phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về đấu thầu và quản lý đấu thầu 6 Chƣơng 2: Thực trạng quản lý đấu thầu mua sắm tài sản tại Cục Kiểm định hải quan –Tổng cục Hải quan Chƣơng 3: Định hƣớng phát triển và giải pháp hoàn thiện quản lý đấu thầu mua sắm tài sản tại Cục Kiểm định hải quan –Tổng cục Hải quan đến năm 2030 7 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU THẦU VÀ QUẢN LÝ ĐẤU THẦU 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của đấu thầu 1. Khái niệm về đấu thầu Có rất nhiều khái niệm khác nhau về đấu thầu. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (Trung tâm biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam, năm 1995): “Đấu thầu là phƣơng thức giao dịch đặc biệt, theo đó ngƣời muốn xây dựng công trình (ngƣời gọi thầu) công bố trƣớc các yêu cầu và điều kiện xây dựng công trình để ngƣời nhận xây dựng công trình (ngƣời dự thầu) công bố giá mà mình muốn nhận.
Ngƣời gọi thầu sẽ lựa chọn ngƣời chủ thầu nào phù hợp với điều kiện của mình và giá thấp hơn. Phƣơng thức đấu thầu đƣợc áp dụng tƣơng đối phổ biến trong việc mua sắm tài sản và xây dựng các công trình tƣ nhân và Nhà nƣớc”. Tuy nhiên, theo khái niệm này, đấu thầu dƣờng nhƣ chỉ dành cho lĩnh vực xây lắp, chỉ là một phần trong những hoạt động đấu thầu ngày nay thực hiện. Theo Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, năm 1988) đấu thầu đƣợc giải thích là “ đọ công khai, ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thì đƣợc giao cho làm hoặc đƣợc bán hàng”.
Theo Điều 4, Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 của Việt Nam, thì “đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tƣ vấn, dịch vụ phi tƣ vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tƣ để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tƣ theo hình thức đối tác công tƣ, dự án đầu tƣ có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả knh tế”. Hoạt động đấu thầu bao gồm các hoạt động của các bên liên quan trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Nhƣ vậy, đấu thầu là quá trình thực hiện một hoạt động mua bán đặc biệt mà ngƣời mua yêu cầu một hoặc nhiều ngƣời bán cung cấp những hồ sơ chào bán cho 8 một dịch vụ, công trình hoặc một (một số) hàng hóa cần mua nào đó và trên cơ sở những tài liệu minh chứng về năng lực, kinh nghiệm, khả năng cung cấp, đặc tính hàng hóa – dịch vụ. để ngƣời mua sẽ lựa chọn cho mình những ngƣời bán hàng tốt nhất.
Qua những định nghĩa trên đây, chúng ta có thể thấy đƣợc bản chất của đấu thầu chính là hoạt động mua bán mặc dù định nghĩa ban đầu có phần giới hạn ở chỗ chỉ hoạt động mua bán trong công trình xây dựng. Đấu thầu chính là một hoạt động mua bán đặc biệt trong đó ngƣời mua (thƣờng đƣợc gọi là bên mời thầu) có quyền lựa chọn cho mình một ngƣời bán (hay còn gọi là nhà thầu) tốt nhất một cách công khai theo một quy trình nhất định. Trong đấu thầu, ta thấy nổi bật lên tính cạnh tranh của những nhà thầu hay những ngƣời bán. Trƣớc đây, khi kinh tế Việt Nam còn ở trong chế độ bao cấp, ngƣời bán chỉ sản xuất và bán những gì mình có mà không quan tâm đến nhu cầu của mua, do đó, ngƣời mua không có quyền đƣợc lựa chọn cho mình những hàng hóa phù hợp.
Chỉ đến khi nền kinh tế Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa thì tính cạnh tranh xuất hiện, khái niệm về đấu thầu cũng dần đƣợc hình thành và đƣợc chấp nhận nhƣ một điều tất yếu. Đặc điểm của đấu thầu - Người mua có quyền lựa chọn người bán với quy mô lớn. Bất cứ hoạt động mua bán nào cũng là sự lựa chọn của ngƣời mua và ngƣời bán. Tuy nhiên, sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu đặc biệt ở chỗ, ngƣời mua sẽ đƣa ra yêu cầu và tổ chức một “cuộc thi” để những ngƣời bán nào có khả năng tới tham dự và cạnh tranh với nhau.
