nợ sẽ khó khăn và gây rủi ro cho ngân hàng cho vay.
Do đó ngân hàng cần chủ động có các biện pháp tích hợp xử lý vấn đề thông tin không cân xứng để đối phó vói rủi ro. Nguyên nhân của rủi ro tín dụng 1. Nguyên nhân từ phía NHTM bao gồm. Cán bộ tín dụng còn yếu kém về năng lực, thiếu kinh nghiệm thực tế, chậm phát hiện những nguy cơ rủi ro tiềm ẩn dẫn đến sai lầm trong quyết định cho vay.
Một bộ phận nhỏ cán bộ tín dụng bị sa sút về phẩm chất, đạo đức nghề nghiệp đã gây thiệt hại kinh tế cho ngân hàng. Công tác tổ chức, giáo dục, thanh tra, kiểm tra kiểm soát của hệ thống ngân hàng còn chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ nên chậm phát hiện và xử lý kịp thời những trường hợp vị phạm. Do sự cạnh tranh giữa các ngân hàng nên một số ngân hàng đã nới lỏng điều kiện cho vay nên việc xem xét và thực hiện bảo đảm tiền vay không đúng quy định. Nguyên nhân từ phía khách hàng.
Một số khách hàng lợi dụng kẽ hở của pháp luật để tính toán lừa đảo, móc ngoặc, vi phạm pháp luật hoặc sử dụng vốn sai mục đích, vay không có ý định trả nợ gây thất thoát tài sản của ngân hàng. Doanh ngiệp sản xuất kinh doanh kém hiệu quả, giá thành cao, kinh doanh chủ yếu bằng vốn của ngân hàng nên gặp rủi ro cao. Tình hình tài chính của các doanh nghiệp thường không minh bạch gây khó khăn trong phân tích tín dụng, đánh giá doanh nghiệp dẫn đến đánh giá sai về doanh nghiệp. Một số doanh nghiệp sử dụng sai mục đích, nguồn tiền vay không được dùng để phát triển sản xuất, kinh doanh mà cho các mục đích khác gây thất thoát tiền vốn, mất khả năng trả nợ vay.
Nguyên nhân khác Do điều kiện tự nhiên gây ra như thiên tai, hạn hán, lũ lụt. gây khó khăn cho quá trình sản xuất kinh doanh, làm giảm lợi nhuận, gây khó khăn về tài chính, dẫn đến việc trả nợ gốc và lãi không đúng hạn. Đây là những nguyên nhân gây ra nợ xấu vượt tầm kiểm soát và mong đợi của bản thân hệ thống NHTM và các chủ thể vay vốn, vì vậy những mất mát này cần được chia sẻ của Nhà nước và xã hội. 11 Do sự thay đổi cơ chế chính sách của Nhà nước.
Chính sự thay đổi này có thể gây ảnh hưởng xấu đến thị trường tiêu thụ sản phẩm, chiến lược sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nên ảnh hưởng đến công tác thu nợ của ngân hàng. Do cơ chế thị trường: bản thân của thị trường là luôn vận động nên các dự đoán, dự báo đều có sai số dẫn đến có những quyết định sai lầm kéo theo gây rủi ro trong hoạt động kinh doanh. Bên cạnh đó, thị trường luôn có tính cạnh tranh nếu tận dụng được thế mạnh thì tồn tại và phát triển còn ngược lại thì doanh nghiệp khó tồn tại gây khó khăn trong công tác thu nợ của ngân hàng. Tác động của rủi ro tín dụng đến ngân hàng thương mại Tín dụng luôn mang lại nguồn thu lớn cho hoạt động ngân hàng, tuy nhiên cũng chứa dựng rủi ro nhiều nhất và gây hậu quả nặng nề nhất đối với hoạt động của ngân hàng vì các khoản cho vay thường tỷ lệ lớn trong tổng tài sản và tạo ra từ 1/2 đến 2/3 nguồn thu nhập cho ngân hàng.
Rủi ro tín dụng làm giảm uy tín của ngân hàng: việc một ngân hàng có mức độ rủi ro cao thường được báo chí nêu lên và lan truyền trong dân chúng, không một ai muốn gửi tiền vào một ngân hàng mà ngân hàng đó có tỷ lệ nợ quá hạn, nợ xấu vượt quá mức cho phép, có chất lượng tín dụng không tốt và gây ra nhiều vụ thất thoát lớn. Rủi ro làm ảnh hưởng tới khả năng thanh toán của ngân hàng: Hoạt động chủ yếu của ngân hàng là nhận tiền gửi và cho vay, nếu các khoản tín dụng gặp rủi ro thì việc thu hồi nợ vay sẽ gặp nhiều khó khăn, trong khi đó các khoản tiền gửi vẫn phải thanh toán đúng hạn. Khi người rút tiền tăng lên sẽ dẫn đến kết quả là ngân hàng gặp khó khăn về thanh khoản. Rủi ro làm giảm lợi nhuận của ngân hàng: Rủi ro tín dụng làm cho doanh thu thấp sẽ dẫn đến lợi nhuận thấp, thậm chí là lỗ.