CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI VÀ QUẢN LÝ NGOẠI HỐI 1.1 Thị trường ngoại hối 1.1 Khái niệm Nhu cầu giao dịch và trao đổi ngoại tệ giữa các nước nhằm phục vụ cho hoạt động ngoại thương đã dẫn đến sự hình thành và phát triển thị trường ngoại hối như ngày nay. Các giao dịch ngoại thương thường có liên quan đến nhiều loại đồng tiền của nhiều nước khác nhau; Vì vậy, thị trường ngoại hối sẽ giúp cho các công ty chuyển từ đồng tiền mình đang có sang đồng tiền đang cần, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thương mại quốc tế hoặc các giao dịch tài chính. Như vậy, thị trường ngoại hối có thể được khái quát như sau: Thị trường ngoại hối là thị trường thực hiện các giao dịch mua bán, trao đổi các loại ngoại tệ và các hoạt động kinh doanh có liên quan đến ngoại tệ Theo Pháp lệnh ngoại hối năm 2005 do Ủy Ban Thường Vụ Quốc Hội ban hành thì khái niệm ngoại hối bao gồm ngoại tệ, phương tiện thanh toán bằng ngoại tệ, các giấy tờ có giá bằng ngoại tệ và vàng tiêu chuẩn quốc tế, nhưng trong phạm vi bài viết này thì chỉ đề cập đến ngoại hối ở góc độ là các loại ngọai tệ.2 Các thành phần tham gia thị trường ngoại hối. Dựa vào nhu cầu, mục đích giao dịch ngoại tệ thì các chủ thể tham gia thị trường ngoại hối bao gồm: - Chính phủ: Đại diện chính phủ thường là NHTW, tham gia thị trường ngoại hối với vai trò là người tổ chức, điều hành, kiểm soát và mua bán ngoại tệ trên thị trường ngoại hối liên ngân hàng nhằm ổn định thị trường ngoại hối, ổn định tỷ giá.
- Các trung gian tài chính (TCTD được phép): Chủ thể này nằm ở vị trí trung tâm của thị trường ngoại hối, họ mua bán ngoại tệ cho chính họ khi thực hiện mục tiêu kinh doanh hay mua bán thay cho khách hàng khi thực hiện vai trò môi giới. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 - Các tổ chức: Đó là các công ty xuất nhập khẩu, công ty đa quốc gia, nhà đầu tư có nhu cầu mua bán, chuyển đổi từ ngoại tệ ra nội tệ và ngược lại, nhằm phục vụ cho hoạt thương mại và đầu tư. - Cá nhân: Nhóm chủ thể này tham gia thị trường có nhu cầu mua ngoại tệ để đi công tác, học tập, du lịch, chữa bệnh… ở nước ngoài; hoặc có nhu cầu bán ngoại tệ khi nhận được các khoản thu từ nước ngoài như lợi tức đầu tư, kiều hối, … 1.3 Cấu trúc thị trường ngoại hối Căn cứ vào hình thức tố chức thị trường, có thể chia thị trường làm 2 loại: - Thị trường ngoại tệ liên ngân hàng: là thị trường cho các giao dịch giữa NHTW với các NHTM và giữa các NHTM với nhau. Tại Việt Nam, thị trường ngoại tệ liên ngân hàng do NHNN Việt Nam tổ chức, điều hành.
Các chủ thể tham gia thị trường này là các NHTM phải chấp hành quy chế tổ chức và hoạt động của thị trường này do NHNN Việt Nam quy định. - Thị trường ngoại tệ giữa NHTM với khách hàng: Thị trường cho các giao dịch mua bán, trao đổi các loại ngoại tệ giữa NHTM với các tổ chức, cá nhân có nhu cầu. Các chủ thể tham gia thị trường này phải chấp hành quy chế tổ chức và hoạt động của thị trường này do NHTW quy định. Ngoài ra, tại Việt Nam còn tồn tại thị trường ngoại tệ tự do hay còn gọi là thị trường ngoại tệ chợ đen, tồn tại song song với thị trường chính thức, nằm ngoài sự kiểm soát của NHNN.
