CHƯƠNG 1 RỦI RO HOẠT ĐỘNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về rủi ro Theo Peter S.Rose (2004, tr207, Quản trị ngân hàng thương mại): “Rủi ro đối với một ngân hàng có nghĩa là mức độ không chắc chắn liên quan tới một vài sự kiện”. Rủi ro có thể xuất hiện trong mọi ngành, mọi lĩnh vực trong kinh doanh ngân hàng.
Nó là yếu tố khách quan nên con người không thể loại trừ hoàn toàn và không lường trước được mà chỉ có thể phòng ngừa, hạn chế sự xuất hiện cũng như thiệt hại do chúng gây ra. Cho đến nay chưa có được định nghĩa thống nhất về rủi ro, những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa về rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng, nhưng tập trung lại có thể chia thành hai trường phái lớn: trường phái truyền thống và trường phái hiện đại. Theo trường phái truyền thống (1995, Từ điển tiếng Việt): “Rủi ro được xem là sự không may mắn, sự tổn thất, mất mát, nguy hiểm”.
Nó được xem là điều không lành, điều không tốt, bất ngờ xảy đến. Đó là sự tổn thất về tài sản hay sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp. Tóm lại, theo quan điểm này thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người.
Theo trường phái hiện đại (Frank Knight): Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể gây ra những tổn thất, thiệt hại, nguy hiểm nhưng cũng có thể mang đến những lợi ích, cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp trong tương lai. 5 Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng (gọi tắt là rủi ro) được hiểu là những biến cố không mong đợi mà khi xảy ra sẽ dẫn đến sự tổn thất về tài sản của ngân hàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định.
Các loại rủi ro trong kinh doanh ngân hàng Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh rủi ro, rủi ro của ngân hàng bao gồm 4 loại chính: rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản và rủi ro hoạt động. 1) Rủi ro tín dụng là rủi ro do bên được cấp tín dụng, bên có nghĩa vụ hoặc đối tác không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết. 2) Rủi ro thị trường là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán và giá hàng hoá trên thị trường. Rủi ro thị trường bao gồm rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá và rủi ro giá.
Rủi ro lãi suất là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất đối với thu nhập, giá trị tài sản và giá trị nợ phải trả của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài phát sinh từ: a) Chênh lệch thời điểm ấn định mức lãi suất mới; b) Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất của các công cụ tài chính khác nhau nhưng có cùng thời điểm đáo hạn; c) Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất ở các kỳ hạn khác nhau; d) Tác động từ các sản phẩm có quyền chọn gắn theo lãi suất. Rủi ro tỷ giá là rủi ro do biến động bất lợi của tỷ giá khi tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài có trạng thái ngoại tệ. Rủi ro giá là rủi ro do biến động bất lợi của giá chứng khoán, giá hàng hoá đối với giá trị các tài sản tài chính, công cụ tài chính của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. 3) Rủi ro thanh khoản là rủi ro do: a) Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không có khả năng thực hiện các nghĩa vụ tại thời điểm phát sinh nghĩa vụ tài chính; hoặc 6 b) Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài có khả năng thực hiện nghĩa vụ khi đến hạn nhưng phải chịu tổn thất lớn để thực hiện nghĩa vụ đó.
4) Rủi ro hoạt động là rủi ro do các quy trình nội bộ quy định không đầy đủ hoặc có sai sót; do con người; do các hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài. Rủi ro hoạt động không bao gồm rủi ro danh tiếng và rủi ro chiến lược. Rủi ro danh tiếng là rủi ro do khách hàng, đối tác, cổ đông, nhà đầu tư hoặc công chúng có phản ứng tiêu cực về mức độ tín nhiệm của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Rủi ro chiến lược là rủi ro do tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không ứng phó kịp thời trước các thay đổi môi trường kinh doanh; do các chiến lược, chính sách kinh doanh sai lầm; do thực hiện không đúng các chiến lược, chính sách kinh doanh của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài ban hành.
Rủi ro ngân hàng là một phần của kinh doanh ngân hàng, không thể tránh khỏi rủi ro mà phải chấp nhận rủi ro và quản lý, định lượng rủi ro sao cho ngân hàng có thể vừa mở rộng quy mô, vừa tăng lợi nhuận vừa đảm bảo an toàn hoạt động ngân hàng. Nên tránh hoặc tối thiểu hóa một số loại rủi ro, hạn chế ở mức độ thấp nhất. Đó chính là công việc quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng. Mối quan hệ giữa các loại rủi ro trong ngân hàng Như chúng ta thường biết đến rủi ro tín dụng chủ yếu xuất phát từ các nguyên nhân như: khả năng không trả được nợ của người vay do tình hình kinh doanh bị giảm sút hoặc do tác động tiêu cực của thị trường hoặc do nội bộ quản lý kinh doanh của khách hàng không tốt gây ảnh hưởng tới hoạt động kinh doanh,.
