CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG 1.1 Một số lý luận chung về rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng 1.1 Rủi ro tín dụng 1.1 Khái niệm Thực tế đã có rất nhiều khái niệm về RRTD ngân hàng, cụ thể như: Theo “Financial Institution Management- A Modern Perpective”, A.Lange thì cho rằng “RRTD là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các nguồn thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thể được thực hiện đầy đủ cả về số lượng và về thời hạn”.Koch thì cho rằng “RRTD là sự thay đổi tiềm ẩn của thu nhập thuần và thị giá khi khách hàng không thanh toán hay thanh toán trễ hạn”. Theo khoản 1 điều 2 Quyết định số 493/2005/QĐ- NHNN ngày 22/4/2005 của Thống đốc NHNN Việt Nam và các quyết định sửa đổi, bổ sung về việc phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý RRTD trong hoạt động ngân hàng của TCTD, RRTD là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của TCTD do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết.2 Nguyên nhân gây ra RRTD Nguyên nhân khách quan Rủi ro do nguyên nhân bất khả kháng Trong thực tế có rất nhiều sự việc, hiện tượng xảy ra nằm ngoài sự kiểm soát của con người như thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh,… Vì thế, luôn tiềm ẩn những rủi ro bất khả kháng trong hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, ngày nay với sự hiện đại của khoa học công nghệ, chúng ta hoàn toàn có thể hạn chế thấp nhất khả năng xảy ra rủi ro nếu có sự quan tâm nghiên cứu dự báo một cách đúng mức. Bên cạnh các hiện tượng thiên nhiên, thì tiến trình tự do hóa tài chính và hội nhập kinh tế toàn cầu cũng là một nguyên nhân đem đến nhiều rủi ro mang tính tất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Phần lớn khách hàng đều bị thu hút bởi những ngân hàng có tiềm lực tài chính mạnh, chất lượng phục vụ tốt, nhanh chóng và hiệu quả. Chính vì thế, những ngân hàng trong nước đang bị yếu thế hơn so với ngân hàng nước ngoài. Không những thế, mà sự cạnh tranh khốc liệt còn diễn ra trong chính bản thân các ngân hàng trong nước với nhau và với các ngân hàng nước ngoài. Rủi ro từ chính sách vĩ mô của Nhà nước Tiền tệ chính là dòng máu lưu thông của nền kinh tế.
Vì thế, kinh doanh tiền tệ là một lĩnh vực kinh doanh rất đặc biệt và đóng một vai trò hết sức quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định và phát triển của nền kinh tế. Do đó, hoạt động ngân hàng phải chịu sự điều tiết về mặt pháp lý và chịu tác động từ các chính sách vĩ mô của Nhà nước, đặc biệt là hoạt động tín dụng ngân hàng là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp. Chính vì thế, khi hành lang pháp lý chưa an toàn, môi trường kinh doanh kém lành mạnh và những chính sách thường xuyên thay đổi, thiếu đồng bộ sẽ gây ra những ách tắc, hệ luỵ nặng nề cho hoạt động của ngân hàng nói chung và hoạt động tín dụng nói riêng. Rủi ro do thông tin bất đối xứng Sự thiếu minh bạch, chậm trễ và sai lệch trong thông tin trên thị trường tài chính dẫn đến sự lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức đã đặt các ngân hàng trước nguy cơ gánh chịu rủi ro cao.
Đây là một vấn đề đang được quan tâm hàng đầu tại Việt Nam hiện nay. Vì những số liệu, chứng từ được cung cấp không thể hiện đúng bản chất của vấn đề cần phản ánh như: năng lực tài chính của khách hàng hay của chính bản thân ngân hàng. Đây cũng chính là thách thức của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong việc mở rộng và kiểm soát tín dụng cho nền kinh tế trong điều kiện thiếu một hệ thống thông tin chính xác và minh bạch. Rủi ro từ phía khách hàng Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra tỷ lệ nợ xấu tăng cao của các ngân hàng.
Các rủi ro này thường là: Rủi ro trong kinh doanh của người đi vay: Khách hàng vay là những cá nhân, doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong nhiều ngành nghề khác nhau với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 những mức độ rủi ro không giống nhau. Rủi ro kinh doanh của khách hàng được thể hiện ở mức độ biến động ít hay nhiều theo chiều hướng xấu của kết quả kinh doanh. Rủi ro tài chính: Rủi ro tài chính của khách hàng thể hiện ở việc các khách hàng không thể thực hiện các nghĩa vụ tài chính đối với các chủ nợ khi có yêu cầu. Ngoài ra còn một số nguyên nhân khác thuộc về khách hàng vay như: khách hàng gặp vấn đề sức khỏe, gia cảnh gặp biến cố; hoặc khách hàng không có thiện chí trả nợ, sử dụng vốn sai mục đích, hay cố tình lừa đảo ngân hàng như: lập hồ sơ giả, làm giả giấy tờ tài sản thế chấp để vay tiền ngân hàng.