Giao dịch mua bán diễn ra theo hình thức trao tay ngoại tệ tiền mặt - thuận mua, vừa bán; giá trị giao dịch từng lần không lớn lắm. Nơi diễn ra các giao dịch này chủ yếu là ở các tiệm vàng - TP. HCM hay như trên đường phố Nguyễn Trung Trực – Hà Nội,. Mặc dù, sự tồn tại của thị trường chợ đen đã tác động tiêu cực đến cung cầu ngoại tệ của thị trường ngoại hối, gây khó khăn cho việc quản lý ngoại hối của Nhà nước nhưng do vận hành cơ chế quản lý ngoại hối nhà nước lựa chọn thì sự tồn tại của thị trường tự do như một quy luật tất yếu mà nhà nước phải chấp nhận.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.4 Các nghiệp vụ kinh doanh trên thị trường ngoại hối. Thị trường ngoại hối bao gồm một số nghiệp vụ kinh doanh phổ biến như sau: - Giao dịch giao ngay: Là giao dịch giữa hai bên thực hiện mua, bán ngoại tệ theo tỷ giá giao ngay tại thời điểm giao dịch và kết thúc thanh toán chậm nhất trong vòng 2 ngày làm việc tiếp theo kể từ khi thỏa thuận mua bán. - Giao dịch kỳ hạn: Là giao dịch hai bên cam kết sẽ mua, bán với nhau một số lượng ngoại tệ nhất định theo một tỷ giá xác định và việc thanh toán sẽ được thực hiện vào một thời điểm xác định trong tương lai. - Giao dịch hoán đổi: Là giao dịch cùng mua và bán một lượng ngoại tệ, trong đó kỳ hạn thanh toán của hai giao dịch là khác nhau và tỷ giá của hai giao dịch xác định vào thời điểm ký kết hợp đồng, hai giao dịch đó thường là một giao dịch giao ngay và một giao dịch kỳ hạn theo hướng đối nghịch nhau, nhằm giúp các nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro tỷ giá.
- Giao dịch giao sau: là thỏa thuận giữa 2 bên ấn định các điều kiện trao đổi một số lượng tiền tệ cụ thể, tỷ giá được ấn định vào lúc thỏa thuận. Hợp đồng giao dịch giao sau giống với hợp đồng giao dịch kỳ hạn ngọai trừ một số chi tiết quan trọng đó là hợp đồng giao dịch giao sau là những thỏa thuận đã được tiêu chuẩn hóa để trao đổi tiền. Hiện nay, thị trường ngoại hối Việt Nam chưa có loại hình giao dịch giao sau. - Giao dịch quyền chọn tiền tệ: là giao dịch giữa 2 bên, bên mua quyền chọn và bên bán quyền chọn.
Trong đó, bên mua quyền có quyền nhưng không có nghĩa vụ phải mua hay bán một số lượng ngoại tệ nhất định với mức tỷ giá xác định trong một khoảng thời gian thỏa thuận trước. Ngược lại, Bên bán quyền lại bị bắt buộc phải bán hoặc mua một số lượng ngoại tệ nhất định nếu như Bên mua quyền thực hiện quyền chọn mua hoặc quyền chọn bán. Thông qua giao dịch này, Bên bán quyền sẽ thu được phí bán quyền chọn từ Bên mua quyền chọn. Với đặc điểm của các giao dịch kỳ hạn, giao dịch hoán đổi và giao dịch quyền chọn tiền tệ là những giao dịch thực hiện cho việc mua bán ngoại tệ ở tương TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 lai nên những hợp đồng giao dịch loại này được xem như những sản phẩm phái sinh, công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá hối đoái cho các chủ thể tham gia thị trường.5 Tổ chức và hoạt động của thị trường ngoại hối Việt Nam Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định điều kiện, phương thức, các loại hình nghiệp vụ giao dịch ngoại tệ trên thị trường ngoại tệ.