Rủi ro thị trường thường xuất phát từ các biến động bất thường của giá cả thị trường mà ngân hàng không lường trước được,. Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro kinh doanh còn có thể xuất phát từ các nguyên nhân: + Từ các yếu tố bên trong ngân hàng: sai sót hoặc gian lận của cán bộ ngân hàng trong quá trình thẩm định, phê duyệt, giải ngân dẫn tới rủi ro tín dụng hay sai sót trong việc kiểm soát hạn mức, ra quyết định đầu tư dẫn tới rủi ro thị trường. 7 + Từ các yếu tố bên ngoài khác: khách hàng cố tình lừa đảo ngân hàng bằng những thủ đoạn tinh vi, lợi dụng sơ hở của ngân hàng để vượt qua các chốt kiểm soát, chiếm đoạt tài sản của ngân hàng dẫn tới rủi ro tín dụng. Chính những nguyên nhân dẫn tới rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường trên chính là rủi ro hoạt động.
Vì vậy, có thể thấy các loại rủi ro này có mối quan hệ biện chứng với nhau, một rủi ro xảy ra có thể dẫn tới các rủi ro khác xảy ra. Trong đó rủi ro hoạt động là loại rủi ro có có ảnh hưởng nhiều nhất và bao trùm lên tất cả các loại rủi ro. Rủi ro hoạt động có thể dẫn tới hệ quả tài chính như tổn thất bằng tiền, bị Ngân hàng nhà nước hoặc cơ quan có thẩm quyền phạt do không tuân thủ, phải chịu trách nhiệm và nghĩa vụ pháp lý, tài sản bị mất hoặc hủy hoại… và hệ quả phi tài chính (như ảnh hưởng đến uy tín, các vấn đề truyền thông báo chí, gián đoạn hoạt động kinh doanh, mất khách hàng hoặc bị thanh tra kiểm tra, giám sát đặc biệt…). Cụ thể một số dấu hiệu của rủi ro hoạt động dẫn tới các loại rủi ro khác trong ngân hàng: Cán bộ tín dụng không thực hiện đúng quy trình cho vay, không trực tiếp thẩm định khách hàng, cấu kết với khách hàng để làm giả hồ sơ (rủi ro hoạt động) gây ra thất thoát tài sản cho ngân hàng do khách hàng thực tế không có khả năng trả nợ (rủi ro tín dụng), gây ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản của ngân hàng (rủi ro thanh khoản).
Quy trình thẩm định tín dụng không chặt chẽ (rủi ro hoạt động) dẫn tới khách hàng lợi dụng sơ hở để lừa đảo nhân viên ngân hàng, khi đó nhân viên ngân hàng đã thực hiện đúng các quy trình, các chốt kiểm soát của ngân hàng nhưng vẫn xảy ra nợ xấu không thu hồi được (rủi ro tín dụng). Hệ thống xếp hạng tín dụng của ngân hàng không đánh giá chính xác, đầy đủ thông tin về khách hàng (rủi ro hoạt động) dẫn tới ngân hàng đưa ra quyết định cho vay không chính xác (rủi ro tín dụng). Cán bộ kinh doanh trên thị trường vốn, ngoại tệ liên ngân hàng sai sót trong việc đặt lệnh giao dịch (đặt sai chiều giao dịch, sai tỷ giá, sai loại tiền,.) dẫn tới tổn thất cho ngân hàng. 8 Hệ thống theo dõi biến động giá thị trường kinh doanh vốn của ngân hàng không được cập nhật/ bị lỗi (rủi ro hoạt động) dẫn tới đưa ra quyết định đầu tư sai (rủi ro thị trường).
Dưới đây là mô hình biểu thị mối quan hệ giữa rủi ro hoạt động và các loại rủi ro khác trong kinh doanh ngân hàng: Hình 1.1: Mối quan hệ giữa các loại rủi ro cơ bản trong ngân hàng thương mại (Nguồn: KPMG Business Dialogue, KPMG Luxembourg, 23nd May 2012) 1. Rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về rủi ro hoạt động Theo Basel II (2001, Basel Committee on Banking Supervision) định nghĩa: "Rủi ro hoạt động là rủi ro gây ra tổn thất do các nguyên nhân liên quan đến con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không tốt các quy trình, hệ thống hoặc do tác động của các sự kiện bên ngoài. Rủi ro hoạt động bao gồm rủi ro pháp lý nhưng không bao gồm rủi ro chiến lược và rủi ro uy tín".