Đấu thầu là một quá trình mua bán phức tạp, tất cả những ngƣời tham gia phải tuân theo một quy trình gồm nhiều bƣớc đƣợc quy định bởi một Chính phủ hay một tổ chức nào đó. Vì vậy, quy mô của sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu lớn hơn hẳn các hoạt động mua bán khác. - Hàng hóa trong hoạt động đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều hoặc có yêu cầu khắt khe về kỹ thuật. 9 Để có thể tổ chức một “cuộc thi” cho nhiều ngƣời bán thì thông thƣờng, ngƣời mua phải đem lại lợi ích cho họ bằng đơn đặt hàng với số lƣợng lớn hoặc giá trị hàng hóa cao trong tƣơng lai.
Hoặc một lý do khác khiến ngƣời mua buộc phải tổ chức đấu thầu là nếu áp dụng hình thức mua bán thông thƣờng, họ sẽ rất khó tìm kiếm những ngƣời bán có thể cung cấp những hàng hóa hay dịch vụ có yêu cầu đặc biệt về kỹ thuật. Khi tổ chức đấu thầu, ngƣời mua hàng đăng yêu cầu trên các phƣơng tiện thông tin đại chúng để ngƣời bán hàng phù hợp sẽ tìm đến mình. - Trong đấu thầu có nhiều mức giá khác nhau mà các bên tham gia phải phân biệt được. Khi bắt đầu, bên mời thầu đƣa ra một mức ngân sách có thể để ngƣời bán dựa vào đó để giới thiệu những sản phẩm đạt yêu đủ yêu cầu với mức giá thấp hơn hoặc bằng mức ngân sách.
Mức ngân sách không phải là giá mua, nó là giá trần của sản phẩm thƣờng gọi là giá gói thầu. Mỗi ngƣời mua sẽ đƣa ra các mức giá khác nhau. Mức giá cuối cùng của sản phẩm sẽ là mức giá của nhà thầu trúng tuyển và đƣợc đƣa vào ký kết hợp đồng chính thức. - Đối tượng mua sắm trong đấu thầu thường chưa xác định chính thức.
Bên mua đƣa ra yêu cầu về sản phẩm dựa theo nhu cầu của mình nhƣng họ không chỉ định rõ ràng sản phẩm đó phải là của nơi nào sản xuất, thƣơng hiệu gì. Bên dự thầu sẽ dựa vào những yêu cầu đó để xây dựng phƣơng án sử dụng sản phẩm cụ thể. Đối tƣợng mua sắm chỉ đƣợc xác định khi hoạt động đấu thầu kết thúc. - Trong đấu thầu có rất nhiều khoản đặt cọc Thông thƣờng, trong mua bán ngƣời ta hay sử dụng việc đặt cọc để đảm bảo cho việc mua hàng hay ngƣời mua là ngƣời chi trả các khoản đặt cọc.
Tuy nhiên, khi tham gia đấu thầu, các nhà thầu tức là ngƣời bán lại phải thực hiện nhiều lần đặt cọc khác nhau trong cả quá trình nhƣ bảo đảm dự thầu, bảo lãnh hợp đồng, bảo lãnh tạm ứng dự án. Vì việc tổ chức đấu thầu diễn ra phức tạp và đòi hỏi khá nhiều chi phí 10 nhƣ thành lập tổ chuyên gia đấu thầu, tổ kiểm định, tổ chức buổi đấu thầu. nên những khoản đặt cọc này sẽ đảm bảo cho bên mời thầu không bị thiệt khi nhà thầu bỏ tham gia đấu thầu. - Tiêu chí lựa chọn Trong hoạt động đấu thầu, tiêu chí lựa chọn quan trọng nhất là kỹ thuật.