Thị trường NHTM A, B, NHTM M,N, Thị trường quốc tế … … quốc tế Khách hàng Khách hàng A,… E,… Hình 1.1 : Tổ chức thị trường ngoại hối ở Việt Nam. NHNN điều tiết thị trường ngoại hối bằng các công cụ của chính sách tiền tệ thông qua các nghiệp vụ của NHTW tác động lan tỏa tới hệ thống các NHTM. NHTM đóng vai trò chủ chốt trên thị trường ngoại hối; đảm nhiệm chức năng làm trung gian, cầu nối trong các giao dịch kinh doanh ngoại tệ; đáp ứng nhu cầu trao đổi, mua bán ngoại tệ của các chủ thể trong nền kinh tế. Bên cạnh đó, các NHTM cũng tham gia giao dịch mua bán trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng và thị trường tài chính quốc tế để kiếm lời và đảm bảo cân bằng trạng thái ngoại tệ khi cần để giảm thiểu rủi ro.6 Vai trò của thị trường ngoại hối.
Thị trường ngoại hối đóng vai trò quan trọng trong việc thực thi chính sách tiền tệ của chính phủ và trong hoạt động đối ngoại của nền kinh tế, đó là : - Thị trường ngoại hối là nơi đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi ngoại tệ nhằm bôi trơn cho các hoạt động xuất nhập khẩu và các hoạt động dịch vụ có liên quan đến ngoại tệ. - Thị trường ngoại hối còn là phương tiện giúp cho các nhà đầu tư chuyển đổi ngoại tệ phục vụ cho hoạt động đầu tư vào tài sản hữu hình hay tài sản tài chính. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 - Thị trường ngoại hối là kênh truyền tải của các chính sách kinh tế vĩ mô và cũng là nơi chính phủ có thể can thiệp vào giá trị đồng nội tệ nhằm thực hiện chính sách tiền tệ của mình.7 Sự cần thiết phải quy định các hạn chế đối với giao dịch ngoại hối. Trong bối cảnh kinh tế thế giới ngày nay, hầu hết các nước đều mở cửa, giao lưu thương mại, hợp tác kinh doanh và đầu tư với nhau nên các nước đều xuất hiện nhu cầu khách quan cần phải sử dụng tiền tệ thế giới để thực hiện một số chức năng của tiền tệ.
Giao dịch ngoại hối trở nên không thể thiếu đối với hoạt động đối ngoại của mỗi nước. Tuy nhiên, vấn đề ngoại hối cũng gây ra không ít những thử thách cho hệ thống tiền tệ mỗi nước. Mỗi quốc gia có một hệ thống tiền tệ riêng, vị thế của đồng bản tệ cũng góp phần vào việc xác định khả năng cạnh tranh của nền kinh tế cũng như khẳng định vị thế quốc gia trên thị trường quốc tế. Vì vậy, để bảo vệ đồng nội tệ và hạn chế sự lấn át của ngoại tệ trong việc thực hiện các chức năng của đồng nội tệ hay nói cách khác là hạn chế tình trạng đôla hóa nên cần phải giới hạn đối với các giao dịch ngọai hối.
Ngoài ra, với xu hướng toàn cầu hóa, các nước có xu hướng mở rộng cửa đối với các giao dịch vốn, qua đó dòng vốn quốc tế sẽ luân chuyển từ nơi có hiệu suất sử dụng vốn thấp sang nơi có hiệu suất sử dụng vốn cao. Bên cạnh những lợi ích dòng vốn này mang lại thì nó cũng gây ra không ít những tác động tiêu cực đối với các nước tiếp nhận dòng vốn này, dòng vốn ngoại chảy vào nhiều có thể tấn công sự ổn định của khu vực tài chính trong nước, đặc biệt đáng lo ngại là với hiện tượng đầu cơ tiền tệ; vì vậy, việc hạn chế các giao dịch này là cần thiết.