CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HOÀN THIỆN QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro tín dụng trong hoạt động của NHTM 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Rủi ro rín dụng có thể hiểu là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải chịu do khách hàng vay không trả đúng hạn, không trả hoặc không trả đầy đủ vốn và lãi. Theo quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi to tín dụng trong hoạt động ngân hàng của TCTD được ban hành theo quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của Thống đốc NHNN Việt Nam “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng được coi là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”.
RRTD phát sinh khi chủ thể vay vốn hay chủ thể tham gia hợp đồng tín dụng không thực hiện đúng với hợp đồng tín dụng đã cam kết với ngân hàng. RRTD còn là rủi ro mất khả năng chi trả và rủi ro sai hẹn. Đây là rủi ro gắn liền với hoạt động ngân hàng, cho vay bao giờ cũng gồm rủi ro và xảy ra mất mát. RRTD ngân hàng phát sinh trong trường hợp ngân hàng không thu được đầy đủ gốc và lãi của khoản cho vay, hoặc là việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn.
Trường hợp người vay tiền phá sản thì việc thu hồi vốn gốc và lãi tín dụng đầy đủ là không chắc chắn do đó ngân hàng có thể gặp RRTD. RRTD không chỉ giới hạn ở hoạt động cho vay mà còn bao gồm nhiều hoạt động mang tín chất tín dụng khác của ngân hàng như: bảo lãnh, cam kết, chấp thuận tài trợ thương mại, cho vay ở thị trường liên ngân hàng, những chứng khoán có giá (trái phiếu, cổ phiếu,…), trái quyền, Swaps, tín dụng thuê mua, đồng tài trợ,… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm và Phân loại rủi ro tín dụng 1. Đặc điểm - RRTD có tính tất yếu, nó luôn tồn tại và gắn liền với hoạt động của NHTM.
Ngân hàng có thể phòng ngừa tốt để hạn chế đến mức thấp nhất RRTD chứ không thể loại bỏ nó được. - RRTD mang tính gián tiếp, vì ngân hàng là một định chế tài chính trung gian, có vị trí quan trọng trong nền kinh tế thị trường, thực hiện kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay. Bởi vậy khi người vay gặp rủi ro trong SXKD thì sẽ tác động gián tiếp đến NHTM. - RRTD có tính chất đa dạng và phức tạp, có thể chia làm nhiều loại như: rủi ro về đạo đức, rủi ro cơ chế, rủi ro công tác kiểm tra, kiểm soát… 1.
Phân loại RRTD 1. Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh RRTD phân chia thành hai loại: Rủi ro tín dụng Rủi ro giao dịch Rủi ro danh mục Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro lựa chọn bảo đảm nghiệp vụ nội tại tập trung Hình 1. Phân loại rủi ro căn cứ vào nguyên nhân phát sinh “Nguồn: Trần Huy Hoàng (2010,167)” ► Rủi ro danh mục (Porfolio rish): là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được phân chia thành hai loại là rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- + Rủi ro nội tại (Intrinsic rish): xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế.
Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn. + Rủi ro tập trung (Concentration rish): là trường hợp ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng, cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế; hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định; hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. ► Rủi ro giao dịch(Transaction rish): là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có ba bộ phận chính là rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ.
+ Rủi ro lựa chọn là rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. + Rủi ro bảo đảm phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại tài sản đảm bảo, chủ thể đảm bảo, hình thức đảm bảo và mức cho vay trên giá trị của tài sản đảm bảo. + Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản vay có vấn đề. Căn cứ vào mức độ rủi ro có thể chia RRTD thành hai loại ► RRTD có thể kiểm soát được (rủi ro khả kháng): là loại RRTD mà ngân hàng có thể dự đoán được chủ thể gây ra rủi ro đó, ước được mức độ ảnh hưởng từ đó có những biện pháp hợp lý để phòng ngừa, hạn chế ở mức thấp nhất có thể.
Những RRTD thuộc loại này thường do các nguyên nhân chủ quan gây ra, cụ thể do khách hàng hoặc do chính bản thân ngân hàng. ► RRTD không thể kiểm soát được (rủi ro bất khả kháng): là loại RRTD mà các ngân hàng không thể dự đoán được một cách chính xác nhất ảnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8- hưởng của chúng. Loại rủi ro này thường do các yếu tố khách quan gây ra như các yếu tố môi trường kinh tế, chính trị, xã hội, pháp lý. Ngoài ra, dựa vào mức độ ảnh hưởng của RRTD thì RRTD có thể phân loại thành: rủi ro đọng vốn, rủi ro mất vốn.