Trong các hoạt động mua sắm khác, đôi khi tiêu chí lựa chọn là giá cả, mối quan hệ. tùy theo mục tiêu hƣớng tới của các bên tham gia. Nhƣng trong đấu thầu, kỹ thuật là tiêu chí tiên quyết cho mọi đánh giá. Vì bên mời thầu luôn đƣa ra mức giá trần cho nhà thầu nên giá cả không phải là yếu tố quan tâm đầu tiên, chỉ cần nhỏ hơn và bằng mức giá trần cho phép.
Tất cả các hồ sơ dự thầu đều đƣợc đánh giá kỹ càng về kỹ thuật, những nhà thầu nào vƣợt qua đƣợc yêu cầu kỹ thuật mới xem xét đến giá cả. Nhƣ vậy, bản thân hoạt động đấu thầu đã thể hiện chất lƣợng của hoạt động mua bán, trao đổi. Các hình thức, phƣơng thức và nguyên tắc thực hiện đấu thầu 1. Các hình thức đấu thầu - Đấu thầu rộng rãi: không hạn chế số lƣợng nhà thầu tham dự, bên mời thầu phải cung cấp hồ sơ mời thầu cho các nhà thầu có nhu cầu tham gia đấu thầu.
Đây là hình thức chủ yếu đƣợc áp dụng trong đấu thầu. - Đấu thầu hạn chế: chỉ có 1 số nhà thầu nhất định đƣợc mời tham gia dự thầu. Bên mời thầu áp dụng hình thức này trong trƣờng hợp gói thầu có yêu cầu cao về kỹ thuật hoặc có tính đặc thù; gói thầu có tính chất nghiên cứu, thử nghiệm mà chỉ có một số nhà thầu có khả năng đáp ứng yêu cầu. Bên mời thầu phải mời tối thiểu 3 nhà thầu đƣợc xác định có đủ năng lực và kinh nghiệm tham gia đấu thầu (trong trƣờng hợp xác định danh sách ngắn).
- Chỉ định thầu: chỉ có duy nhất 1 nhà thầu đƣợc tham gia và chính nhà thầu này đƣợc lựa chọn để thực hiện yêu cầu của bên mời thầu. Hình thức này đƣợc áp 11 dụng cho: các gói thầu có tính chất cấp bách, mang tính lợi ích quốc gia; những gói thầu đảm bảo tính tƣơng thích trƣớc đó; những gói thầu mang tính đặc thù, nghệ thuật, tâm linh, không thể có nhà cung cấp thứ hai. Bên cạnh đó, trong những trƣờng hợp khác nhƣ gói thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công, gói thầu giá trị công việc nhỏ và các trƣờng hợp khác do Thủ tƣớng Chính phủ quyết định. - Mua sắm trực tiếp: áp dụng đối với các gói thầu mua sắm hàng hóa.
Gói thầu có nội dung, tính chất tƣơng tự đƣợc ký trƣớc đó không quá 12 tháng, quy mô nhỏ hơn 130% so với gói thầu đã ký hợp đồng trƣớc đó; đơn giá không đƣợc cao hơn so với hợp đồng đã ký. - Chào hàng cạnh tranh: đƣợc áp dụng khi bên mời thầu muốn mua sắm những hàng hóa thông dụng, yêu cầu kỹ thuật không cao, sẵn có trên thị trƣờng với đặc tính kỹ thuật đƣợc tiêu chuẩn hóa, tƣơng đƣơng nhau về chất lƣợng, các gói thầu dịch vụ phi tƣ vấn thông dụng đơn giản hay các gói thầu xây lắp công trình đơn giản đã có thiết kế bản vẽ thi công đƣợc phê duyệt. Giá chào hàng là tiêu chí quan trọng nhất để lựa chọn nhà thầu. - Tự thực hiện: đƣợc áp dụng đối với các gói thầu mua sắm trong trƣờng hợp tổ chức trực tiếp quản lý, sử dụng gói thầu có đủ năng lực kỹ thuật, tài chính và kinh nghiệm để thực hiện gói thầu.