Nguyên nhân chủ quan Do yếu kém trong năng lực điều hành quản trị Để có được thành công trong lĩnh vực kinh doanh phải do nhiều yếu tố quyết định. Một yếu tố quan trọng mang tính quyết định hàng đầu đó chính là con người. Chính vì thế, năng lực điều hành quản trị của người lãnh đạo là yếu tố quan trọng góp phần tạo nên thành công hay thất bại của một ngân hàng. Với tầm quan trọng là thế, nhưng nhiều nhà quản trị vẫn chưa trang bị đủ cho mình những kiến thức, kinh nghiệm cần có để có thể đáp ứng những đòi hỏi khắc khe của một nhà quản trị ngân hàng.
Rủi ro do cán bộ không thực hiện đúng quy trình nghiệp vụ Quy trình cho vay ở hầu hết các NHTM hiện nay là tương đối đầy đủ và phù hợp với cơ chế thị trường và quy định pháp luật nhằm đảm bảo an toàn vốn vay cho TCTD. Tuy nhiên, khi thực hiện cho vay vì nhiều lý do khác nhau mà cán bộ tín dụng đã không thực hiện đúng theo các quy trình nghiệp vụ. Việc kiểm tra, kiểm soát trong nội bộ ngân hàng còn bộc lộ nhiều hạn chế từ việc thẩm định cho vay đến việc bảo lãnh vay vốn, bảo lãnh mở L/C. Rủi ro do nhân viên ngân hàng thoái hoá về đạo đức, biến chất, tư lợi Một số trường hợp cán bộ tín dụng hoặc lãnh đạo ngân hàng cấu kết với khách hàng, xảy ra những tiêu cực trong cho vay thì nguy cơ xảy ra rủi ro đối với món vay đó là rất cao.
Không phải do trình độ năng lực yếu kém, không đủ sức thẩm định độ tin cậy của dự án hay phương án xin vay mà do tư lợi, phẩm chất đạo đức của một LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 số cán bộ ngân hàng có chiều hướng thái hoá biến chất. Cán bộ tín dụng kém về năng lực có thể bồi dưỡng thêm, nhưng cán bộ tha hóa về đạo đức mà lại giỏi về mặt nghiệp vụ thì thật vô cùng nguy hiểm khi được bố trí trong công tác tín dụng.3 Phân loại Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh RRTD, bao gồm các loại rủi ro sau: Rủi ro giao dịch Là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có 03 bộ phận chính là rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ. Rủi ro lựa chọn: là rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn không có hiệu quả để ra quyết định cho vay.
Rủi ro bảo đảm: phát sinh từ các tiêu chuẩn bảo đảm như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại TSBĐ, chủ thể bảo đảm, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên giá trị của TSBĐ. Rủi ro nghiệp vụ: là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. Rủi ro danh mục: là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được phân chia thành 02 loại: rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. Rủi ro nội tại: xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế.
Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn. Rủi ro tập trung: là trường hợp ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng, cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế; hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định; hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Ảnh hưởng của RRTD Ảnh hưởng đến nền kinh tế- xã hội Đặc điểm hoạt động của hệ thống NHTM là huy động vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế để cấp tín dụng cho các tổ chức, các doanh nghiệp và cá nhân có nhu cầu về vốn. Khi RRTD xảy ra, không những ngân hàng chịu thiệt hại mà quyền lợi của người gửi tiền cũng bị ảnh hưởng.
Khi một ngân hàng gặp phải RRTD hay bị phá sản, vì tâm lý lo sợ nên để bảo toàn tài sản của mình, người gửi tiền ồ ạt đến rút tiền ở các ngân hàng khác, làm cho hệ thống ngân hàng gặp khó khăn trong vấn đề chi trả và có nguy cơ mất khả năng thanh toán, dẫn đến bị phá sản và nền kinh tế bị tê liệt. Ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng Khi RRTD xảy ra, ngân hàng không thu được lãi và vốn tín dụng đã cấp cho khách hàng vay, nhưng vẫn phải trả lãi và gốc cho các khoản vốn huy động khi đến hạn. Điều này làm cho ngân hàng mất cân đối trong việc thu chi, vòng quay vốn tín dụng giảm, lợi nhuận giảm thấp.