Nguyên nhân của rủi ro tín dụng 1. Nguyên nhân khách quan ► Nền kinh tế, chính trị - xã hội và pháp luật: Hoạt động tín dụng cũng giống như hoạt động kinh tế khác đều chịu sự chi phối của môi trường kinh tế, pháp lý, xã hội… Tất cả những yếu tố của nền kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đều ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động kinh doanh của mọi doanh nghiệp và cá nhân. - Môi trường kinh tế - xã hội: Khi nền kinh tế tăng trưởng ổn định, vững mạnh thì sẽ tạo điều kiện cho các cá nhân và doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả và có lãi, khi đó, RRTD thấp và ngược lại. Các chính sách kinh tế của Nhà Nước cũng có tác động lớn đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Trong nền kinh tế thị trường với các chính sách kinh tế thông thoáng, tăng cường mở rộng giao lưu hợp tác quốc tế sẽ tạo điều kiện cho các DN không ngừng mở rộng hoạt động SXKD cả chiều rộng và chiều sâu, làm ăn hiệu quả, có lãi sẽ có nguồn để trả nợ ngân hàng, giảm thiểu RRTD. - Môi trường pháp lý: Hệ thống pháp luật có vai trò to lớn đối với tất cả các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội… của một quốc gia. Ở nước ta hiện nay, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, có nhiều bất cập làm hạn chế sự phát triển về mọi mặt. Các chính sách kinh tế chưa đồng bộ, nhất quán gây khó khăn cho các DN trong quá trình quản lý hoạt động SXKD, từ đó có thể dẫn đến một số rủi ro.
Đối với hoạt động ngân hàng, các chính sách về quản lý RRTD còn thiếu và còn yếu, chưa thực sự là kim chỉ nam cho hoạt động quản lý RRTD đối với các NHTM. - Môi trường tự nhiên: Môi trường tự nhiên có ảnh hưởng to lớn đến mọi hoạt động đời sống của xã hội. Hiện nay, dù công nghệ tiên tiến, máy móc kỹ thuật LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- hiện đại nhưng con người vẫn chưa chế ngự được tự nhiên. Các yếu tố thuộc môi trường tự nhiên như: mưa gió, hạn hán, lũ lụt, núi lửa, động đất, sóng thần… có thể ập đến bất cứ lúc nào đe dọa cuộc sống con người.
Rủi ro cho vay trong trường hợp này là rất lớn, khả năng không thu hồi được nợ gốc và nợ lãi rất cao, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng, có thể dẫn đến phá sản. Nguyên nhân chủ quan ► Nguyên nhân từ khách hàng: Đây là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến RRTD ngân hàng: - Do năng lực, kinh nghiệm quản lý kinh doanh của khách hàng còn hạn chế: Năng lực và kinh nghiệm quản lý kinh doanh là yếu tố định tính, không thể định lượng được. Do đó, trong hồ sơ vay vốn, khả năng này không được thể hiện nên cán bộ tín dụng khó có thể nắm bắt được. Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, sự hạn chế này bộc lộ thông qua một số các chỉ tiêu tài chính như: hàng hóa tiêu thụ chậm, tồn kho tăng, doanh thu giảm, lợi nhuận giảm…, mức độ nghiêm trọng sẽ là mất khả năng thanh toán dẫn đến phá sản.
Khi đó RRTD thuộc về ngân hàng và ngân hàng khó lòng thu hồi được đầy đủ vốn. - Rủi ro đạo đức từ phía khách hàng: Khách hàng cố tình sử dụng vốn sai mục đích vay, gian lận số liệu trong hồ sơ vay, chủ động lừa đảo ngân hàng, chây ỳ trả nợ… Trong trường hợp do khách hàng cố tình thì việc phát hiện ra nguyên nhân sẽ khó khăn đối với cán bộ tín dụng. Với mong muốn vay vốn bằng mọi cách, khách hàng sẽ tìm mọi thủ đoạn nhằm lừa đảo, chiếm dụng vốn của ngân hàng. Hiện nay có nhiều trường hợp khách hàng có tính gian lận trong báo cáo tài chính, tạo ra những số liệu không trung thực, đưa ra những báo cáo tài chính “đẹp” để được ngân hàng chấp thuận cho vay.
Trong khi rất nhiều báo không được kiểm toán thì việc gian lận này ngân hàng sẽ khó nhận biết được. ► Nguyên nhân từ Ngân hàng: * Chính sách tín dụng ngân hàng còn nhiều bất cập Chính sách tín dụng giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng hoạt động cho vay của ngân hàng.